2021-2025 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ ماقساتى ‒ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ. بىلتىر ۇلتتىق جوبانى قارجىلاندىرۋ كولەمى 2 636,4 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ‒ 2 479,3 ملرد تەڭگە (94,1%), رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 157,1 ملرد تەڭگە (5,9%). ۇلتتىق جوبادا 12 ستراتەگيالىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىنە جاساعان قورىتىندىسىندا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا (جاپ) ۇلتتىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى تولىق اقپاراتتى ۇسىندى. جاپ مالىمدەۋىنشە, ءارتاراپتاندىرۋ بارىسىن وبەكتيۆتى قاداعالاۋ ءۇشىن ەلدىڭ ەكونوميكالىق كۇردەلىلىگى يندەكسىن جانە جاڭا, جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر ەكسپورتىنىڭ ناقتى كولەمىنىڭ ءوسۋىن مونيتورينگتەۋ, باعالاۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋ قاجەت. مىسالى, 2021 جىلى وسى يندەكس بويىنشا ەلىمىز 131 ەلدىڭ ىشىنەن 77-ورىنعا يە بولدى (0,28). رەيتينگتەگى كورشىلەرىمىز ‒ گۆاتەمالا (0,24) جانە ماروككو (0,28). ءتىزىمدى جاپونيا (2,06) مەن شۆەيتساريا (1,94) باسقارىپ, گۆينەيا (1,84) مەن چاد (1,93) اياقتايدى. پوستكەڭەستىك ەلدەر كورسەتكىشتەرىنە كەلسەك, ليتۆا ‒ 0,91, بەلارۋس ‒ 0,84, ۋكراينا ‒ 0,49, رەسەي ‒ 0,46, گرۋزيا ‒ 0,01, مولدوۆا ‒ 0,02, ارمەنيا ‒ 0,19 جانە قىرعىزستان 0,28 دەڭگەيىنە تۇراقتاعان.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بۇل ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكا قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ويتكەنى ۇسىنىلىپ وتىرعان ءىس-شارالار جاڭا جوبالاردان گورى جۇمىس ىستەپ تۇرعان سالالاردى جاڭعىرتۋعا كوبىرەك باعىتتالعان. ۇلتتىق جوبانىڭ الەۋمەتتىك اسەرى 4 كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋمەن ۇسىنىلعان. 2022 جىلى ولاردى ءىس جۇزىندە ورىنداۋ بويىنشا رەسمي دەرەكتەر جاپ قورىتىندىسى جاريالانعان كەزدە ءالى قالىپتاسپاعان. سونداي-اق حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسى 2019 جىلعا قاراي 10%-عا ارتادى دەپ مەجەلەنسە, ول 2022 جىلى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 0,2%-عا عانا ءوستى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ باعالاۋىنشا, بۇل مىندەتتىڭ وسىنداي قارقىنمەن 2025 جىلعا قاراي ورىندالۋى ەكىتالاي.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەسەپتەۋىنشە, وڭدەۋشى ونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ ءوسۋى 2020 جىلعا قاراي 24,1%-دى قۇرادى (جوسپار ‒ 22,4%). ال 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 14,5%-عا تەڭ بولعان. بۇل رەتتە 2022 جىلعى IV توقساندا جالاقىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى 2021 جىلعى ۇقساس كەزەڭنىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 2,8%-عا عانا ءوستى. جاپ ورتاشا جالاقىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 2025 جىلعا قاراي وسى كورسەتكىش بويىنشا جوسپارلانعان پارامەترلەرگە سايكەس كەلەدى دەپ سانايدى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ورتاشا جالاقىنىڭ ءوسۋى 2020 جىلعا قاراي 20% دەڭگەيىندە جوسپارلانعان. الايدا ورتاشا جالاقىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋىنا بايلانىستى بۇل كورسەتكىش بويىنشا جوسپارلانعان پارامەترلەرگە قول جەتكىزبەۋ قاۋپى بار. مۇناي-گاز حيمياسى سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ ءوسۋى 2020 جىلعا قاراي 9% دەڭگەيىندە جوسپارلانعان. كەيىنگى جىلدارداعى ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى (2022 جىلى – 20,3%, 2021 جىلى – 8,4%, 2020 جىلى – 7,5%) 2019 جانە 2020 جىلدارمەن سالىستىرعاندا حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسىن تومەندەتەدى. سوندىقتان جاپ وسى كورسەتكىشتەردى بازالىق جىلعا قاراي قايتا ەسەپتەۋ كەزىندە ولاردىڭ ورىندالماۋى مۇمكىن ەكەنىنە نازار اۋدارادى.
ۇلتتىق جوبانىڭ ەكونوميكالىق اسەرىن تالداي كەلە, جاپ بىلتىر 27,8 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانعانىنا (تۇراقتى – 24,3 مىڭ, ۋاقىتشا – 3,5 مىڭ), ال ءىس س جۇزىندە 16,6 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلعانىنا (تۇراقتى – 14,6 مىڭ, ۋاقىتشا – 2 مىڭ) توقتالعان. سول سياقتى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە (مۇناي-گاز حيمياسىز) 23,7 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانسا, ءىس جۇزىندە 14,4 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. زاۋىتتاردىڭ تولىق قۋاتىنا شىقپاۋى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە دە كەرى اسەر ەتەدى. ايتالىق, مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىندا جوسپارلانعان 498 جۇمىس ورنىنىڭ 129-ى عانا قۇرىلدى. جوسپارلى ماندەرگە قول جەتكىزبەۋ اتىراۋ وبلىسىندا پوليپروپيلەن جانە باتىس قازاقستان وبلىسىندا مەتانول وندىرەتىن زاۋىتتار سالۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەستەسىنىڭ وزگەرۋىمەن دە بايلانىستى بولدى. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوسپار ‒ 2 620 جۇمىس ورنى (تۇراقتى – 120, ۋاقىتشا – 2 500) بولسا, قول جەتكىزىلگەنى ‒ 1 093 (تۇراقتى – 158, ۋاقىتشا – 935). تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ بويىنشا جوسپارلى ماندەردى اسىرا ورىنداۋ 2022 جىلعا جوسپارلانباعان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جەك) 4 نىسانىن: ءۇش جەل جانە ءبىر كۇن ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. دەگەنمەن بىرقاتار جوبانىڭ (اتىراۋ جەو ‒ 130 مۆت, Sagat energy ‒ 30 مۆت, ريددەر جەو ‒ 30 مۆت, سەۆكازەنەرگو ‒ 47,8 مۆت) ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن اۋىستىرۋ سەبەپتى ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ بويىنشا جوسپارلى ماندەر يگەرىلمەدى.
جوسپار بويىنشا 2 475,6 ملرد تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ناقتى كولەمى 2022 جىلى 2 972,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبى (مۇناي-گاز حيمياسىز) 1 567 ملرد تەڭگە جوسپارداعى ناقتى ءمان 2 071,3 ملرد تەڭگەنى اسىرا ورىنداۋمەن قالىپتاستى. 2022 جىلى جالپى سوماسى 2 ترلن تەڭگەگە (4,3 ملرد دوللار) 160 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 14,4 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. اقمولا وبلىسىندا – 21, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 13, شىمكەنت قالاسىندا 14 جوبا ىسكە قوسىلدى. ءۇش ايماق بويىنشا جوبالار سانى ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 48 نەمەسە 30%-ىن قۇرايدى. سونداي-اق ينۆەستيتسيالاردىڭ ەداۋىر بولىگى اتىراۋ (54,6%), قاراعاندى (10,4%) جانە اقمولا (9,1%) وبلىستارىنداعى جوبالار ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. اقمولا (16,8%), قاراعاندى (12,2%) جانە سولتۇستىك قازاقستان (9%) وبلىستارىندا جۇمىس ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى قۇرىلدى. 2022 جىلى ىسكە قوسىلعان بارلىق جوبا تولىق قۋاتىنا شىققان كەزدە ولاردىڭ ءوندىرىس كولەمى شامامەن 1,7 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 1,1 ترلن تەڭگەگە وڭدەلگەن ءونىمدى ەكسپورتتاۋ جوسپارلانۋدا. يمپورتتى الماستىرۋ كولەمى ‒ 0,6 ترلن تەڭگە.
سونىمەن قاتار 574,4 ملرد تەڭگە قارجى قۇيىلۋعا ءتيىس مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىنا سالىنعان جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ناقتى كولەمى 517,5 ملرد تەڭگە بولدى. قاشاعان گاز وڭدەۋ, پوليەتيلەنتەرەفتالات ءوندىرۋ جانە مەتانول ءوندىرۋ سياقتى زاۋىتتاردى سالۋدىڭ باياۋ ءجۇرۋى كورسەتكىشتىڭ ءبىرشاما تومەندەۋىنە اكەلدى. مىسالى, قاشاعان ءموز جوباسى 2022 جىلدىڭ باسىندا ءارى قاراي «QazaqGaz» بالانسىنا بەرۋمەن جانە قۇرىلىس جۇمىستارىن توقتاتا تۇرۋمەن سىيعا تارتۋ شارتى بويىنشا GPCI كومپانياسىنا رەسپۋبليكالىق مەنشىككە بەرىلدى. «پوليەتيلەنتەرەفتالات» جوباسىنا كەلسەك, وعان ازىرگە شيكىزاتتى ء(«اموز» جشس-دان پاراكسيلول) جەتكىزۋگە كەپىلدىك جوق. ال «مەتانول» جوباسى بويىنشا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەدى. ويتكەنى ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى زاۋىتتىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلىنە (شامامەن 2050 جىلعا دەيىن) شيكىزات جەتكىزۋ بويىنشا كەپىلدىك سۇرايدى. جوبا ءۇشىن شيكىزات تابيعي گاز ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى سىرتقى جەتكىزۋشىلەردەن 2050 جىلعا دەيىن جەتكىزۋدىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋ مۇمكىن ەمەس.
334,2 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن ەنەرگەتيكا سالاسىنا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ناقتى كولەمى 383,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. اسىرا ورىنداۋ 2022 جىلعا جوسپارلانباعان جەك 4 وبەكتىسىن پايدالانۋعا بەرۋمەن بايلانىستى. شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ەكسپورتىن ۇلعايتۋ 31,8 ملرد دوللارلىق جوسپاردا ناقتى كورسەتكىش (ارالىق دەرەكتەر) 34,1 ملرد دوللاردى قۇراپ, 107,2%-عا ورىندالدى.
مۇناي-گاز-حيميا ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ ءوسۋى 387 ملن دوللار جوسپارىمەن ناقتى كورسەتكىشتە 165,3 ملن دوللار كولەمىندە قالىپتاستى. مەجەلى كورسەتكىشكە قول جەتكىزبەۋ پوليپروپيلەن ءوندىرۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. بىلتىر قاراشادا پايدالانۋعا بەرىلگەن زاۋىتتا قازىرگى ۋاقىتتا تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ سىناق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. پاندەميانىڭ اسەرىنەن جوبانىڭ نەگىزگى جۇمىستارى 2021 جىلدان باستاپ 2022 جىلعا اۋىستىرىلعان.
قازىرگى كۇنى رەسپۋبليكامىزدا 70-تەن اسا ەنەرگيا بەرۋشى مەكەمە «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەگەنىنە قاراماستان قىزمەتىن جالعاستىرۋدا. بۇل رەتتە ەنەرگيا بەرۋشى مەكەمەلەر سانىن 132-گە قىسقارتۋ كوزدەلگەنىمەن, ولاردىڭ سانى – 145. جاۋاپتى ورگان ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىن تۇتىنۋشىعا جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى ءوز تاريفتەرىن اسىرا باعالايتىن جانە وسىلايشا حالىق ءۇشىن تۇپكىلىكتى تاريفكە اسەر ەتەتىن ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردىڭ سانىن قىسقارتۋعا مىندەتتى. مۇنداي جەكە ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن وتەمدىك تاريفتەردى قولدانۋ ارەكەتى ءتيىمدى بولمادى.
جالپى, 2022 جىلى ەلىمىزدە 10 ۇلتتىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەسەبىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازاماتتارعا تۇسىنىكتى, كورسەتكىشتەرى مەن ينديكاتورلارى از ۇلتتىق جوبالار فورماتىنا كوشۋ بويىنشا قويعان مىندەتتەرىنە قول جەتكىزىلمەگەنى ايتىلدى. ازىرلەنگەن ۇلتتىق جوبالاردىڭ كولەمدىلىگى, ولارعا ءىس جۇزىندە بىردەي ءىس-شارالار مەن كەمشىلىكتەرى بار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ەنگىزىلۋى بايقالادى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇلتتىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ءالسىز. ناتيجەسىندە, جۇمىس ءتيىمسىز باسقارىلادى. جەكە جوسپارلانعان كورسەتكىشتەردى اسىرا ورىنداۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. بۇل جوبانى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندەگى ينديكاتورلاردى ساپاسىز جوسپارلاۋ مەن بولجاۋدى (اسىرا باعالاۋدى) كورسەتەدى. ۆەدومستۆو بولىنگەن قاراجاتتى يگەرمەي, كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ فاكتىلەرىن دە انىقتاعان. بۇل ستراتەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىنە اكەلەدى.
