سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
– ەكى كەلى سارىماي, توعىز پاشكە ءسۇت الۋ كەرەك.
– قازىر مايدىڭ باعاسى ماسقارا!
– ءيا, ايتپا! ءۇش ءجۇز شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان اۋىلعا ەرىمەي جەتسە جارار ەدى, قانشاما اقشا دالاعا كەتپەي.
ەلدەگى جەڭگەلەرىم جالقاۋ ما, اعالارىم شالاعاي ما؟ اۋىلدا تۇرىپ, قالاعا كەلىپ, بازار ارالاپ, سارىماي, ءسۇت ساتىپ الۋ – اقىلعا سىيمايتىن دۇنيە. كاسىپكەرلەرگە جاقسى بولعانىمەن, ءوز ءۇيىنىڭ بەرەكەسىن كىرگىزە الماعان ايەلدەن قايىر شامالى-اۋ!
مەن – جامبىل اۋدانىنداعى امانگەلدى اۋىلىنىڭ قارا توپىراعىندا اۋناپ-قۋناپ وسكەن بالامىن. اكەم شارۋا مالىن باققانىمەن, تاپقان اقشاسىنىڭ كىرىسىنەن شىعىسى كوپ بولاتىن-دى. شەشەم ءۇي شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى. كورشىلەس جاتقان بلاگوۆەششەنكا اۋىلىنداعى دۇكەندەردەن, كەيدە اۋدان ورتالىعى – پرەسنوۆتاعى ساۋدا ۇيىنەن, جول تۇسە قالعان جاعدايدا قالادان ازىق-ت ۇلىك رەتىندە تۇز, كۇرىش, قاراقۇمىق, ماكارون, سارىمساق, قانت, شاي عانا الاتىن, اقشاسى ارتىلىپ جاتسا عانا ازىن-اۋلاق كامپيت پەن توقاش بۇيىراتىن. ونىڭ ءوزى كەلىمدى-كەتىمدى كىسىلەرگە ساقتالىپ, ساندىق تۇبىنە تىعىپ تاستالاتىن.
بۇرىن ايەلدەر سيىر ساۋىپ, قايماق ايىردى, ماي شايقاپ, ايران ۇيىتتى, قازىرگى كەيبىرەۋلەردەي ەمەس, مال سويعاندا ىشەك-قارىن تازالادى. ودان قور بولعان جوق, ءۇيدىڭ بەرەكەسىن ارتتىردى. وتباسىن حيميكات قوسىلعان ونىمدەردەن ساقتاپ, تابيعي تاعامدارمەن اسىرادى. اۋىرعاندا دا ءدارى-دارمەككە جۇگىنبەي, قويدىڭ مايىن سۇتكە سالىپ, قايناتىپ ىشەتىن ەدىك بالا كەزىمىزدە.
ۋاقىت ءوتتى. ءوزىمىز دە قالاعا بەت تۇزەدىك. ساعىنىش سەزىمى جەتەلەپ ەلگە جول تۇسكەندە, سالەم بەرە بارعان شاڭىراقتىڭ داستارقانىنان قالاداعى سەكىلدى مارگارين, پاكەتتەگى ءسۇت, دۇكەننەن الاتىن بولكە نان, وزدەرىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «ماگازينسكي» ونىمدەردى كورەمىن. قىسقاسى, كەيىنگى ءۇش جىلدا بارعان اۋىلدارىمنان نە قايماق جەي المادىم, نە ايران ىشە المادىم. سودان بولار, قازىر اۋىلدا تۋىپ-وسسەم دە اۋىل مەنى وزىنە تارتپاي قويدى. كەزىندە جەرلەس جازۋشىمىز گەرولد بەلگەر: «مال ۇستاماعان سوڭ, اۋىلدا تۇرۋدىڭ نە كەرەگى بار؟! باياعى اپالارىمىز كۇمپىلدەتىپ ءپىسىپ جاتاتىن قىمىز, ماي-قايماق قايدا؟ ءار ءۇيدىڭ شوشالاسىندا جايىلىپ تۇراتىن قۇرت قايدا؟ مەن مۇنى ءوز تاماعىمدى ويلاعاندىقتان ايتىپ وتىرعان جوقپىن, اۋىلداعى اعايىننىڭ جاعدايى جاقسارسا ەكەن دەگەن تىلەك قوي مەنىكى», دەپ بەكەرگە اشىنا ءسوز ساپتاماسا كەرەك.
ءبىر اعا-جەڭگەمدى ىزدەپ, ۇيىنە كىرىپ-شىعۋعا ىڭعايلانىپ وتىرعاندا, مەن تۇسكەن ءۇيدىڭ يەسى باراتىن ءۇيىمنىڭ ايەلىنە حابارلاستى. «بۇگىن كەلمەسىن. ءبىر جاعدايىم بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, كىسى كۇتەتىن كوڭىل-حوشىم دا جوق. ەرتەڭ كەلسىن!», دەپتى. ءبىز اۋىلدا تۇرعاندا كەز كەلگەن كىسى ەسكەرتپەي-اق ۇيگە باس سۇعاتىن. كورشىلەس جاتقان اۋىلداردا تۇراتىن تۋىستارىمىز بەن دوستارىمىزعا قۇدايى قوناق بولىپ باراتىنبىز. قازىر باسقاشا, اۋىلداعى اعايىن پەيىلدەن ايىرىلا باستاعان سىڭايلى. جەڭگەمنىڭ جاۋابىنان كەيىن ۇنجىرعام ءتۇسىپ, قالاعا قايتىپ كەتتىم.
سۋ ۇيگە كىرگىزىلگەن, دارەتحانا دا ءۇي ىشىندە, بايلانىس ىستەپ تۇر. قۇددى قالاداعىداي ءومىر دەرسىڭ. بىراق ەلدەگى اعا-جەڭگەلەرىمىز ءوز جاعدايلارىن وزدەرى قيىنداتىپ وتىر. ۇلت قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى» ەستەلىك-ەسسەسىندە: «ەسىگىنىڭ الدىندا ساۋىن سيىرى, قورا-قوپسىسى, باۋ-شارباعى بار ادام كىمنەن كەم؟ اڭگىمە بايلىقتا ەمەس, بارلىقتا. ونى بىرەۋ جاساپ بەرمەيدى. قولى قيمىلداماعاننىڭ اۋزى قيمىلدامايدى. بار پالە قولىمىز الدىمىزعا سىيماي جۇرسە دە قوماعايلىقپەن اۋىز اشىپ, دايىن اسقا تىك قاسىق بولعىمىز كەلەدى. جالقاۋلىق, ماسىلدىق دەرتىنە ۇشىرادىق. بارىمىزدى بازارلاي المايتىن حالگە جەتتىك. اۋىلدا وتىرىپ, بالا-شاعامىزدى اۋزىن اعارعاننان, التى اي جاز كوكونىستەن قاقتىق. بۇرىن ەلدەگىلەر قاعاناق جاساپ, ۋىز كوجەسىن ۇزبەيتىن, شەلەك-شەلەك ايران ۇيىتىپ, كۇبى-كۇبى قىمىز ءپىسىپ, قارىن-قارىن ماي الىپ, كىسى قولىنا قاراۋ دەگەندى بىلمەيتىن. بال تاتىعان قايماق دەيسىز بە, جەسەڭ – اس, شولدەسەڭ سۋسىن بولعانداي ەجەگەي, قۇرت دەيسىز بە – ءبارى ىشكەنى الدىندا, ىشپەگەنى ارتىندا تۇراتىن. ەندى اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتكەن كەلىندەرىمىز ات ارىتىپ, تون توزدىرىپ قالا بازارىنا جۇگىرەتىندى شىعاردى. كوپكە توپىراق شاشۋعا بولماس, بىراق بۇل قازاقتىڭ قانىندا جوق, ماڭداي تەرىن توگىپ ءجۇرىپ ىشكەن اسىن, جەگەن ءدامىن بويعا قۇت ساناعان حالىقتىڭ جالقاۋلىق, جاتىپىشەرلىك جات مىنەزدەن ارىلار مەزگىلى الدەقاشان جەتتى», دەپ ايتقانىنداي, تۇسىنە بىلسە, قالا ماڭىنداعى 10 سوتىق جەر ەمەس, 50 سوتىق جەرگە يەلىك ەتىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى بايلىقتىڭ استىندا جاتىر-اۋ! اتتەڭ-اي, تۇسىنبەيدى. از ايلىعىن جۇلمالاپ, ازىق-ت ۇلىك الۋ ءۇشىن ۇلكەندى-كىشىلى دۇكەندەرگە سابىلادى.
اۋىل – جۇماق. سول جۇماقتى توزاققا اينالدىرىپ وتىرعان ءوزىمىز. ءبىز قالادان كەلگەن بالانىڭ شۇدىرلەپ ورىسشا سويلەگەنىنە تاڭىرقاپ قارايتىن ەدىك. قازىر اۋىل بالالارىنىڭ ورىس ءتىلىن ءوز انا تىلىندەي كورىپ سايراعانىن ۇيرەنشىكتى جاعداي دەپ قابىلداپ ءجۇرمىز. ءتىپتى جاڭا تۋعان نارەستەلەر دە بەسىككە بولەنبەيدى. بەسىككە بولەنبەگەن, ءوز تىلىندە سويلەمەيتىن, جەتى اتاسىن بىلمەيتىن پەرزەنتتەر ءوسىپ-ونگەن اۋىلدار كوبەيىپ بارادى!
اۋىلدىڭ «كىسى كەلسە – قۇت, كىسى كەتسە – جۇت!» دەگەن باياعى اتا-اجەلەرىن اڭسايمىن. ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاستىراتىن اۋىلدىقتار شىعىستىڭ دانالىعىن باتىستىڭ اعىمىنان تومەن قويىپ, جومارتتىعى مەن شىنايىلىعىنان قول ۇزسە, قالانىڭ اقساۋساق تۇرعىندارىنا ءۇمىت ارتا المايتىنىمىز انىق.
سامرات قۇسكەنوۆ
پەتروپاۆل
