قوي شارۋاشىلىعى: ماڭىزى مەن مەجەسى

كەيىنگى ۋاقىتتا ۇساق مال باسىنىڭ تۇراقتى وسىمىندە, ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدا العا باسۋ انىق بايقالادى. دەگەنمەن شارۋاشىلىقتى الەمدىك دەڭگەيدە وركەندەتۋ, قوي ەتىن ءوندىرىپ, ءجۇنىن وڭدەپ, ىسكە جاراتۋ بويىنشا ءالى دە بولسا اتقارىلار شارۋا, بىرقاتار شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە بار.

قارعا تامىرلى, قارشىعا ءسىڭىرلى حالقىمىزدىڭ قوي ت ۇلىگىنە قاتىستى سانسىز ماقال-ماتەلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالى – «مال وسىرسەڭ, قوي ءوسىر, پايداسى ونىڭ كول-كوسىر». كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستانداعى قوي سانىن 50 ملن-عا جەتكىزەمىز دەپ ۇران­داتىپ جۇرگەن, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندا شوپان اتادان ارداقتى كاسىپ بولماۋشى ەدى. بار اتاق-داڭق, سىي-قۇرمەت سولاردىكى ەدى. «قوي شارۋاشىلىعى – ەكىنشى تىڭ» دەپ دابىلداتىپ, مەكتەپ تۇلەكتەرى جاپپاي قوي باعۋعا جۇمىلدىرىلعان, جايلاۋ توسىندەگى, قىستاۋ باسىنداعى, قىرىقتىق  كەزىندەگى قىزىققا تولى كۇندەر اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كۇنى كەشەگىدەي جادىندا.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى الماعا­يىپ كەزەڭدە قوي شارۋاشىلىعىنىڭ قادى­رى كۇرت ءتۇسىپ, قاتتى توقىراپ قالعانى جاسى­رىن ەمەس. ءوندىرىس توقتاپ, ەڭبەكاقى مەن زەي­نەتاقى كوزدەن بۇلبۇل ۇشقان قيىن جىل­داردا دا بۇل مومىن ت ۇلىك حالىق­تىڭ بەرەكەسىن ساقتاپ, ازىعى بولدى, ارزى­ماس اقشا ورنىنا ءجۇردى, تاتىم­سىز ايىر­باسقا ءتۇستى. كەيىنگى ۋاقىت­تا جان-جاقتى جۇرگىزىلگەن شارالار, مەملە­كەت­تىك دەڭگەيدەگى ءتۇرلى قولداۋلار, ەڭ باس­تىسى – مال سۇمەسىنە قاراعان ەستى-باس­تى ازاماتتاردىڭ شايقالىپ قالعان شا­رۋاشىلىقتى شيراق قولعا الۋىنىڭ ارقا­­سىندا قايتا جاندانعان كاسىپ بۇگىن­دە اۋىل-اۋدانداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋىنا, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جاقسارۋىنا مىقتاپ دەم بەرىپ وتىر. قالاي دەگەندە دە, قۇر­مەتتى قوناعىمىزعا باس تارتىپ, قۇدا­لارىمىزبەن قۇيرىق-باۋىر جەسىپ, سارى قىمىزدى اششى قۋىرداقسىز ىشە ال­ماي­تىن سالت-سانامىز امان تۇرعاندا بۇل قاۋ­مەتتىڭ سۇرانىستان تۇسپەيتىنى, قۇن­سىز­دانبايتىنى, ۇدايى دامي بەرەتىنى ءسوزسىز. قويدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەگى پايداسى قازىردە نەگىزگى باسىمدىق بەرى­لە­تىن سيىر, جىلقى ت ۇلىكتەرىنەن ار­تىق بول­ماسا, كەم ەمەس. جەر ىڭعايى مەن ءشوپ­­تى اسا كوپ تالعامايتىنى جانە بار. مى­­­نا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارالىقشى, اشا تۇياق­­تىڭ وسى ءتۇرى الەمدە وسەتىن 800 ءشوپ­­­تىڭ 560-ىن قورەك ەتەتىن كورىنەدى. ال قوي­مەن سال­ىس­تىرعاندا, ءىرى قارا مال 420, جىل­قى 415 ءشوپ تۇرىمەن قورەكتەنەدى ەكەن.

قازىردە ەلىمىزدە قوي مالىنىڭ ءوسىمى تۇراقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا قوي سانى 4%-عا ءوسىپ, 24 ملن 600 مىڭ باستى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە اسىل تۇقىمدى قوي – 3 ملن 54 مىڭ, بيازى ءجۇندى قوي – 626 مىڭ 161, بيازىلاۋ ءجۇندى قوي – 70 مىڭ 324, ۇياڭ ءجۇندى قوي – 218 مىڭ 788, قىلشىق ءجۇندى قوي – 2 ملن 21 مىڭ باس, قاراكول تۇقىمدى قوي – 82 مىڭ 71 باس. ەگەر كەيىنگى 5 جىلمەن سالىستىرساق, ءوسىم 65%-دى قۇراپ وتىر, 2018 جىلى جالپى قوي سانى ەلىمىزدە 16 ملن 46 مىڭ باس بولعان.

قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى سۋبسيديالاۋ (نەسيەلەندىرۋ) قويدىڭ اسىل تۇقىمدى جانە تاۋارلىق انالىق باسىمەن سەلەكتسيالىق جانە اسىل تۇقىمدىق جۇمىستار جۇرگىزۋ, اسىل تۇقىمدى قويلار ساتىپ الۋ, تاۋارلىق وتاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن اسىل تۇقىم­دى تۇقىمدىق قوشقاردى كۇتىپ-باعۋ, بور­داقىلاۋ الاڭدارىنا نەمەسە ەت وڭ­دەۋشى كاسىپورىندارعا وتكىزىلگەن ۇساق مال­داردىڭ ەركەك داراقتارىنىڭ قۇنىن ار­زانداتۋ, قويلاردىڭ ەمبريوندارىن ساتىپ الۋ قۇنىن ارزانداتۋ, شارۋا­شىلىقتاردا جانە اۋىل شارۋا­شىلىعى كووپەراتيۆتەرىندە قويلار­دىڭ انالىق باسىن قولدان ۇرىقتان­دىرۋ جونىندەگى كورسەتىلەتىن قىزمەت­تەر ءۇشىن اسىل تۇقىمدى جانە ديستريبيۋ­تەرلىك ورتالىقتاردى سۋبسيديالاۋ با­عىت­تارىندا جۇزەگە اسىرىلادى. سون­داي-اق قويدىڭ انالىق باسىنىڭ ازى­عى­نا كەتكەن شىعىنداردى وتەۋ دە قارجىلاندىرىلادى.

«2022 جىلى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 23,6 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 7 ملرد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تەن قوسىمشا ءبولىندى. ال بيىل وسى ماق­ساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 19,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. قوي شا­رۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىن اگروونەر­كاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىن نەسيەلەن­دىرۋ «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق-نىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى, ونىڭ ىشىندە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسيا­سى» اق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا «انك» اق-نىڭ «ىسكەر» جانە «اگروبيزنەس» باعدارلاماسى اياسىندا نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بار. «ىسكەر» باعدارلاماسى اياسىندا اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا نەسيە 6 ملن تەڭگەگە دەيىن, مەرزىمى 5 جىلدان اسپايتىن, جىلدىق 6%-بەن, ال «اگروبيزنەس» باعدارلاماسى اياسىندا 5 ملرد تەڭگەگە دەيىن, مەرزىمى 4 جىل­دان اسپايتىن, جىلدىق 22%-بەن بەرى­لەدى. الايدا سۋبسيديالاۋدى ەسكەرە وتى­رىپ, نىسانالى ماقساتىنا بايلانىس­تى نەسيەنىڭ سوڭعى مولشەرلەمەسى جىل­دىق 6%-بەن دە بەرىلەدى», دەدى اشم مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتى ديرەكتورى­نىڭ ورىنباسارى ەرلان يلياسوۆ.

قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن ق.مەدەۋ­بەكوۆ اتىنداعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى تۇراقتى اينالىسادى. كەيىنگى جىلدارى ينستيتۋت عالىمدارى «ەتتى مەرينوس» (2011) جانە «قازاقتىڭ ەتتى باعىتتاعى ەرتە جەتىلەتىن بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇقىمدارىن» (2016) وندىرىسكە شىعاردى. جاڭا تۇقىمدى قويلار ەلىمىزدىڭ جايىلىمدىق جاعدايىنا جاقسى بەيىمدەلگەن. ەتى مەن ءجۇنىنىڭ ونىم­دىلىگى جوعارى جانە ەرتە جەتىلەدى, كوپ تولدەيدى. كەيىنگى 20-30 جىلدا مولە­كۋلالىق گەنەتيكا ادىستەرىنىڭ كەڭ تارالۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن ەلدە سەلەكتسيانىڭ تيىمدىلىگى ايتارلىقتاي ءوستى. دەزوكسيريبونۋكلەين قىشقىلى (دنق) تەحنولوگيالارى نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى ينستيتۋت عالىمدارى 5 قوي تۇقىمىن (اقجايىق, ەدىلباي, قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى, قازاقتىڭ قۇيرىقتى جانە سارىارقا قويلارى) گەنوتيپتەندىردى.

2022 جىلى ۇساق مال تەرىسىنىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتى جۇزەگە اسىرىلعان جوق. ۇساق مال تەرىلەرى وڭدەلمەيدى. جال­پى, ەلىمىزدە تەرىنى باستاپقى وڭدەي­تىن 9 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وڭدەۋ­شى كاسىپورىنداردىڭ قۋاتى ۇساق مال­دىڭ 4 ملن دانادان اسا تەرىسىن وڭدەۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. الايدا 2022 جىلى كاسىپ­ورىنداردىڭ قۋاتى 14%-دى عانا قۇرادى. كاسىپورىندار قۋاتى جۇكتەمەسىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ سەبەبى – شيكىزات دايىنداۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى, ساپاسىنىڭ تومەن­دىگى. ناتيجەسىندە, تەرى وتاندىق قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ دا, ەكسپورت­تاۋشىلاردىڭ دا تالاپتارىنا سايكەس كەل­مەيدى. سودان كەلىپ ءىرى اۋىل شارۋاشى­لىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر تەرىلەردى مۇمكىن­دىگىنشە ەكسپورتقا شىعارادى. ۇساق جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار بولسا, تەرىلەردى اسا قاۋىپتى جانۋارلار اۋرۋلارىنىڭ تارالۋ قاۋپىن تۋدىرا وتىرىپ, قوقىسقا تاستاۋعا ءماجبۇر.

2022 جىلى رەسپۋبليكادا 40,6 مىڭ توننا قوي ءجۇنى قىرقىلعان, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 0,6%-عا ارتىق (40,4 مىڭ توننا). وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 36,1 مىڭ تونناعا دەيىن ءجۇن وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار 2022 جىلى 7 مىڭ تونناعا جۋىق ءجۇندى جۋىپ, ەكسپورتتاعان. ونىڭ ىشىندە قىتايعا – 5,4 مىڭ توننا, رەسەيگە – 0,2 مىڭ توننا, بەلارۋسقا – 0,03 مىڭ توننا, موڭعولياعا 0,04 مىڭ توننا كولەمىندە ءجۇن ەكسپورتتالعان.

ەل كولەمىندەگى ءجۇندى وڭدەۋشى 13 كاسىپ­ورىننىڭ ىشىندە 4 كاسىپورىننىڭ عانا بيازى ءجۇندى وڭدەۋ مۇمكىندىگى بار, قالعان كاسىپورىندار – كەڭەس زامانىنان بەرى كەلە جاتقان, جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىن جابدىقتار جانە تەحنولوگيالارمەن (نەگىزگى ونىمدەرى: پيما, ۇلتاراق, كيىز) جۇمىس ىستەيتىن فابريكالار. قازاقستانعا نەگىزىنەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەگەننەن كەيىن دايىندالعان ونىمدەر يمپورتتالادى, اتاپ ايتقاندا: يىرىلگەن ءجىپ, ماتا جانە كىلەم بۇيىمدارى.

«ىشكى نارىقتا جۇنگە دەگەن سۇرانىس­تىڭ بولماۋىنا بايلانىستى شارۋا قوجا­لىق­تارى ونى لاقتىرىپ تاستايدى, ورتەيدى نەمەسە ارزانعا ساتادى. ويت­كەنى ەلىمىزدە قوي ءجۇنىن تۇپكىلىكتى ونىمگە دەيىن تەرەڭدەتە وڭدەيتىن بىردە-ءبىر كاسىپ­ورىن جوق. وسىعان بايلانىس­تى ۇساق مالدىڭ وڭدەلمەگەن تەرىلەرىنە ەكسپورت­تىق كەدەندىك باجدى 2023 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن الىپ تاستاۋ ۇي­عارىلدى. كەدەندىك باجدى الىپ تاس­تاۋ تەرىگە دەگەن سۇرانىستى قالىپ­تاس­تىرۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى, ناتيجە­سىندە ون­دىرۋ­شىلەر مەن تەرى دايىنداۋشى­لار اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى تەر­ىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا قىزىعۋ­شى­لىق تانىتادى. بۇل شارا ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىنا دا وڭ اسەر ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ تە­رى­سىن جيناۋعا جۇمىلدىرىلعان جۇمىس­كەر­لەردىڭ سانى ارتادى», دەيدى اشم مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى نۇربالا ايماحانوۆا.

«ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى شەككەن شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ بويىن­شا سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى» شەڭ­بەرىندە جاڭا كاسىپورىنداردى سالۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن جاڭ­عىر­تۋ كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جان­ۋار­لارىنىڭ تەرىسىن جانە ءجۇنىن وڭدەۋ كاسىپورىندارى شىعىندارىنىڭ ءبىر بو­لىگىن (25%) وتەۋ كوزدەلگەن. سونى­مەن قاتار ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ شەڭبەرىندە ءجۇندى دايىنداۋشى ۇيىم­دارعا مەملەكەتتىك قولداۋ رەتىندە ءجۇندى قىرقۋ پۋنكتتەرى, جىلجىمالى قىرقۋ پۋنك­تى, قويدى قىرقۋعا ارنالعان ەلەكترو­مەحا­ني­كالىق قۇرال-سايمانداردى (25%) سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان.

قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى­نىڭ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «ادىلەت­تى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ» «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى سۋبسيديالاۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋ» 34-تارماعىن ورىنداۋ ءۇشىن قاعيدالارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. جوباعا تەرى مەن ءجۇندى تەرەڭدەتە وڭدەۋ پاسپورتتارى ەنگىزىلەدى. سونداي-اق 2025-2026 جىلدارى الماتى, اقتوبە وبلىستارىندا جانە الماتى قالاسىندا تەرى مەن ءجۇندى وڭدەيتىن بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قازىر جوبالاردىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالارى دايىندىق ۇستىندە.

ەل كولەمىندە 187 ملن گەكتار مال جايىلىمى بار. سول جايىلىمداردىڭ جاعدايى دا جىل ساناپ ناشارلاپ بارادى. «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارى تولىقتاي جۇزەگە اسىرىلمايدى. اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمداردىڭ توزۋى قاتتى بايقالادى. سونىمەن قاتار شالعايداعى 60 ملن گا جايىلىمداردى پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى دە تولىق شەشىمىن تاپپاي وتىر.

بۇگىنگى تاڭدا قوي شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىنىڭ 70%-دان استامى شاعىن قوجا­لىقتار مەن قوسالقى ءۇي شارۋاشىلىق­تارىندا وندىرىلەدى. وسى ءۇردىس تەحنولوگيا­لىق جاڭالىقتار مەن عىلىمي جەتىستىك­تەر­دى پايدالانىپ, سالانىڭ ەكسپورت­تىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا كەدەرگى بولىپ تۇر. ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ دە شەشىل­مەي كەلە جاتقان ماسەلەلەرى بار.

قانشا دەگەنمەن قوي شارۋاشىلىعى قالىپتى دامىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ءبىر قۋانارلىعى, قازىردە اۋدان-اۋماقتاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك مىڭدى ايداعان بايلار بار. ولار مال باسىن ارتتى­رۋدى عانا ماقسات ەتپەي, وسى سالا­نى زامانعا ساي دامىتۋ, وزدەرى تۇراتىن اۋىل-ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق جاعدايىن جاقسار­تۋ ىسىنە دە اجەپتاۋىر ۇلەس قوسىپ جاتىر. مالساق قاۋىمنىڭ جۇمى­سىن جەڭىلدەتۋ, جەتىلدىرۋ جايى دا – ۇدايى نازاردا. مەرزىمدى باسىلىمداردان, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردەن ءجيى كورىپ, ءسۇيسىنىپ جۇرەمىز – شارۋاشىلىق باسىنا الاڭسىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان, دەمالىس بولمەسى, مونشاسىنا دەيىن قاراستىرىلعان فەرمەر ۇيلەرىن سالىپ تاستاعان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. مۇنداي شارۋاشىلىقتاردا قولدا بار قويدى بورداقىلاۋ, ءجۇن قىرقۋ, مال توعىتۋ, مال سويۋ, مال ونىمدەرىن وڭدەۋ كەشەندەرى دە وزىق تەحنولوگيالىق ۇلگىلەر­مەن جابدىقتالعان. ءتىپتى قيدىڭ ءوزى كادەگە جاراتىلادى. قىسقاسى, قالدىقسىز ءوندىرىس.

ءسوز ورايىندا ايتا كەتكەن ءجون, قويدىڭ ەتى دە, ءسۇتى دە ادامنىڭ اعزاسىنا كۇش-قۋات بەرۋدەن بولەك, كوپتەگەن دەرتكە شيپا. ءبىر عانا مىسال, وتكەن جىلدارى بۇكىل الەمدى جايلاعان پاندەميا كەزىندە قۇيرىق مايىنىڭ قۇنى ءوستى. سوندىقتان ەتى باعلان, ءسۇتى ساۋمال, ءجۇنى جىبەك, ەلتىرىسى بالعىن بەينەتكەش جانۋار­دىڭ قۇنى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جات­قانىنا قۋانباساق, رەنجىمەۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى ءبىر باعىتى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى الەمدىك ۇلگىگە بەيىمدەلگەن ءتيىمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى بولارلىقتاي جولعا قويۋ ءۇشىن بۇل سالانىڭ مەزگىلدىك ماسەلەلەرى كەزەك-كەزەگىمەن وڭ شەشىمىن تابا بەرۋى قاجەت.