تۇلعالار ەسىمى ارداقتالادى

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى الدان سمايىل پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسى­موۆكە قازاق حالقىنىڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى ۇيىمداستىرعان العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن ەستە قالدىرۋ جانە كۇش اتاسى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ەسىمىن ارداقتاۋ جونىندە ساۋال جولداعان بولاتىن. ءسوزىمىز ۇعىنىقتى بولۋى ءۇشىن اۋەلى پارلامەنتشىنىڭ ۇسىنىستارىنا نازار اۋدارايىق. “قازاق حالقىنا قىسىمدى توقتاتۋ, سارىارقانى ورمەكشىنىڭ تورىنداي شىرماپ تاستاعان سەگىز دۋان مەن ءبىر-بىرىنە قولدىڭ سالاسىنداي جالعاسقان بەكىنىستەردى جويۋ جونىندەگى تالابى ورىندالماعان قالىڭ ەل اتقا قوندى, ۇلان دالا تاۋەلسىزدىك دەپ ۇراندادى. نامىستى ەردىڭ ءبارى اقمولادا توعىستى. دۋلاتتان شىققان بۇعىباي, تابىن جولامان, قىپشاق باسىعارا, ارعىن جەكە باتىر, اتىعاي اڭعال, شۇبىرتپالى اعىباي, سۇيىندىك جانايدار 1838 جىلدىڭ 25 مامىرىندا اقمولاداعى بەكىنىستى تىكەلەي شابۋىلمەن تاس-تالقان ەتتى. سول جويقىن كۇرەس 27 جىلعا سوزىلدى. ال قازاق ەلىنىڭ بۇكىل حالىقتىق سيپاتقا يە بولعان وسى العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بيىل 172 جىل تولادى. سول ۇلى ارپالىستىڭ 160 جىلدىعى قارساڭىندا استانانىڭ زيالى قاۋىمى اتىنان بەكىنىس تۇرعان جەرگە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىپ, ەسىل ەرلەردىڭ قاھارماندىعىن ارداقتايىق دەگەن ءوتىنىشىمىز اياقسىز قالدى. بالكىم, ەلوردادا كەنەسارى ەسكەرتكىشى بار عوي دەگەن شىعارسىزدار. الايدا, ازاتتىق ءۇشىن كەنەسارىمەن بىرگە تالاي جامپوز باتىرلار شايقاسقان جوق پا, قالىڭ ەل جان بەرىپ, جان الىسقان جوق پا؟! ەل تاريحىنداعى ۇلى وقيعا – العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى دارا قۇرمەتتەلۋى قاجەت ەمەس پە؟! سول ءوتىنىشتى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى الدىندا سىزگە تاعى دا جولداپ وتىرمىز. ۇلت ەرلىگىن, حالىق قاھارماندىعى مەن قاريا تاريحتى قادىرلەي الاتىندىعىمىز انىق بولسا, وسى جولى تالاپ-تىلەگىمىز ەسكەرىلەر دەپ سەنەمىز. استانا جەرى, قۇدايعا شۇكىر, ەسىمدەرى ماڭگىلىك اسىلدارعا كەندە ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – اتى الەمگە ءماشھۇر بولعان, تەڭدەسى جوق بالۋان قاجىمۇقان. 1908 جىلى گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا نەمىستىڭ جاۋىرىنى جەر يىسكەمەگەن بالۋانى گەنريح ۆەبەردى جىعىپ, الەم چەمپيونى اتانادى. 1909 جىلى ريگادا, 1910 جىلى ۆارشاۆادا بولعان ۇلكەن جارىستاردا  التىن مەدالدى جەڭىپ الادى. ارگەنتينانىڭ استاناسى بۋەنوس-ايرەستە وتكەن الەم چەمپيوناتىندا دا الدىنا جان سالمايدى. 1911 جىلى ىستامبۇلدا تۇرىكتىڭ جويقىن بالۋانى نۇرالىنى تىزە بۇكتىرىپ, “قاجى” اتانادى. ودان كەيىنگى جىلدارى پاريج بەن توكيودا, بۋداپەشت پەن بەرليندە, پراگا مەن لوندوندا ۇيىمداستىرىلعان دۇنيەجۇزىلىك دودالاردا دا مەرەيى ۇستەم بولادى. وسكەن جەرىنىڭ ابىرويىن جاھانعا اسقاقتاتقان قاجەكەڭ تۋعان وتانىن شەكسىز سۇيگەن پاتريوت تا ەدى. ۇلى وتان سوعىسىندا عۇمىر بويى جيناعان قاراجاتىنا اسكەري ۇشاق جاساتتى. سول ۇشاقپەن قازاق قىرانى قاجىتاي شالاباەۆ 120-دان استام جاۋىنگەرلىك تاپسىرما ورىنداعان. جاۋدىڭ تالاي سوعىس تەحنيكاسى مەن جاياۋ اسكەرىن جويعان. قاجەكەڭنىڭ تۋعان جەرى استانادان تاياق تاستام جەردە. سول اۋىلدىڭ ىرگەسىندە بالۋاننىڭ اتا-اناسى جەرلەنگەن. زيراتى توزىپ بىتكەن. ونى قالپىنا كەلتىرۋ نە وبلىس, نە اۋدان اكىمدىگىنىڭ ويىندا جوق. 1927 جىلى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيديۋمى “قازاق دالاسىنىڭ باتىرى” دەگەن ارداقتى ات بەرگەن بالۋانعا كىندىك قانى تامعان جەرىندە ەسكەرتكىش تە قويىلماي كەلەدى. قاجەكەڭنىڭ ەسىمى تۋعان وڭىرىندەگى اۋدانداردىڭ بىرىنە بەرىلسە دەگەن ەل تىلەگى دە ەسكەرىلەر ەمەس. قۇرمەتتى كارىم قاجىمقان ۇلى, قازاق تاريحىنداعى دارا تۇلعا – قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتى قادىرلەگەن حالىق ەل ۇكىمەتىنەن بالۋاننىڭ اتا-اناسىنىڭ زيراتىن قادىرلەپ, ايرىقشا كۇش يەسىنە استانادا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس-تالابىن قاراپ, وڭ شەشىمگە كەلۋدى سۇرايدى”, – دەلىنگەن دەپۋتاتتىق ساۋالدا. دەپۋتاتتىڭ وسى ساۋالىنا جۋىردا ۇكىمەت باسشىسىنان جاۋاپ كەلدى. وندا ا.سمايىل كوتەرگەن ءبىرىنشى ماسەلەگە وراي جانە قاجىمۇقان رۋحىن قاستەرلەۋ تۋرالى: “كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى بارىسىندا اقمولا بەكىنىسى ءۇشىن بولعان شايقاس ورنىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ جانە قازاق بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ اتىن ۇلىقتاۋعا باعىت­تالعان دەپۋتاتتىق ساۋالىڭىز ورىندى. الداعى جىلدارى استانا قالاسى بيۋدجەتىندە قارجى قاراستىرىلىپ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن مۇسىندىك كومپوزيتسيالار مەن سحەمالاردان قۇراستىرىلعان تاريحي-مادەني قۇندىلى­عىمەن باس قالامىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن تاقىرىپتىق جوبانى جانە قازاق بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ ەسكەرتكىشىن استانا قالاسىندا ورناتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلاتىن بولادى”, – دەپتى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ. تاريحي تۇلعالار وسىلاي ارداقتالاتىن بولسا, وتكەن كۇندەر دە, بولاشاق تا رازى ەمەس پە؟! ايباتىر سەيتاق, جۋرناليست.