اپاتتى ۇيلەر ازايار ەمەس

تۇرعىن ءۇيدى جوندەۋ ‒ بىرەۋدىڭ قالاۋى ەمەس, كەزەك كۇتتىرمەيتىن قاجەت­تىلىك. تىرەك قۇرىلىمنىڭ, ىرگەتاس­تىڭ, قابىرعالاردىڭ ەلەۋلى دەفورماتسيا­سى پايدا بولعان ساتتەن ءۇي اپاتتى جاعدايدا جانە تۇرۋعا جارامسىز. سول سەكىلدى توزۋ دەڭگەيى جوعارى, ياعني 65-70 پايىزعا دەيىن باراتىن ۇيلەر ءتيىستى جوندەۋدەن ءوتىپ, كەيىننەن ۇنەمى تەحنيكالىق باقىلاۋدا بولۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭارتۋ بويىنشا اتقارىلار شارۋا اۋقىمدى. رەسپۋبليكامىزدا اپاتتى تۇرعىن ءۇي جاعدايى كەيبىر جاقسارتۋ­لارعا قاراماستان, ايتارلىقتاي كۇردەلى بولىپ قالىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەلدە 2 مىڭعا جۋىق اپاتتى تۇرعىن ءۇي بولعان. وندا 29 مىڭنان اسا حالىق تۇرادى. ونىڭ وزىندە رەسمي دەرەكتەردە الماتى قالاسى, سونداي-اق ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارى بويىنشا بىلتىرعى مالىمەتتەر كورسەتىلمەگەن. وعان سەبەپ ‒ بۇل وڭىرلەردەگى ۇيلەردى اپاتتى دەپ تانۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسى وتپەگەن. اتىراۋ وبلىسىندا – 379, اقمولا وبلىسىندا 202 اپاتتى ءۇي تىر­كەل­گەن. سونداي-اق باتىس قازاقستان وب­لى­­سىندا – 175, اباي وبلىسىندا – 127, استانا قالاسىندا 206 اپاتتى ءۇي بار.

قازىر دە توزىعى جەتكەن, جاقىن ارادا اپاتتى ۇيلەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, توتەنشە كۇيگە اۋىساتىن ۇيلەردىڭ جەكە ستاتيستيكاسى جوق. بىراق تۇرعىن ۇيلەردىڭ سالىنعان جىلىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ جاعدايدىڭ ءماز ەمەس ەكەنىن بايقاتادى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى دەرەك بويىنشا ۇيلەردىڭ 30%-ى نەمەسە 746,9 مىڭى 1970 جىلعا دەيىن سالىنعان, ياعني بۇل ۇيلەردىڭ تۇرعىزىلعانىنا جارتى عاسىردان اس­قان. مۇنداي جاعدايدا عيماراتتى جوندەۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شى­عادى. مىسالى, الماتىدا 1930-1975 جىلدارى ارالىعىندا  سالىنىپ, بۇگىندە پايدالانۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن 1,4 مىڭنان اسا ەكى قاباتتى ءۇي بار. جارتىسىنان كوبى تۇركسىب, بوستاندىق, جەتىسۋ اۋداندارىندا ورنالاسقان مۇنداي ۇيلەردە 60 مىڭنان اسا حالىق تۇرادى. رەنوۆاتسيا باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا وكىلەتتى ۇيىم «الماتى» اكك» اق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە قالانىڭ اۋەزوۆ, جەتىسۋ جانە تۇركسىب اۋداندارىندا 17 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر. جالپى اۋماعى 2,1 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن 59 پاتەرلى 2 تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. باع­دارلاما ىسكە اسا باستالعالى 374 وتباسى قونىستانعان. الماتىداعى رەنوۆاتسيا باعدارلاماسى اياسىندا 2021 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن 42 اپاتتى ءۇي (322 پاتەر) سۇرىلگەن.

تۇرعىن ءۇي رەنوۆاتسياسى ‒ ۋاقىتى بىتكەن عيماراتتاردى بارلىق زاماناۋي تالاپتارمەن سالىنعان جاڭالارىنا اۋىس­تىرۋ ۇدەرىسى. رەنوۆاتسيا تۋرالى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە عيماراتتاردىڭ اۋدانى, توزۋ دەڭگەيى, ماڭايدا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بولۋى ەسكەرىلەدى. ۇكىمەت­تىڭ جوسپارىنا سايكەس, 2029 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكادا 1 500 ءۇي سۇرىلۋگە ءتيىس. وسىلايشا 40 مىڭ مەنشىك يەسىنىڭ پاتەر ماسەلەسى شەشىلمەك. ولاردىڭ باسىم بولىگى – سۇرىلۋگە جاتاتىن تىزىمگە ەنگەن ەسكى ۇيلەر. وكىلەتتى ورگاندار ازىرلەگەن الماتى قالاسىنىڭ 2023-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇيدى رەنوۆاتسيالاۋ باعدارلاماسىنىڭ جاڭارتىلعان جوباسى ازاماتتاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قالا اكىمى ەربولات دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى جاڭارتۋ 1920 جىلى جانە ودان كەيىن سالىنعان تۇرعىن ءۇيى بار قالانىڭ تاريحي بولىگىندە وتەتىندىكتەن, ءبىرىنشى كەزەكتە قولداۋدى قاجەت ەتەتىندەرگە نازار اۋدارىلادى. «الماتىنىڭ تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭارتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى جاڭا باعدارلاماسىن دايىنداۋ بويىنشا بىرنەشە يتەراتسيا جاسالدى. ءبىز ەسكى تۇرعىن ءۇيدى بۇزىپ قانا قويماي, قانداي جايلى قالالىق ورتا قۇراتىنىمىز تۋرالى ماسەلەنى تۇجىرىمدامالىق تۇردە وزگەرتەمىز», دەيدى شاھار باسشىسى.

سول سەكىلدى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2026 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كوشىرۋ جانە بۇزۋ استانانىڭ اپاتتى ۇيلەر ورنالاسقان بارلىق اۋدانىندا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل نەگىزىنەن بايقوڭىر جانە سارىارقا اۋداندارىنا قاتىستى. بيىل كوكتەمدە ەلوردا تۇر­عىندارىمەن كەزدەسۋدە قالا اكىمى جەڭىس قاسىمبەك اپاتتى جانە ەسكىرگەن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ءۇش جىل ىشىندە 2,5-3 مىڭ پاتەر سالۋ جوس­پار­لان­عانىن مالىمدەدى.

جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تۇر­عىن ءۇي قورىن جاڭارتۋ باعدار­لا­ماسىن قا­بىلداپ, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ تەتىك­تەرى مەن ولشەمدەرىن, ونىڭ ىشىن­دە وتەۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن بەلگى­لەي­دى. جوندەۋگە جاتاتىن تۇرعىن ءۇي-جاي­لاردىڭ مەنشىك يەلەرىنە اۋدانى بو­يىنشا بالامالى, بىراق كەمىندە ءبىر بولمەلى جاڭا پاتەرلەر بەرىلەدى. جون­دەۋگە جاتاتىن نىسانداردىڭ تىزبەسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ قۇرىلىس كونسترۋكتسيالارىنىڭ توزۋىن, ولاردىڭ پايدالانۋ تالاپتارىنا سايكەستىگىن, سونداي-اق ءۇي-جايلار يەلەرىنىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ايقىندايدى. تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭارتۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە وزگە دە كوزدەردەن ‒ جەكە ينۆەستيتسيالار, ونىڭ ىشىندە ءمجا تەتىكتەرى, ەدب قارىزدارى, كۆازيمەم­لەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ قارا­جاتى, جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تۇر­عىن جانە تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردى ساتۋدان تۇسەتىن كىرىستەر ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اپاتتى نەمەسە توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەر سۇرىلگەن جەردە الەۋمەتتىك نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي سالۋدى قامتاماسىز ەتەدى. توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردى ءسۇرۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبى­نەن جۇرگىزىلەدى.

دەگەنمەن عيماراتتار مەن نىساندار­دىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن باعالاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ستاندارتتارى بار. وسى سا­لاداعى ساراپشى-ماماندار بىزدە تەح­نيكالىق جاعداي 60 پايىز دەڭگەيىندە بولسا, ۇيلەردى بۇزىپ, قايتا سالۋ كوزدە­لە­تىنىن, ال دامىعان ەلدەردە مۇنداي تاسىلگە ساقتىقپەن قارايتىنىن ايتادى. مىسالى, ءۇيدىڭ شاتىرى اۋىستىرۋدى قاجەت ەتكەنىمەن, قابىرعالارى مەن تىرەك قۇرىلىمدارى ءالى بەرىك بولۋى مۇمكىن. ەسكى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جانە جاڭاسىن سالۋ باعدارلامالارى شەتەلدە 60-جىلدارى ەتەك جايعان. ال كەيىنگى 20 جىل ىشىندە دامىعان ەلدەر تۇرعىن ءۇيدى جاڭعىرتۋ, ياعني ەسكى عيماراتتاردى قالپىنا كەلتىرىپ, ولاردى مۇمكىندىگىنشە ساقتاۋ ۇردىسىنە بەت بۇرعان. بۇل رەتتە ماماندار قازىرگى ەۋروپا ەسكى دە تاريحي عيماراتتارىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن مىسالعا كەلتىرەدى. بۇل ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان تيىمدىرەك. سونداي-اق بۇل باعدارلاما ءۇشىن كەشەندى نەگىزدەمە بولۋى كەرەك. مىسالى, اقش-تا ءۇيدى ءسۇرۋ قاجەتتىگى, نەمەسە قالدىرۋ مۇمكىندىگى 12 كريتەريدى قامتيتىن بەكىتىلگەن كورسەتكىشپەن انىقتالادى. ال قىتايدا – ءتىپتى 24 كريتەري. ۇلى­بري­تانيادا شاتىردىڭ, ەدەننىڭ, قابىرعالاردىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنى 15 كريتەريمەن ەسەپتەلەدى. ياعني ءۇيدى بۇزۋدىڭ جان-جاقتى ساراپتالعان, مۇقيات ويلاستىرىلعان سەبەبى, ولشەمشارتى بولۋى قاجەت. سوندىقتان تۇرعىن ءۇيدى جاڭارتۋ تۇجىرىمداماسىن بايىپتاپ, بىزدە بارلىعىن بۇزۋ مەن جاڭاسىن سالۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان قانشالىقتى دۇرىس ەكەنىن تارازىلاعان ءجون. بيۋدجەت ‒ شىن مانىندە سالىق تولەۋشىلەردىڭ قارجىسى. ياعني بارلىق باستامانىڭ اۋىرتپالىعى حالىقتىڭ موينىنا تۇسەدى.

ارينە, ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشە­لىك­تەرى, سوعان سايكەس تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭارتۋدىڭ وزىندىك باعدارلامالارى مەن ادىستەرى بار. ءبىز دە حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنۋمەن قاتار, حالىقتىڭ شى­نايى قاجەتتىلىگى مەن مۇددەسىنەن تۋىن­دايتىن ماسەلەلەردى مۇقيات وي ەلە­گىنەن وتكىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدىسى ‒ توزىعى جەتكەن جانە لايىق­تى ءومىر سۇرۋگە جارامسىز تۇرعىن ءۇي پروبلەماسى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە كەرى اسەر ەتەتىنىن ەسكەرۋ.