عىلىمعا بولىنگەن قارجى

شاشىراماي, تەك عالىمدارعا, عىلىمي ۇيىمداردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋعا تىكەلەي جەتۋى ءتيىس “عىلىم تۋرالى” جانە “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوبالارى وتە ماڭىزدى زاڭناما­لىق قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ءححى عاسىر ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ادامنىڭ تۇسىنە دە ەنبەگەن وراسان زور عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىمەن ەنىپ وتىر. ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىم جەتىستىك-تەرىنىڭ ومىرگە ەنگىزىلۋى قوعامدى تانىماستاي وزگەرتۋ ۇستىندە. عىلىم قانداي دا مەملەكەت بولماسىن ونىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ, قاۋىپسىزدىگىنىڭ, حالقى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ, رۋحاني ءوسۋىنىڭ نەگىزى, وزەگى بولاتىنى بەلگىلى. ال ەكونوميكاسى مىقتى دامىعان ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى دە جوعارى تۇراتىنى تۇسىنىكتى. وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى – ەلىمىزدە ۇلكەن ەكونوميكالىق سەر­پىلىسكە, جەدەلدەتىلگەن يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلۋىنا, تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا, كۇش-قۋاتىمىزدىڭ ەسەلەي ارتۋىنا الىپ كەلەتىنىن ەلباسىمىز پارلامەنت سەسسيالارىنىڭ اشىلۋىندا, جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارىندا, ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە بىرنەشە رەت شەگە­لەي ايتقان بولاتىن. سوندىق­تان وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ ەڭ ءبىر باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سونىمەن قاتار, عىلىم دامۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدىڭ دە مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. شىنىنا كەلسەك, ەلىمىزدە عى­لىم دامۋى كەنجەلەپ قالدى. وعان ءارتۇرلى وبەكتيۆتى دە, سۋبەكتيۆتى دە سەبەپتەردىڭ بولعانىن وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى عىلىمدى قار­جى­لاندىرۋ كولەمىنىڭ جەتكىلىك­سىزدىگىنەن تۋىندادى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ باسىنداعى ەكونوميكامىزدا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعداي, كۇنى كەشەگى بۇكىل الەمدى جايلاعان قارجى داعدارىس­تارى عىلىمعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولۋگە مۇرشا بەرمەدى. عىلىمنىڭ ءوز دەڭگەيىندە قارجىلان­دىرىل­ماۋى, عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسى­نىڭ كۇرت تومەندەۋى, عىلىمي ۇيىم­داردىڭ, عىلىمي زەرتحانالاردىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلەكتروندى, تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى, ت.ب. وسى سا­لادا كەلەڭسىز ۇدەرىستەردىڭ قالىپ­تاسۋىنا الىپ كەلدى. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, ەگەر مەملەكەت عىلىمدى قارجىلاندى­رۋدىڭ كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنان تومەندەتسە, وندا ونداي مەملەكەتتىڭ عىلىمى قۇل­دىرۋعا ۇشىرايدى ەكەن. ال, ول 0,5 پايىزدان تومەن بولسا, وندا عىلىم سالاسىن قايتىپ قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, عىلىم جۇيەسىنىڭ قيرايتىندىعىن العا تارتادى. دامىعان ەلدەر عىلىمعا ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىنداي قارجى جۇمسايدى. دامۋ جولىنا تۇسكەندەرى دە وسىعان شامالاس. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش 0,3 پايىزعا دا جەتپەيدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق بىزدەگى عىلىم دامۋىنىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەندىگىن كورۋگە بولادى. عىلىم سالاسىنداعى باستى تۇلعا – عالىم, عىلىمي قىزمەتكەر. عالىمداردى ماتەريالدىق, الەۋ­مەتتىك جاعىنان ىنتالا­ندىرماي, عىلىمدى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. عا­لىمداردىڭ, عىلىمي قىزمەتكەر­لەردىڭ ەڭبەكاقىلارىنىڭ وتە تومەنگى دەڭگەيدە (ەلىمىزدەگى ورتاشا ەڭبەكاقى مولشەرىنەن ەكى ەسە كەم) قالۋى ولاردىڭ وسى سالادان جاپپاي باسقا سالاعا, شەتەلدەرگە كەتۋىنە سەبەپ بولدى. سالادا تەك ءوز ىسىنە شىن بەرىلگەن, ءومىرىن عىلىممەن تىعىز ۇشتاستىرعان ناعىز عالىمدار, جاسى كەلگەندەرى عانا قالدى. عىلىم سالاسىنداعىلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ جاس شامالارى 50-60-تان اسىپ كەتكەن. تالانتتى جاستاردىڭ عىلىمعا بارۋعا قۇلقى جوق. مۇنىڭ ءوزى سالاداعى كادر ماسەلەسىندە ۇلكەن پروبلەما تۋىنداتىپ وتىر. تاعى ءبىر ماسەلە – عىلىمدى باسقارۋ. عىلىم سالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار نازىك سالا. وعان وكتەمدىك-امىرشىلىك ءتاسىل جۇرمەيدى, ونىمەن عىلىمدى دامىتا المايمىز. بۇل – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن قاعيدا. سول سەبەپتى عىلىم سالاسى قازىرگى كەزدە قالىپتاسىپ وتىرعان باسى ارتىق, پايداسىنان زيانى كوپ ارالىق باسقارۋ جۇيەلەرىنەن بارىنشا تازارتۋدى قاجەت ەتەدى. عىلىمعا بولىنگەن قارجى شاشىراماي, تەك عالىمدارعا, عىلىمي ۇيىمداردىڭ ينفراقۇرى­لىمدارىن دامىتۋعا تىكەلەي جەتۋى ءتيىس. سوندا عانا عىلىمدا وڭ وزگەرىستەر, ىلگەرىلەۋلەر بولاتىنى ءسوزسىز. ايتا بەرسەك, بۇدان باسقا دا عىلىم سالاسىندا قوردالانىپ قالعان, وڭ شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن پروبلەمالار از ەمەس. سو­لاردىڭ ىشىندە: وتاندىق عالىم­دارىمىزدىڭ عىلىمي جاڭا­لىقتارىن, جاڭا تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە, مەديتسيناعا, ەكونو­ميكانىڭ باسقا دا سالالارىنا ەنگىزۋدەگى قيىندىقتاردى, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءوزارا تىعىز بايلا­نىسىنا قول جەتكىزۋدەگى كۇردەلى­لىكتەردى, عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋداعى كەدەرگى-توسقاۋىل ماسەلەلەرىن, ت.ب. اتاۋعا بولادى. زاڭ جوبالارى بويىنشا ءما­جىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبىن بەل­گىلى عالىم, عىلىم دوكتورى, پرو­فەس­سور, كوميتەتىمىزدىڭ حات­شىسى بەكەن ءالىمجانوۆ باسقارادى. جۇ­مىس توبىنىڭ قۇرامىندا ءماجى­لىستىڭ بارلىق كوميتەتتەرىنىڭ وكىلدەرى-دەپۋتاتتار, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى, رەسپۋب­ليكامىزعا بەلگىلى عالىمدار بار. دامىعان ەلدەر عىلىمعا ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىنداي قارجى جۇم­سايدى. دامۋ جولىنا تۇسكەن­دەرى دە وسىعان شامالاس. ال ءبىز­دە بۇل كورسەتكىش 0,3 پايىز­عا دا جەتپەيدى. عالىمداردىڭ, عىلىمي قىز­مەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى­لارىنىڭ وتە تومەنگى دەڭ­گەيدە (ەلىمىزدەگى ورتاشا ەڭبەك­اقى مولشەرىنەن ەكى ەسە كەم) قالۋى ولاردىڭ وسى سالادان جاپپاي باسقا سالاعا, شەت ەلدەرگە كەتۋىنە سەبەپ بولدى. عىلىم سالاسىنداعىلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ جاس شاما­لارى 50-60-تان اسىپ كەتكەن. تالانتتى جاستاردىڭ عىلىمعا بارۋعا قۇلقى جوق. مۇنىڭ ءوزى سالاداعى كادر ماسەلەسىندە ۇلكەن پروبلەما تۋىنداتىپ وتىر. دينار نوكەتاەۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى.