«Social Institutions and Gender Index» نەمەسە قىسقاشا SIGI دەپ تانىلعان بۇل قۇجات گەندەرلىك ديسكريميناتسيا بويىنشا الەم مەملەكەتتەرىن 5 ساناتقا («وتە تومەن» دەڭگەيىنەن «وتە جوعارى ديسكريميناتسيا» كورسەتكىشىنە دەيىن) توپتاستىرادى. بيىل قازاقستان 20,9 ۇپايمەن گەندەرلىك ديسكريميناتسيا دەڭگەيى تومەن 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرگەن.
زەرتتەۋشىلەر گەندەرلىك تەڭسىزدىكتى 4 ولشەم بويىنشا باعالايدى:
1.وتباسىنداعى ديسكريميناتسيا. ەركەك پەن ايەل وتباسىنا قاتىستى شەشىمدەردى تەڭدەي قابىلداي الا ما؟ ولار مۇراگەر بولۋعا جانە نەكەنى بۇزۋعا تەڭ قۇقىلى ما؟ ايەل مەن ەر ازاماتتاردىڭ زاڭدى نەكەگە تۇرۋ جاسى بىردەي مە؟ عالىمدار وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ارقىلى وتباسى ديناميكاسىن سىني وي-ەلەگىنەن وتكىزەدى.
2.كۇش كورسەتپەۋ. ساراپشىلار ايەلدەردىڭ زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن, ياعني سەكسۋالدىق زورلىق پەن حاراسسمەنتتەن قورعالعان با, جوق پا ەكەنىن انىقتاۋعا تىرىسادى. كەي ەلدەردە ايەلدىڭ دەنساۋلىعىنا, اتاپ ايتقاندا, رەپرودۋكتيۆتى ساۋلىعىنا كۇشتەپ زاقىم كەلتىرۋ داستۇرگە اينالعان. وسىلايشا, ەىدۇ بازالىق ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا اسا ءمان بەرەدى.
3.وندىرىستىك جانە قارجىلىق رەسۋرستارعا شەكتەۋلى قولجەتىمدىلىك. الەمدە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ جىلجىمالى جانە جىلجىمالى ەمەس م ۇلىككە تەڭ دارەجەدە يەلىك ەتە المايتىن مەملەكەتتەر بار. زەرتتەۋشىلەر كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى: ايەلدەردىڭ دەربەس بانك شوتىن اشۋعا جانە نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار ما؟ جۇمىس ورنىنداعى قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەرى (مىسالى, انا مەن اكەنىڭ دەكرەتكە شىعۋ تەڭدىگى, ماماندىق جانە جۇمىس ورنىن تاڭداۋ ەركىندىگى) بىردەي مە؟
4.ازاماتتىق بوستاندىقتىڭ شەكتەلۋى. كەيبىر ەلدەردە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ ازاماتتىق نەمەسە ۇلتتىق قۇقىقتارى تەڭ ەمەستىگى ءبىزدى تاڭعالدىرماۋى كەرەك. ماسەلەن, كەي ايماقتاردا ايەلدەر شەتەل اسۋ بىلاي تۇرسىن, مەملەكەت ىشىندە ەركىن ساياحاتتاي المايدى. وعان قوسا, عالىمدار ايەلدەردىڭ داۋىس بەرۋ, سوتقا جۇگىنۋ جانە ساياسي لاۋازىمعا تاعايىندالۋ قۇقىعىنا نازار اۋدارىپ, رەيتينگ جاسايدى.
2019-2023 جىلدار ارالىعىندا 85 مەملەكەت تومەن جانە وتە تومەن دەڭگەيدەگى گەندەرلىك تەڭسىزدىك ناتيجەلەرىن كورسەتكەن. دامۋشى ەلدەر مەن دامىعان ەلدەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ ازايعانى قۋانتارلىق جايت. سوعان قاراماستان دۇنيەجۇزى بويىنشا ايەلدەردىڭ 40%-ى الەۋمەتتىك ديسكريميناتسيا دەڭگەيى جوعارى نەمەسە وتە جوعارى ەلدەردە ءومىر سۇرەتىنى وكىنىشتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, زاڭناماعا قاراعاندا قوعامنىڭ ديسكريميناتسيالاۋشى ۇستانىمدارىن وزگەرتۋ الدەقايدا كوپ ۋاقىت الادى.
2019 جىلى قازاقستان 22 ۇپاي جيناعان بولاتىن, بيىلعى كورسەتكىش 20,9 ەكەنىن ەسكەرسەك, ءتورت جىل ىشىندە ەلىمىز گەندەرلىك ادىلەتسىزدىكتى ەڭسەرۋدە ءسال عانا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. قازاقستاننىڭ پروگرەسى تۇرالاپ قالدى دەۋگە نەگىز بار. ايتكەنمەن ەلىمىز ازيا ايماعى بويىنشا 6-ورىندا, ال ورتالىق ازيادا كوش باستاپ كەلەدى.
الەم بويىنشا ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي كوشباسشىلىعى, ولارعا قارسى جاسالاتىن زورلىق-زومبىلىق تۋرالى كوزقاراس وزگەرۋدە. ساۋالنامالاردىڭ ناتيجەسىندە, كەيىنگى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە مۇنداي ديسكريميناتسيالىق كوزقاراس 4 كورسەتكىشكە ءتۇسىپ, 6%-عا ازايعان. بىراق قازىر گەندەرلىك پاريتەتكە جەتۋگە ەڭ كوپ كەدەرگى كەلتىرەتىن وتباسى شەڭبەرىندەگى تەڭسىزدىك. اقىسىز بالا كۇتىمى, ءۇي ءىشى جۇمىستارىنىڭ تەڭ بولىنبەۋى, مۇراگەرلىك قۇقىعىنىڭ شەكتەلۋى, ەرتە جانە كۇشتەپ نەكەگە تۇرعىزۋ – مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ايەل ادامنىڭ تاعدىرىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلار.
گەندەرلىك تەڭسىزدىكتىڭ تىكەلەي جانە جاناما تۇردە ەكونوميكالىق زارداپتارعا دا اكەلىپ سوعاتىنى دالەلدەنگەن. مىسالى, گەندەرلىك تەڭدىك جونىندەگى ەۋروپا ينستيتۋتى ەسەبىنە سايكەس ەۋروپا وداعى جىل سايىنعى شىعىنى 366 ميلليارد ەۆرونى قۇرايدى.
دۇنيەجۇزىندەگى 12 مەملەكەت قانا ايەلدەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن قورعايتىن زاڭدى قابىلدانعانى الاڭداتپاي قويمايدى. تەك 14 مەملەكەتتە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قىلمىس دەپ ەسەپتەلەدى. كەلەشەكتە پسيحولوگيالىق قىسىمعا, ەكونوميكالىق زورلىققا جانە حاراسسمەنتكە قارسى ناقتى شارالار قابىلدانۋى قاجەت.
گەندەرلىك پروبلەمالاردى شەشۋ جاۋاپكەرشىلىگى ەڭ الدىمەن, ساياساتكەرلەرگە جۇكتەلۋگە ءتيىس دەسەك, ايەلدەردىڭ ساياساتقا بەلسەندى قاتىسۋىنا شەكتەۋ قويىلماۋى كەرەك. 2023 جىلعى SIGI ەسەبىنە سايكەس 179 ەلدىڭ پارلامەنتىندەگى ايەلدەر ۇلەسى 24,1-دەن 26,6 پايىزعا ارتىپ, نەبارى 2,5 پايىز ءوسىم بار. بۇل قارقىنمەن الەم حالقى پارلامەنتتەگى گەندەرلىك تەڭدىككە تەك 2062 جىلى عانا قول جەتكىزەدى.
گەندەرلىك تەڭسىزدىكتى جويۋدى جىلدامداتۋ ءۇشىن بارلىق تاراپتار, ياعني ساياسي شەشىم قابىلداۋشىلار, حالىقارالىق ۇيىمدار, جەكە سەكتور, عالىمدار قاۋىمى جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى اتسالىسۋى شارت.
ايدانا امالبەكوۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
