1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن الەۋمەتتىك كودەكستە وتباسىن اتاۋلى جانە الەۋمەتتىك قولداۋعا كۇش سالىنىپ, ەڭبەك نارىعىن ىرىقتاندىرۋعا, جالپى حالىقتىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتۋگە ءتيىس باسقا دا كوپتەگەن وزگەرىس كوزدەلگەن. قىسقاشا توقتالىپ وتسەك, انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن قوسىمشا اتاۋلى شارالار قاراستىرىلدى. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا بەرىلەتىن جاردەماقىنى ۇلعايتۋ, سونداي-اق ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتارعا كوپ كوڭىل ءبولىندى. سونىمەن قاتار 2025 جىلدان باستاپ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ جان باسىنا شاققانداعى نورماتيۆتەرىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەيىنگى كەزدەرى ساپالى تەحنيكالىق وڭالتۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلگەندىكتەن, بالالاردىڭ وڭالتۋ قۇرالدارىنا قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن «تەحنيكالىق وڭالتۋ قۇرالدارى يننوۆاتسيالىق فابريكاسى» جوباسى باستاۋ الدى.
زەينەتاقى مولشەرىن ارتتىرۋ جانە جۇيەنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل باسىندا بازالىق جانە ەڭبەك زەينەتاقىلارىنىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋ پارامەترلەرى وزگەرتىلدى. سارالاۋ تەتىگىن قولدانۋ ناتيجەسىندە ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقى مولشەرى 21%-عا دەيىن ءوستى. ال بولاشاق زەينەتكەرلەر ءۇشىن 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان قوسىمشا زەينەتاقى جارنالارى تولەنەدى. سونداي-اق بجزق سالىمشىسى ءوزىنىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ 50%-دان اسپايتىن بولىگىن دەربەس تاڭداۋى بويىنشا جەكە باسقارۋشى ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارعا بەرە الادى.
جىل باسىنان قولدانىسقا ەنگىزىلگەن وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى حالىققا پرواكتيۆتى قىزمەت كورسەتۋ قۇرالى رەتىندە تولىققاندى جۇمىس ىستەيدى. سوعان قاراي وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى باعالانىپ, جاردەماقى جانە تاعى باسقا قولداۋ شارالارى جاسالادى. بۇعان قوسا الەۋمەتتىك كودەكستىڭ كۇشىنە ەنۋىمەن ەلىمىزدە قۇزىرەتىنە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كىرەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارى ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ينسپەكتورلار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا 50-دەن اسا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. سول سەكىلدى شىلدەدەن باستاپ وبلىس ورتالىقتارى مەن مەگاپوليستەردە 20 ەڭبەك ءموبيلدى ورتالىعى قۇرىلدى.
بۇگىندە ادام قۇقىقتارى مەن ەڭبەك سالاسىنداعى كەيبىر جالپى قاعيدالار مەن ستاندارتتاردى بەلگىلەيتىن حالىقارالىق قۇجاتتار كوپ ەلگە ۇلگى بولا الادى. مىسالى, ءىرى دە ىقپالدى ەۋرووداقتىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ كودەكسى الەمدىك تاجىريبەدە ماڭىزدى ورىن الادى. ءبىزدىڭ ەل دە وسى وداقتىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سۇيەندى. دەسە دە, كەز كەلگەن زاڭناما ۋاقىت تالابىنا ساي جۇرە كەلە جاڭارتۋلار مەن تولىقتىرۋلاردى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىندەگى تىڭ وزگەرىستەر مەن تاسىلدەردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىن تۇستارى جونىندە كوپ ايتىلىپ ءجۇر. بىرقاتار ساراپشى كودەكسكە پىسىقتاۋ مەن تولىقتىرۋلار قاجەت دەپ توپشىلايدى. مىسالى, تالداۋشىلارعا تولەمدەردى ەسەپتەۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ينفلياتسيانى تولىق ەسكەرمەيتىن اەك بولىپ قالا بەرەتىنى تۇسىنىكسىز. تولەمدەر بولىگىنىڭ كولەمى شىعىندار دەڭگەيىنە سايكەس كەلمەيدى. مەملەكەتتىك ورگاندار قارجىنىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرىنە سۇيەنىپ, بۇل ادىستەمەلەردى وزگەرتپەۋدى ۇسىنعان. سول سەكىلدى نورماتيۆتىك اكتىلەردە «جالعىز باستى اتا-انا» ۇعىمى جوق. بۇل كودەكس شەڭبەرىندە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن وسال ساناتتارىن قولداۋدان قازاقستاندىق وتباسىن نىعايتۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن بازالىق جاعدايلار جاساۋعا كوشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. كودەكستە الەۋمەتتىك سالاداعى تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپتەر ەسكەرىلمەيدى جانە تيىسىنشە ولاردى باسقارۋ ستراتەگيالارى جوق. بۇعان قوسا كليەنتتىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قاجەتتىلىكتەرىن انىقتاۋعا قاتىستى سۇراق تا تۋىندايدى. اتاپ ايتقاندا, مونيتورينگ باعالاۋ كەزەڭدەرى, سونداي-اق كومەك ورىندالدى دەپ ساناۋعا بولاتىنىن تۇسىندىرەتىن ينديكاتورلار بەلگىسىز. ماسەلەن, كورسەتىلگەن قولداۋ ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ‒ وتباسىنىڭ مۇقتاجدىقتان شىعۋى قاي ساتتە ورىندالدى دەپ ەسەپتەلەتىنىن ناقتىلاۋ ماڭىزدى.
ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ تومەنگى جالاقىنى, كۇنكورىس دەڭگەيىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسىنە كوبىرەك كوڭىل بولگەن ءجون. ويتكەنى بۇل شەكتەر ارقىلى ەلىمىزدەگى كەدەي, كومەككە ءزارۋ ادامداردىڭ ناقتى سانى بەلگىلى بولادى.
«40 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى كۇنكورىس شەگىنەن تومەن تابىس تاباتىن ازاماتتار الەۋمەتتىك ءالسىز ساناتقا جاتقىزىلىپ, مۇنداي وتباسىلارعا مەملەكەتتەن اتاۋلى كومەك تاعايىندالادى. ەگەر كۇنكورىس شەگىن ازىق-تۇلىك, تۇتىنۋشى سەبەتىنە بايلاماي, حالىقارالىق وزىق ادىستەمەلەر ارقىلى شىنايى ەسەپتەيتىن بولساق, ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شەگى 85-90 تەڭگەگە جۋىقتايدى. ياعني حالىقتىڭ كوپ بولىگى الەۋمەتتىك وسال توپ بولىپ شىعادى. مەنىڭشە, ۇكىمەت بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى مۇنداي ەسەپتەۋلەردى ازىرگە قولدانباي وتىر. ويتكەنى قولداۋعا مۇقتاج حالىقتىڭ بارلىعى قامتىلماي قالۋى ىقتيمال. دەگەنمەن شىنايى جاعدايدى بارىنشا اشىق كورسەتكەن دۇرىس. بارلىق الەۋمەتتىك زاڭناما, باعدارلاما حالىقتىڭ جاعدايىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋمەن جاسالۋى كەرەك», دەيدى م.حالىق.
ال ەكونوميست مارات ءابدىراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جيناقتاردى جەكە قورلارعا بەرۋ ارقىلى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر بولىگى مەملەكەتتەن الىنىپ تاستالادى. بۇل رەتتە بارلىق سالىمشى زەينەتاقىنىڭ باسقارۋشى كومپانياعا بەرىلەتىن بولىگىنە مەملەكەتتىك كەپىلدىك قولدانىلمايتىنىن بىلمەيدى. سول سەكىلدى الەۋمەتتىك تولەمدەر 14%-عا وسكەنىمەن, تاريفتەردىڭ ورتاشا ەسەپپەن 20%-عا قىمباتتاۋى كۇتىلەتىن اسەردى جوققا شىعارادى. الەۋمەتتىك كودەكس اياسىندا قاراستىرىلعان تولەمدەر مەن جاردەماقىلاردىڭ ءوسۋى وتە باياۋ, ويتكەنى ينفلياتسيا ولاردى بۇرىننان «جەپ قويعان».
«جالپى, كودەكستە بەلگىلەنگەن بارلىق تولەم اعىمداعى باعالارعا سايكەس كەلۋى, تولەم الاتىن ازاماتتار ساناتىنىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ ناقتى شىعىندارىنا تەڭ بولۋعا ءتيىس. الەۋمەتتىك كودەكسكە بارلىق شىعىن توپتارى بويىنشا بولەك الەۋمەتتىك ستاندارتتار ەنگىزىلۋى كەرەك-ءتى», دەيدى ساراپشى.
