(ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندە, اۋداندارىندا 60 جاستان اسقان ەگدە ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى, 2019 جىل)
زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلى ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى ءاربىر جەتىنشى ادامنىڭ (670 ملن ادام) جاسى 60-تان اسقان. 2050 جىلعا قاراي ءاربىر ءتورتىنشى ادام (1,3 ملرد ادام) وسى جاس توبىنا جاتادى دەپ بولجانىپ وتىر. ايماقتاعى قارت ادامداردىڭ ۇلەسى مەن سانى وتە جىلدام جانە الەمنىڭ باسقا ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن وسۋدە. حالىقتىڭ قارتايۋى, ۇزاق جاساۋى ادامزات تاريحىندا ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى بولعانىمەن, بۇل احۋال بىرقاتار قيىندىقتى دا تۋدىرادى.
ايماق ەلدەرىندە قارتتارعا قاتىستى جاڭا زاڭدار مەن ءىس-شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ كوبى سالاماتتى قارتايۋ, قامقورلىق, الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءومىر بويى ءبىلىم الۋعا بەيىمدەۋگە جانە جىنىسى مەن جاسىنا بايلانىستى كەمسىتۋ مەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. دەگەنمەن ايماقتا حالىقتىڭ قارتايۋى, قارتتار تۋرالى قاتە تۇسىنىك پەن ستەرەوتيپتىڭ بولۋى, ۇلتتىق دەڭگەيدە دەرەكتەردىڭ جوقتىعى مەن قارتتارعا كۇتىم جاسايتىن ادام رەسۋرسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سياقتى پروبلەمالار بار. سونىمەن قاتار ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى ءالى دە شەشىمىن تاپپادى.
حالىقتىڭ قارتايۋى مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعاندىقتان, ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى ەلدەر ءتيىستى ساياسات پەن باعدارلامالاردى قاداعالايتىن مەملەكەتتىك ورگانداردى, ۇيلەستىرۋ تەتىكتەرىن جانە ۇلتتىق كوميتەتتەردى كۇشەيتەدى. «قارتتار قاۋىمداستىعى» (Community-based older people’s associations) ەگدە ادامداردىڭ ساياسات پەن شەشىم قابىلداۋعا كوبىرەك قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جانە ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر بارلىق دەرلىك ەلدە وسىنداي قاۋىمداستىقتار بار. الايدا ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىندا حالىقتىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرى جاسى جانە باسقا ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا بولىنبەگەن. مىسالى, تابىسى, جىنىسى, جاسى, ەتنوسى, كوشى-قون مارتەبەسى, ت.ب.
ساياساتقا قاتىسۋعا جانە شەشىم قابىلداۋعا جاردەمدەسۋ شارالارى. ايماق ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسۋىن ىنتالاندىراتىن ساياساتتار, زاڭنامالار نەمەسە زاڭدار بار. مىسالى, اۋستراليادا اقساقالدار كەڭەسى (Council of Elders) 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت شەڭبەرىندە قۇرىلىپ, ەگدە جاستاعى اۋستراليالىقتاردىڭ ساياساتتى قۇرۋدا داۋىس بەرۋىن جانە ءوز كەڭەسى مەن پىكىرىن ءبولىسۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتەدى; موڭعوليادا اعا بۋىن وكىلدەرى ساياساتتى ازىرلەۋ كەزىندە اعا كەڭەسشى نەمەسە جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە شاقىرىلادى.
قارتتىققا بايلانىستى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە تومەننەن جوعارى قاراي قاعيداتىن قولداناتىن تەتىكتەر دە بار: تۇركيادا جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن «قارتتار كەڭەسى» ازاماتتارعا دەنساۋلىق, ۇرپاقتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, قورشاعان ورتا, مادەنيەت پەن ونەرگە قاتىستى قاجەتتىلىكتەردى تالقىلاۋعا پلاتفورما ۇسىنادى; كامبودجادا 2017-2030 جىلدارعا ارنالعان «ۇلتتىق قارتايۋ ساياساتى» قارتتاردىڭ قاۋىمداستىقتى دامىتۋ كۇش-جىگەرىنە جانە ساياساتقا قاتىسۋىنا ىقپال ەتەدى; فيليپپيندە رەسپۋبليكا زاڭى قالالار مەن مۋنيتسيپاليتەتتەردە قارتتار كەڭسەلەرىن قۇرۋدى مىندەتتەيدى.
ۆولونتەرلىك جانە ۇرپاق الماسۋ. ۆولونتەرلىك ءىس-شارالار كوبىنە وقىتۋ مۇمكىندىگىن, الەۋمەتتىك قاتىسۋ مەن ينكليۋزيانى قامتاماسىز ەتەدى جانە ۇرپاقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى. مىسالى, سينگاپۋردىڭ ەرىكتىلەر قورى قارتتار ءۇشىن ءارتۇرلى ۆولونتەرلىك مۇمكىندىكتەر جاساۋعا قارجىلاي قولداۋ جانە ۆولونتەرلەردى باسقارۋ مەن وقىتۋدى دامىتۋ ءۇشىن الەۋەتتى ارتتىرعان. تۇركيادا ۇرپاقتار الماسۋى ءۇشىن جاستار مەن ەگدە ادامدار اراسىندا ۆولونتەرلىك قىزمەتتى دامىتاتىن بىرنەشە جوبا («ۇرپاقتار ىنتىماقتاستىعى», «ۇرپاقتار كەزدەسۋى», «سەن كىشكەنتاي بولعان كەزدە») جاسالدى. ەلىمىزدە 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان ۆولونتەرلىكتى دامىتۋ جول كارتاسىندا «كۇمىس ۆولونتەرلىك» جوباسى قارتتاردىڭ ەرىكتى بولۋىنا ىقپال ەتەدى.
الەۋمەتتىك جانە مادەني تانۋ. سينگاپۋردا وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا جىل سايىن « ۇلىلارىمىزدى تويلاۋ» ناۋقانى ۇيىمداستىرىلادى. قىتايدا قارتايۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەت بۇكىل ەل بويىنشا قارت ادامدارعا قۇرمەت كورسەتۋ ايلىعىن ۇيىمداستىرىپ, دەنساۋلىق پەن الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى بىرىكتىرۋ ساياساتىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ەلدى مەكەندەرمەن جۇمىس ىستەيدى. ايلىق اياسىندا ادامدار قۇقىعى مەن مۇددەسىن قورعاۋ جانە ولاردىڭ الاياقتاردان قورعاۋ بويىنشا ءبىلىمىن ارتتىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار وتكىزىلەدى.
كەستەدەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە حالىق سانىنداعى ايىرماشىلىققا قاراماستان, قىرعىزستان مەن وزبەكستان كورسەتكىشتەرى ۇقساس. تاجىكستاندا ۇلكەن وتباسى ينستيتۋتى باسىم ەكەنىن اڭعارامىز.
باۋىرجان سەرىكباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
