فوتو: jpost.com
الەمنىڭ قاۋىپ-قاتەرلەر تاريحىنا كوز سالساق, الەم يادرولىق اپاتقا ونداعان جىلدار بويى قانشالىقتى جاقىن بولعانىن كورسەتىپ وتىر. يادرولىق قارۋدىڭ جاساندى قاۋپىن جوياتىن ۋاقىت كەلدى.
جۋىردا ەكرانعا شىققان «وپپەنگەيمەر» ءفيلمى قوعامنىڭ نازارىن يادرولىق قارۋدىڭ ناقتى قاۋپىنە اۋدارتتى.
سوڭعى 25 جىلدا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق ارحيتەكتۋراسى ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, «وپپەنگەيمەر» سيپاتتاعان يادرولىق قاۋىپتەر وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىنىن ەسكە سالدى. الەمگە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ جولىن بەلگىلەۋ جانە يادرولىق قارۋ قاتەرىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ وتە ماڭىزدى.
قازاقستان يادرولىق قارۋدى قولدانۋدىڭ اپاتتى سالدارىن جاقسى بىلەدى. سەبەبى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى ءبىزدىڭ جەرىمىز اتموسفەرالىق, جەرۇستى جانە جەراستى سىناقتارىنا ۇشىراعانى ءمالىم. بۇل 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وداعى يادرولىق سىناقتار جۇرگىزگەن سەمەي سىناق پوليگونىنا جاقىن تۇراتىن 1,5 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىقتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتتى, 1991 جىلى سەمەي سىناق پوليگونى پايدالانۋدان شىعارىلدى, سوندا دا ءۇش ونجىلدىقتان كەيىن دە رادياتسيانىڭ سالدارى ساقتالادى.
وتكەن جىلى بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش يادرولىق قارۋ الەمدى جويماي تۇرىپ, يادرولىق قارۋ قاۋپىن جويۋ قاجەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ءبىز يادرولىق قارۋ قاۋپىن قالاي جويا الامىز؟
بىرىنشىدەن, حالىقارالىق قاۋىمداستىق يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى «قالىپقا كەلتىرۋدىڭ» كەز كەلگەن تالپىنىسىنا قارسى تۇرۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ جانە يادرولىق ارسەنالداردى ودان ءارى قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى قايتا باستاۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, اقش پەن رەسەي ءۇشىن قارۋ-جاراقتى باقىلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى, ستراتەگيالىق شابۋىلعا قارسى قارۋ-جاراق جونىندەگى جاڭا كەلىسىم قۇراما شتاتتار مەن رەسەي اراسىنداعى يادرولىق قارۋدى باقىلاۋ تۋرالى سوڭعى ءىرى كەلىسىمدى الماستىرادى. ەگەر جاڭارتىلماسا, DSNV قولدانىلۋ مەرزىمى 2026 جىلى اياقتالادى.
الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرى قاتىساتىن نيۋ-دەليدەگى كەلەسى ايداعى G20 ءسامميتى ساياسي كوشباسشىلارعا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ۇستانىمدارىن راستاۋعا تاماشا مۇمكىندىك بەرەدى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت بويىنشا 10-ىنشى شولۋ كونفەرەنتسياسى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەي ءبىر جىل بۇرىن اياقتالعاندىقتان, 2026 جىلعى كەلەسى شولۋ كونفەرەنتسياسى قارساڭىندا ياقتد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر يادرولىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە ۇزاق ۋاقىت بويى كەلىسىمدى نىعايتۋ جونىندەگى كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن دايىندىق كەڭەستەرىن پايدالانۋعا ءتيىس.
ياقتد-عا قول قويعان تاراپتار ياقتد دايىندىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا قازاقستانعا توراعالىق ەتۋدى جۇكتەدى. يادرولىق قارۋسىزدانۋعا دەگەن جاھاندىق ۇمتىلىستى قولداۋ ءۇشىن قازاقستان 2019 جىلى يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (DZYAO) قوسىلعان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا بولعانى ءمالىم.
يادرولىق سىناقتارمەن بولعان قايعىلى تاريحىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز يادرولىق سىناقتاردىڭ جويقىن زارداپتارىن باستان كەشىرگەن تىنىق مۇحيتى ەلى كيريباتيمەن - زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋمەن, قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋمەن جانە DZYAO شەڭبەرىندەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقپەن اينالىساتىن جۇمىس توبىنىڭ تەڭ توراعالارى بولۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسامىز. نەگىزگى ماقسات حالىقارالىق نىسانالى قور قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز بۇل باستامانىڭ 2025 جىلى DZYAO قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءۇشىنشى كەڭەسىندە قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە سەنىممەن قارايمىز.
جاھاندىق گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا دا يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە ىلگەرىلەۋ ۇدەرىسى بولۋى مۇمكىن. 1980-ءىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنداعى يادرولىق قارۋ سانى شامامەن 65 000-نان بۇگىنگى تاڭدا 12 500-گە دەيىن قىسقارعان. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جانە الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقان ەل رەتىندە يادرولىق دەرجاۆالارعا ۇلگى بولا ءبىلدى.
قازاقستان ايماق بويىنشا كورشىلەس ەلدەرمەن بىرگە ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇردى. بۇل ۇدەرىس الەمنىڭ باسقا ايماقتارىندا دا قولدانىلۋى مۇمكىن.
ارينە, يادرولىق قارۋدان ازات الەم جولىندا كوپتەگەن ساياسي جانە تەحنيكالىق كەدەرگىلەر بار. ونجىلدىقتارداعى قاۋىپ-قاتەرلەر تاريحى الەمنىڭ يادرولىق اپاتقا قانشالىقتى جاقىن بولعانىن كورسەتەدى. يادرولىق قارۋدىڭ تەحنوگەندىك قاۋپىن جويۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
