جان-جاقتى قولداۋعا ءازىر
ءورت فاكتىسىنە بايلانىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 277-بابىنىڭ 3-بولىگى بويىنشا «تاۋ-كەن نەمەسە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن بۇزۋ» تارماعى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەرگەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ءورت تۇتانعان كونۆەيەر تاسپاسى ءبىر كۇن بۇرىن عانا اۋىستىرىلعان. تەمپەراتۋرانىڭ جوعارى بولۋىنا, شاحتانى ءتۇتىن باسۋىنا جانە سايكەسىنشە, ءوندىرىس ورنىنىڭ قولجەتىمسىزدىگىنە بايلانىستى ءورت وشاعى ءالى دە وقشاۋلانباعان. قازىرگى ۋاقىتتا شىققان ءورتتى شاحتانىڭ وزگە جاعىنان ءسوندىرۋ بويىنشا شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ قاراعاندىداعى پروفەسسور ح.ج.ماقاجانوۆ اتىنداعى كوپسالالى اۋرۋحاناسىنداعى زارداپ شەككەن كەنشىلەرگە كەلىپ, تەزىرەك ساۋىعۋلارىن تىلەدى. شاحتەرلەرگە كومپانيا ەسەبىنەن ەڭبەككە جارامسىزدىق كەزەڭىندە ورتاشا ەڭبەكاقىنىڭ 100 پايىز مولشەرىندە تولەم جۇرگىزەتىنى, دارىلەردى تولەيتىنى, ساناتوري-كۋرورتتىق ەم بەرىلەتىنى جانە مورالدىق زيان وتەلەتىنى ايتىلدى.
اپات سالدارىنان 13 ادام زارداپ شەككەن. ولاردىڭ توعىزى ۋلى گازدارمەن ۋلانىپ, ونىڭ ىشىندە اۋىر دارەجەدە ءيىس ءتيىپ, اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى. بۇگىندە ەكى شاحتەر جانساقتاۋ بولىمىنەن اۋىستىرىلدى. ناۋقاستاردىڭ جاعدايى ورتاشا دارەجەدە, تۇراقتى. ەسىن بىلەدى. اۋىر ينتوكسيكاتسيا سيندرومى مەن ەنتسەفالوپاتيا جاعدايدى اۋىرلاتىپ تۇر. گەموديناميكالىق كورسەتكىشتەر تۇراقتى. تاعى ءتورت ادام شاحتينسك قالاسىنىڭ ورتالىق اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىلدى. ەكى ادام امبۋلاتوريالىق ەمدەلۋگە جىبەرىلدى, تاعى ەكى ادام ستاتسيونارلىق ەم قابىلداپ جاتىر, ولاردىڭ جاعدايى ورتاشا.
ۇكىمەت باسشىسى قازا تاپقان كەنشىلەردىڭ وتباسىمەن كەزدەسىپ, قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ, كوڭىل ايتتى.
– جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ بارلىعى جازالانادى. وتكەن جىلى دا وسىنداي جاعداي بولعان. ول كەزدە باسشىلىق بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ينۆەستيتسيا سالۋعا ۋادە بەرگەن ەدى. بىراق كورىپ وتىرعانىمىزداي, قايعىلى وقيعا قايتالانىپ وتىر, قاجەتتى كولەمدە قاراجات بولىنبەي وتىر. سوندىقتان قازىر بۇل كومپانيانىڭ يەسى بويىنشا قانداي شارا قابىلدانادى دەگەن سۇراق قويىلدى. وتكەن قايعىلى وقيعالار بويىنشا تەرگەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى. قىركۇيەك ايىندا ماتەريالدار سوتقا جىبەرىلىپ, كىنالىلەر, ونىڭ ىشىندە كومپانيانىڭ توپ-مەنەدجمەنتى جاۋاپقا تارتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنىڭ سوڭىنا جەتەتىنىمىز انىق, – دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونىمەن قاتار قازا تاپقانداردىڭ وتباسىنا جۇمىس بەرۋشى كەنشىلەردىڭ جىلدىق جالاقىسىنىڭ 10 ەسەلەنگەن مولشەرىندە مورالدىق زيان ءۇشىن بىرجولعى وتەماقى تولەپ, سونداي-اق جەرلەۋ جانە ەسكە الۋ شارالارىن وتكىزۋ شىعىندارىن وتەيدى. تۇرعىن ءۇي بولماعان جاعدايدا قاراعاندى وبلىسىنان پاتەر بەرىلەدى, بالالارىن جوعارى وقۋ ورنىندا تەگىن وقىتادى. كومپانيا وتباسى مۇشەلەرىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە يپوتەكالىق نەسيەلەردى وتەۋ بويىنشا شارالار قابىلدايدى. وسى مىندەتتەمەلەردىڭ بارلىعىن ورىنداۋ «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق مەنشىك يەسى اۋىسقان جاعدايدا دا جالعاسادى.
پرەمەر-مينيستر اتاپ وتكەندەي, قازىرگى ۋاقىتتا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋدا» حالىقارالىق كومپانيالاردى تارتا وتىرىپ, ەكولوگيالىق اۋديت جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ءاۋديتى اياقتالىپ وتىر. تەكسەرىس ناتيجەسى قىركۇيەك ايىندا بەلگىلى بولىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانادى.
كەزدەسۋ بارىسىندا كەنشىلەر ءۇشىن زەينەتكەرلىك جاستى تومەندەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. ءا.سمايىلوۆ قازىرگى ۋاقىتتا شاحتەرلەرگە ەرتەرەك – 55 جاستان باستاپ زەينەتكە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
قازا تاپقان كەنشىلەردىڭ اتى-ءجونى: ستەشين دەنيس گەننادەۆيچ 1978 جىلى تۋعان, 4-رازريادتى جەراستى ۇڭگۋشىسى, ەڭبەك ءوتىلى – 21 جىل; حاليكوۆ ارتۋر ريناتوۆيچ 1994 جىلى تۋعان, 4-رازريادتى جەراستى ەلەكترشەبەرى, ەڭبەك ءوتىلى – 10 جىل; بۋرگۋن ۆيكتور سەرگەەۆيچ 1966 جىلى تۋعان, 5-رازريادتى جەراستى ەلەكترشەبەرى, ەڭبەك ءوتىلى – 39 جىل; سليۋنكوۆ ۆيتالي ۆلاديميروۆيچ 1965 جىلى تۋعان, 5-رازريادتى جەراستى ەلەكترشەبەرى, ەڭبەك ءوتىلى – 39 جىل; ستاروۆويت يليا الەكساندروۆيچ 1996 جىلى تۋعان, 3-رازريادتى جەراستى ەلەكترشەبەرى, ەڭبەك ءوتىلى – 4 جىل.
الپاۋىتقا الاڭداۋعا نەگىز بار
2016 جىلدان بەرى «ارسەلوردىڭ» كومىر شاحتالارىنداعى اپات قاتارى ازايماي تۇر. ماسەلەن, 2016-2022 جىلدارى 18 اپات بولىپ, سونىڭ سالدارىنان 19 كەنشى قازا تاپقان, تاعى 45 جۇمىسشى ءتۇرلى جاراقات العان. 2021-2022 جىلدارى 4 اپات تىركەلىپ, 21 ادام زارداپ شەگىپ, 12 جۇمىسشى قازا تاپتى.
اپاتتاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرماۋ, قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن بىلە تۇرا ەسكەرمەۋ, وندىرىستىك باقىلاۋدىڭ تيىمسىزدىگى, سونىمەن قاتار نەگىزگى جانە قوسالقى جابدىقتاردىڭ توزۋى.
بيىلعى 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «امت» اق كومىر كاسىپورىندارىندا 6 رەت تەكسەرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. وندا 957 ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى انىقتالدى. مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنا 55 قاۋىپتى وندىرىستىك نىسان مەن قاۋىپتى تەحنيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى 7 تالاپ ارىز جولداندى. قازىر سوت شەشىمىمەن 25 نىساننىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇر.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ كەيىنگى جىلدارى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىمەن ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا ينۆەستيتسيالار مەن ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى شارالار بويىنشا بىرقاتار ستراتەگيالىق قۇجاتقا قول قويىلعانىن حابارلادى. الايدا كاسىپورىن بۇعان پىسقىرىپ تا قاراماعان.
كوكس پەشتەرىنىڭ بىرقاتار باتارەيالارى مەن حيميالىق وڭدەۋ تسەحى اپاتتى جاعدايدا تۇر. ەكى جاڭا پەشتىڭ قۇرىلىسىنا كەلىسىمشارتتار جاسالعان جوق, پەش قورى بۇزىلىپ جاتىر. بۇل ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىنا اكەلەدى.
پرەمەر-مينيستر قايعىلى وقيعا ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتارمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل – ەڭ الدىمەن, كاسىپورىن يەسىنىڭ كىناسى. ولاردىڭ وزدەرىن كومپانيانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن تولىقتاي شەتتەتۋى بىرنەشە جىل بويى قايعىلى سالدارعا اكەپ سوعىپ وتىر. كورىپ وتىرعانىمىزداي, جۇمىسشىلار ءۇشىن ءتيىستى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى ساقتالماي, كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە باستى نازار تەك پايدا تابۋعا اۋدارىلعان. سوندىقتان دا اپاتتار ءجيى قايتالانىپ وتىر. ەڭ قايعىلىسى, ادامداردىڭ ولىمىنە الىپ كەلۋدە», دەدى ءا.سمايىلوۆ شاحتينسك قالاسىندا وتكەن كەڭەس كەزىندە.
«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» نىساندارىندا كەيىنگى 15 جىلدا 100-دەن اسا ادام قازا تاپتى. بۇل سان جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. «ارسەلورميتتال» حالىقارالىق كومپانيالار توبىنداعى ءاربىر ەكىنشى قازا قازاقستاندىق ديۆيزيونعا تيەسىلى بولىپ وتىر», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
تەمىرتاۋداعى ەكولوگيالىق جاعداي دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. تەمىرتاۋداعى بارلىق زياندى شىعارىندىلاردىڭ 88 پايىزى وسى الپاۋىتقا تيەسىلى. زاردابىن قالا تۇرعىندارى تارتىپ وتىر: ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ, تىنىس الۋ جولدارى اۋرۋلارىنىڭ جانە باسقا دا سىرقاتتاردىڭ ءوسۋى بايقالادى.
«اتاپ وتكەنىمىزدەي, كاسىپورىن ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا شارالار قابىلدامايدى. 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءبىز كومبيناتتىڭ كۇيرەۋىن عانا كورىپ وتىرمىز. جەكەشەلەندىرۋ كەزىنەن بەرى ونىڭ وندىرىستىك كورسەتكىشتەرى جارتىسىنا دەيىن تومەندەدى. بولات شىعارۋ كولەمى وتكەن جىلى 6 ملن توننادان 3 ملن تونناعا دەيىن – ەكى ەسەگە قىسقاردى. كومىر ءوندىرۋ تورتتەن ءبىر بولىككە ازايدى», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.
ول از دەسەڭىز, لونجەروندى جانە ەلەكتروتەحنيكالىق بولاتتى, باسقا دا جوعارى مارجينالدى نومەنكلاتۋرالاردى شىعارۋ بويىنشا قۇزىرەتتەرىنەن ايىرىلىپ قالعان. مۇنىڭ سالدارى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 72 مىڭنان 30 مىڭ ادامعا دەيىن قىسقارۋعا الىپ كەلىپ وتىر.
كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا پرەمەر-مينيستر «قازاقستان» شاحتاسىنداعى اپاتتىڭ سەبەپتەرىن جان-جاقتى تەكسەرۋ ءۇشىن كوميسسيانىڭ جۇمىسىن ساپالى قامتاماسىز ەتۋدى جانە زارداپ شەككەن وتباسىلارعا بارلىق قاجەتتى كومەكتى كورسەتۋدى تاپسىردى. ءا.سمايىلوۆ ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن تجم مەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىكتەرىنە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق-دا جۇرگىزىلىپ جاتقان ونەركاسىپ جانە ەكولوگيالىق اۋديتتەردى جەدەل اياقتاۋدى تالاپ ەتتى.
قاراعاندى وبلىسى
