سوندا قۇنانباي: «ەندىگى پەرزەنتىمنىڭ ەسىمىن يبراگيم اتايمىن», دەيدى دە, تۇڭعىشباي ەشەن اۋليەگە ءۇش ق ۇلىندى بيە, ءبىر ات بەرگەن ەكەن.
قايران, تىلسىم دۇنيە-اي! قۇدىرەتتىڭ قۇپياسى-اي! «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» جەر-دۇنيەنى ۇلى تىلەكتەرىمەن, دۇعا-دۋاداي شىنايى سىرلارىمەن قاپىسىز قاپسىرىپ, الديلەپ-تەربەتەتىن مىڭجىلدىقتاردىڭ تۇلعاسى ۇلى دالا تورىندە قانات قاعاتىنىن مالىمدەگەندەي-اۋ!
ويشىل ۇستاز, اقىلمان ابىز ابايدىڭ بيلىك ايتۋداعى ادىلدىگى, كەمەڭگەرلىك بايلامى, ادامشىلىق, رۋحاني تازا بولمىسى, اتىمتاي جومارتتىعى جايىنداعى مىنا ءبىر سيپاتتاما قانداي عانيبەت دەسەڭىزشى: «جالپى, ومىرىندەگى مۇرات قىلعان قيالى ادىلشىلىك پەن دۇرىستىق بولعاندىقتان, قازاقتاعى وتىرىگى جوق شىنشىل كىسى بولاتىن.
وتىرىك ايتپاي, شىنىن ايتاتىن بولسا, مال ۇرلايتىن ۇرىنى بولسا دا ءسۇيۋشى ەدى. ۇرىدان الاتىن پاراسى – شىنىن ايتقانى. شىندىققا, دۇرىستىققا قۇمارلىعىن بيلىكتە انىق كورسەتىپ ءجۇردى. بيلىككە كەلگەندە ابايدان ءادىل, تازا, دۇرىستىعى كۇشتى ءبيدى توبىقتى ءىشى بۇرىنعى زاماندا كورگەن جوق دەپ ايتا الامىن.
ابايدىڭ بيلىگىنە, اباي تەرگەۋىنە ارقاشان ەل ىشىندە شيەلەنىسىپ, ۇستاسىپ جۇرگەن جاۋلارى قۇمار بولاتىن. سوندىقتان اباي ايتقان بيلىكتىڭ كوبى ارقاشان سول جاۋ جاقتارىنىڭ داۋلارى تۋرالى بولا ما دەپ ويلايمىز.
ءوزىمىز كورىپ, ءوزىمىز ەستىپ بىلگەن زاماندا جاۋىنا كەلىپ, بيلىك ايتقىزۋ ابايدان باسقا كىسىنىڭ تۇسىندا بولدى دەپ بىلمەيمىن. توبىقتى ءىشىنىڭ وزگە ەشبىر ادامىنا ءدال بيلىك تۋراسىندا مۇنداي سەنىم بولعان جوق.
بيلىكتەگى ادىلدىگىمەن قاتار وسىعان ەگىز سياقتى ءبىر مىنەز – ابايدىڭ ەرەكشە مىرزالىعى, جومارتتىعى, دۇنيەقور ەمەستىگى بولاتىن. جاقىن ماڭايداعى ەلدە ءوز اتاعىن ەسىتكەن, اتىشۋلى جۇيرىك ات, قىران قۇس, يت سياقتى ساۋىق اسپاپتارى بولسا, اباي قالاپ تا الادى. قىزىققانى كەدەيدىكى بولسا, اباي ساتىپ تا الادى. ءبىر جازدا بەس تۇيە بەرىپ, ەكىنشى ات العانىن كوردىم. سولاردان ەكەۋىن دە سۇراعان ەكى كىسىگە ءوزى قىزىقتاماستان بەرىپ جىبەردى.
توبىقتى ءىشى: ء«بىر دوسىڭنان قىزىعىپ الىپ, بۇلداپ العان جاقسىڭدى ۇيىنە جەتكىزبەي, ءبىر جاقسى كورگەن ادامى الىپ كەتسە, سودان قىزىق نە بار, دەپ اباي ايتپاپ پا ەدى؟ دەپ اڭىز قىلىسادى». (كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىنەن).
ويشىل اباي تابيعاتىنان – 1) تىڭداۋ, 2) وقۋ, 3) شەشەندىك تاپقىرلىقپەن سويلەۋ, 4) جازۋ ونەرىن تولىق مەڭگەرگەن. كورگەنىن دە, ەستىگەنىن دە, وقىعانىن دا اقىل تارازىسىندا سىنشىلدىقپەن سالماقتاپ, ساليقالى وي-توپشىلاۋلار, تۇجىرىمدار جاساي بىلگەن افوريستىك ءھام كوركەم ويلاۋعا ۇستا ءبىرتۋار دارىن. سول سەبەپتى وزىندىك كوزقاراسى, وزىندىك مانەرى, وزىندىك ۇزدىك پايىمداۋى بار ۇلت ابىزى. ەگەر دە ابايدىڭ ءاربىر اسىل ويلارىن, اقىن سوزدەرىن عاسىر جاۋھارى دەپ باعالايتىن بولساق, ول ناعىز, تازا ابايدىڭ سىرلى لەبىزى. دەمەك «ارتىق عىلىم كىتاپتا» دەپ ءوزى ءبىلىم مەن تالىمگە ناقتىلى جول كورسەتكەندەي, ابايدىڭ كىتاپ وقۋمەن شۇعىلدانۋى حاقىندا: «اباي ەۋروپا عالىمدارىنىڭ ءىرى پالساپامەن جازىلعان كىتاپتارىن وقىعاندا, ءوزىنىڭ باسىنداعى وي-پىكىرلەرىنىڭ ىرگە, نەگىزىن انالارعا وڭاي بەرىپ جىبەرىپ وتىرعان جوق. جۇرتقا وسيەت قىلىپ, ءوز سوزىنە مىسال قىلىپ سويلەگەندە ارقاشان ءوز اقىلىنىڭ ەلەگىنەن وتكىزىپ الىپ ايتۋشى ەدى. كوپ ناسيحاتىنىڭ ءتۇپ قازىعى ادامشىلىق, اقتىق, ادىلەت بولسا, وسىنىڭ بارلىعىن مۇسىلمان ءدىنىنىڭ دىڭگەگىنە اكەلىپ, ءبىر شالىپ كەتىپ وتىراتىن.
اباي ءدىنشىل ەدى. بىراق دىنشىلدىگى مولدا, قوجا ايتىپ جۇرگەن سىرتقى سوپى, دىنشىلدىك ەمەس-ءتى. بەرگى جەرلەردەگى كىتاپ ءسوزى, مولدا ءسوزى, شاريعات جولى دەگەننىڭ بارلىعىنا سىنمەن قاراپ, ءدىننىڭ نەگىزىن, ماقسات-باعىتىن عانا الىپ, سونى حاقيقات ءدىنى دەپ قولدانعان» (كوكباي جاناتاي ۇلى دەرەگى).
تەگىندە ابايدىڭ ناقتى ءومىر جولىنداعى تاعدىرانىقتاعىشتىق ۇستانىم-قاعيداتى – حاقيقات ءدىنى.
اباي مەكتەبى, اباي ءداستۇرى, اباي تاعىلىمى دەيتىن شىنايى ۇعىمدار ەل تاريحىندا ەرەكشە ايتىلادى. ءوز قوعامىندا ابايدىڭ تاريحي ءھام ادەبي-مادەني قىزمەتى وراسان زور بولعانى اقيقات. ۇلى دالانىڭ ۇلىق داستۇرلەرىنىڭ ءبىر پاراسى – حالىقتىڭ ەرتەگى-اڭىزدارىن, جىرلارىن جاتقا مولدىرەتىپ ايتۋ. بۇل – ءوزى عاجايىپ ءبىر سيمفونيا, گارمونيا, فيلوسوفيا, ەنەرگيا, مۋزىكا, ياعني سان قىرلى پوليفانيالىق قۇبىلىس. راسىندا, اباي دا وسىناۋ ەلدى رۋحاني تۇرعىدان تاربيەلەۋدە وسى ءبىر حالىقتىق ءداستۇردى جانداندىرىپ شارىقتاتقان, شالقىتا پايدالانعان.
«اۋىل قىسى-جازى وتە قوناقشىل. ءاردايىم كۇندىز-ءتۇنى باسىپ جاتقان نەشە الۋان كىسى بولادى. سولاردىڭ ىشىندە «ابايدىڭ تۇستىگىنەن جەيمىز» دەپ اس اڭدىپ كەلەتىن كەدەي-كەپشىكپەن بىرگە ەل-ەلدىڭ باستى ادامدارى, ەرتەكشى, قۇسبەگى, دومبىراشى, ءانشى, نە بولماسا توعىزقۇمالاق, دويبى ويناعىش ويىنشىلارى دا جاتادى.
اباي قىستى كۇنگى بوس ۋاقىتتارىنىڭ ءبىرتالايىن دا ءوزى وقىپ العان رومانداردى كەيدە ەرتەك قىلىپ ماڭىنداعى جۇرتپەن بىرگە, اسىرەسە ءوزىنىڭ ۇدايى قاسىندا بولاتىن ەرتەكشىسى بايماعامبەتكە ايتىپ بەرەتىن.
بايماعامبەت ورىس روماندارىن ءبىر ايتقاننان جاڭىلماي ۇعادى. ىشىندەگى ەۋروپاشا زاتتاردى دا جاتتاپ الادى. سودان كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەندە ءوزى ايتىپ بەرگەن ەرتەكتەرىن بايماعامبەتكە قايتىپ ايتقىزادى دا, ەشنارسەگە الاڭداماستان, بولىنبەستەن قايتادان تۇگەل تىڭداپ شىعادى. قاتەسى بولسا, سوندا تۇزەپ بەرەدى. سودان اناۋ ايتىپ, تاراتىپ كەتە بارادى.
وسىنداي ادەتپەن قاتار اباي قىردىڭ توعىزقۇمالاق, دويبى سياقتى ويىندارىنا كوپ ۋاقىت بەرەتىن. اسىرەسە كوپ سالىنىپ وينايتىنى توعىزقۇمالاق بولۋشى ەدى. بۇل ويىندارعا توبىقتى ىشىندەگى ءىرى ويىنشىلاردىڭ ەڭ ىلگەرى قاتارداعى ءبىرى بولىپ سانالادى. ويناي-ويناي كەلە بىردەن-بىرەۋ وزىپ ەكشەلىپ كەلگەن سوڭ توبىقتىدا بەس, التى-اق ۇلكەن ويىنشى شىقتى.
سولار: كورپەباي, قۇتتىقوجا, قۋاتتىڭ قۇدايبەردىسى, ماقىشتىڭ سماع ۇلى دەگەندەر ەدى» («ابايدىڭ ومىرىنە, ونەرىنە, ەل باسقارۋ ىسىنە, كوسەمدىك تۇلعاسىنا قاتىستى ماتەريالدار», وعك, ق.599).
اباي ءداۋىرى – تۇتاس ءبىر تاريحي ءداۋىر, اباي اقىل-ويىنىڭ قانات جايىپ شارىقتاپ شالقىعان زامانى. اقىلدىڭ كەنى, ءبىلىمنىڭ كەنىشى حاكىمنىڭ ۇلتقا, ۇرپاققا قىزمەت جاساۋىنىڭ ەرەكشە ءبىر ءتۇرى – ەجەلگى رۋحاني-مادەني داستۇرلەردى گۇلدەندىرۋى, ونەرپازدىق ورتا نەگىزدەۋى, ءبىلىم قازىناسىنان سۋسىنداتۋى, عىلىمنىڭ, جاراتىلىستىڭ قۇپيا قيىرلارىنا جەتەكتەۋى, دالانىڭ اۋىزشا تاريحناماسىن ءتۇسىندىرۋى, ويلاۋ مەن سويلەۋ مادەنيەتىنە ۇيرەتۋى, وزگەشە بىلىمدىلەر, ءىلىم-بىلىمگە قۇشتارلار قاۋىمداستىعىن جاساقتاۋى, ىزگىلىكتىڭ, ادىلەتتىڭ, تۋراشىلدىقتىڭ جولىنا ۇندەۋى. شىندىعىندا, اباي ءداستۇرىنىڭ سيپاتى وسىنداي ەدى.
ءيا, ۇلى دالانىڭ شامشىراعى اباي ءىلىمىن, ءبىلىمىن, ءتالىمىن, تاجىريبەسىن ايانباي بولىسكەن, تىڭداۋشىلارىنا جەتكىزگەن.
ءۋاسيلا ابايقىزىنىڭ (ماعاۋيا قىزىنىڭ) ەسىندە قالعاندارىنا توقتالايىق: «اكەم بالالاردى جەتى جاستان سەگىزگە شىعارعاندا وقۋعا بەرەتىن. ەركەك بالالارمەن قابات, قىزدارىن دا وقىتاتىن. قازاق تىلىندە كىتاپ جوق بولاتىن. سوندىقتان «بالالاردىڭ ويى, دۇنيە تانۋى كەمسىن بولادى», دەپ اكەم كوپ ايتىپ ءجۇردى.
ءالى ەسىمدە, ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ وقىپ وتىرعان ۇيىمىزگە اكەم كەلدى. ادەتتەگىدەي ءبارىمىز ورىندارىمىزدان تۇردىق. اكەم اينالا قارادى دا:
– وتىرىڭدار, – دەدى.
ءبىز وتىرىپ جايلاسقان سوڭ مولداعا قاراپ:
– بالالارعا مىنا ءبىر كىتاپ اكەلدىم. وسىنى كوشىرىپ, كوبەيتىپ, بالا باسىنا بىردەن تاراتىپ بەر. بۇگىننەن باستاپ وسى كىتاپتى قوسا وقىت! – دەدى.
ءبىز قۋانىپ كەتتىك. اكەم ۇيدەن شىققان سوڭ, مولدا الگى كىتاپتى الدى دا, باس جاعىن وقىدى. كىتاپ قولجازبا ەكەن. ءبىز ول كىتاپتى كوشىرىپ الىپ, وقي باستادىق. باسقا كىتاپتارعا كوڭىل بولمەيتىن بولدىق. ويتكەنى بۇل جاڭا كىتاپتىڭ ءتىلى ۇعىمدى, ءسوزى تۇسىنىكتى, ىڭعاي اقىل ايتىپ وتىراتىن جاقسى كىتاپ بولدى. كەيىننەن بايقاسام, سول كىتاپ اكەمنىڭ «عاقليا» اتتى قاراسوزبەن جازىلعان كىتابى ەكەن. ءبىزدىڭ مولدادان بۇل كىتاپتى ەستىگەن باسقا مولدالار دا كەلىپ كوشىرتىپ الىپ, ءوز شاكىرتتەرىنە وقىتىپ ءجۇردى».
ماعناۋي عالامى بايتاق, تاعدىر تامسىلدەرىنە ادامشىلىق, تىرشىلىك, دانالىق قاعيداتتارىنا باي وي ەڭبەگىنىڭ, جان تولعانىستارىنىڭ, قوعام ءومىرىنىڭ ايناسىنداي عاسىر كىتابى «عاقليا» شىعارماسىنىڭ وقۋلىق رەتىندە قولدانىلۋى – ۇلت رۋحانياتىنداعى ۇلى بەلەس.
ابايدىڭ تالىمگەرلىگىنىڭ, ۇيرەتۋشىلىگىنىڭ, وقىتۋ شەبەرلىگىنىڭ قانداي بولعانىنا تاعى ءبىر دالەل.
«اكەم بالالاردىڭ وقىپ, ءبىلىم الۋىنا كوڭىلىن ءجيى ءبولىپ وتىراتىن. ءبىز ساباقتان شىققاندا نە ءوز ۇيىنە شاقىرىپ الىپ, نە ورتامىزعا كەلىپ اڭگىمە ايتاتىن, اڭگىمەسى وتە قىزىق بولاتىن. تىڭداۋعا جالىقپاۋشى ەدىك. اڭگىمەسىنىڭ كوبى ءوزىمىز ەستىمەگەن, بىلمەگەن اتاقتى ادامداردىڭ ءومىرى, ءىسى جونىندە بولاتىن. ورىستىڭ پۋشكين, لەرمونتوۆ دەگەن اقىندارىنىڭ اتىن تۇڭعىش رەت توعىز جاسىمدا اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىدىم. اكەم اڭگىمەنى وتە قىسقا ايتاتىن جانە «ۇعىپ الىڭدار, ۇقپاعاندارىڭدى سۇراپ الىڭدار», دەپ ايتىپ وتىراتىن. اكەمنىڭ اڭگىمەسىنىڭ قىزىقتىلىعى, تۇسىنىكتىلىگى سونداي, ءبىز ءبىر ەستىگەنىمىزدى ۇمىتپاۋشى ەدىك. ەگەر ءبىر بالا اكەمنىڭ اڭگىمە ايتقان كۇنىندە بولماي, ەستي الماي قالسا, اكەم ول بالانى كەلەسى ءبىر كۇنى شاقىرتىپ الىپ, ءبىزدىڭ بىرەۋىمىزگە: «كەشەگى ەستىگەن اڭگىمەنى مىناعان ايت» دەپ ايتقىزىپ, ءوزى تىڭدايتىن ەدى. سوندىقتان ءبىز اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىگەن ءسوزدى بۇلجىتپاي ۇعۋعا مىندەتتى سياقتى ەدىك.
اكەم بالالاردىڭ سۇراۋلارىنا قولما-قول جاۋاپ بەرەتىن. ول بالالارعا وتە كىشىپەيىل ەدى. كەيدە ءبىزدىڭ كىشكەنتاي بولىمسىز سۇراۋلارىمىزعا دا زور ماعىنا بەرىپ, تالداپ تۇسىندىرەتىن».
ابايدىڭ ۇلت ءتىلىنىڭ تەك-توركىنىنەن, قالايشا قولدانىلۋ اياسىنان, حالىقتىق تىيىم سوزدەردىڭ ءمانىسىن دە جەتكىنشەكتەرگە ءتۇسىندىرىپ بەرەدى ەكەن.
ء«بىر كۇنى اۋىل كوشىپ-قونىپ جاتىر ەدى. ءبىز قورامجاننىڭ ءۇيىنىڭ جانىندا ويناپ ءجۇر ەدىك. قورامجاننىڭ ءبىر كەلىنى ءۇيدىڭ باۋىن «بايلا» دەۋدىڭ ورنىنا «جاپسىر» دەدى. «بىردەمە ءتۇسىپ قالىپ ەدى» دەۋدىڭ ورنىنا «قونىپ قالدى» دەدى. ءبىز ءوزىمىز ەستىمەگەن جاڭا سوزدەرگە تاڭداندىق. كەشكە ەستىگەنىمىزدى اكەمە كەلىپ ايتتىق.
اكەم بىلاي دەدى:
– ءبىر ادامنىڭ نە ءبىر زاتتىڭ ءوزىن ايەلدەردىڭ قايناعاسىنا, نە اتاسىنىڭ, نە سول ەلدىڭ ءبىر ۇلكەن ادامىنىڭ اتىمەن اتتاس بولسا, سوندا ول ادامدى, نە سول زاتتىڭ اتىن اتامايدى دا, جالعان ات قويىپ الادى. مىسالى, ۇلكەن اتام قۇنانبايدى حالىق «تاتە» دەپ اتاعان. كەڭگىرباي ءبيدى «قابەكە» دەپ اتاعان. جاس ايەلدەردىڭ ء«اتيىم», «سىلقىم», «ورتانشىم», «تەتەلەس», «كىشكەنتاي», «تورەجان» دەپ قايىندارىنا, اتالارىنا جالعان ات قويىپ الۋى دا سول عۇرىپتان شىققان, ادەپتى بولۋدان شىققان. ال قورامجاننىڭ كەلىنى «باۋدى بايلا» دەۋدىڭ ورنىنا «جاپسىر» دەگەنى, ء«تۇسىپ قالدى» دەگەننىڭ ورنىنا «قونىپ قالدى» دەگەنى بۇل ادەپتى بولۋدان, ۇلكەن-كىشىنى سىيلاۋدان, كەلىنشەك بولعاندىقتان, اتا-انالاردىڭ اتىن اتاۋدان ۇيالعاندىقتان شىققان ەمەس. ولار جىگىتەك دەيتىن ەل بولادى. جىگىتەكتىڭ ۇرىلارى كوپ بولادى. سوندىقتان ولار ۇرلىققا اتتانعاندا, ارتىندا قالعاندارى تىلەۋىن تىلەپ وتىرادى. ۇرى قولعا ءتۇسىپ قالدى دەگەن جامان ءسوز. سوندىقتان ء«تۇسىپ قالدى» دەسەك, اتتانعان ۇرىلارىمىز ء«تۇسىپ قالادى» دەپ «قونىپ قالدى» دەپ سويلەيدى. ۇرىنى قولعا تۇسسە, بايلاپ قويادى. سوندىقتان بايلاۋ دەۋدىڭ ورنىنا «جاپسىر» دەيدى. ولار مۇنى ىرىم قىپ ايتادى. مىنە, سودان قورامجاننىڭ كەلىنى جاتتىعىپ, داعدىلانىپ كەتكەن ءسوزىن ايتىپ ءجۇر. ەندى ول ونداي ءسوزدى ايتپايدى. ۇرلىققا اتتانبايدى جانە ۇرلىق ىستەيتىن ۇرىلارمەن كورشى بولمايدى. سەندەر بالالارىن وزدەرىڭە جاقىن تارتىپ, وقۋعا شاقىرىڭدار, تاتۋ بولىڭدار! – دەدى».
ويشىل حاكىم ناعىز, تازا قازاق ءتىلى تاريحي دەرەك, كوركەمدىك م ۇلىك, حالىق ءومىرىنىڭ, جانىنىڭ, سەنىم-نانىمىنىڭ, وي جۇيەسىنىڭ, رۋحىنىڭ كورىنىسى ەكەندىگىن بىلگەن, وي جۇگىرتكەن, زەردە-زەيىنىن اۋدارعان. دالا داناسى شاكىرتتەرىن كوزىنىڭ نۇرىنداي, ءومىرىنىڭ سىرىنداي, تاعدىرىنىڭ جۇلدىزىنداي كورگەن ەكەن-اۋ!
ءۋاسيلا ابايدىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان اسىل قاسيەتتەر ەكەندىگىن بىلايشا جىك-جىگىمەن جىلىكتەپ تۇسىندىرەدى: «اكەم كوبىنەسە تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ, جازۋ جازىپ نە كىتاپ وقىپ وتىرۋشى ەدى. تۇندە قوناقتار مەن ءۇي ادامدارى جاتقان سوڭ ءوزى جەكە وتىرىپ وقيتىن نە جازاتىن. ءبىز اكەم ىڭعاي حات جازىپ وتىرا ما, بولماسا قۇران وقىپ وتىرا ما دەپ تاڭدانۋشى ەدىك. كەيىننەن ءبىلدىم, اكەم ولەڭ جازادى ەكەن ءارى كىتاپ وقيدى ەكەن. ۇيدە قوناق كوپ بولسا, نە ءبىر جاڭالىقتى حابار بولسا, ونداي ۋاقىتتا كىتاپ تا وقىمايتىن, جازۋ دا جازبايتىن. قىزمەت ۋاقىتىندا وتە تىنىشتىقتى جاقسى كورەتىن.
مارت ايى تۋىپ, قار كەتە باستاعاندا كيىز ءۇي تىككىزىپ, جىلى كۇنى تۇسكى تاماقتى كيىز ۇيدە وتىرىپ ىشەتىن. اكەمنىڭ ءبىر عادەتى كۇندە تۇسكى تاماقتان كەيىن ەكى ساعات مولشەرى جاتىپ ۇيىقتاپ, دەمالاتىن. بىراق ۇزاق جول جۇرسە دە, تۇندە كوپ وتىرىپ, ەرتە تۇرسا دا, شارشادىم دەپ نە اڭگىمەگە, نە جۇمىسقا ەرىنبەيتىن ەدى. جانە قوناققا, جولاۋشىعا رەنجىگەن پەندە ەمەس ەدى. كىسى دە بوساتپايتىن, سوندا دا قوناقتىڭ, كىسىنىڭ كوپ كەلگەنىن جاقسى كورەتىن, اسىرەسە سىي كىسى, اقىن, ءانشى, كۇيشى, ونەرلى, قۇسبەگى, ءۇيشى, ۇستا, ەرتەكشى كەلسە, ءبىر جاساپ, ماسايراپ قالاتىن.
مەن ەس بىلگەنىمدە قاراكەسەك ماۋقاي اقىن, ءانشى, كۇيشى مۇقا, ءانشى مۇقامەتجان (تۋىسقانى), ءانشى الماعامبەتتەر قاسىندا كوپ بولدى».
سوندا ويشىل حاكىمنىڭ ءۇيى بەينە ءبىر ۋنيۆەرسيتەت (عالىمدار قاۋىمداستىعى) اۋديتورياسى نەمەسە تەاتر ساحناسى ىسپەتتى. ياعني سۇحبات قۇرۋ, اڭگىمەلەسۋ, وي ءبولىسۋ, كەڭەسۋ, اقىلداسۋ – رۋحاني دامۋدىڭ كەپىلى.
ەل تاريحىنا جۇيرىك اباي اقىن شاكىرتى كوكبايعا حان ابىلاي مەن قاھارمان كەنەسارى جورىقتارىنا قاتىستى داستان شىعارتقان. ونى بارىنشا مۇقيات تىڭداعان, سىن-پىكىر بىلدىرگەن, باعاسىن بەرگەن. ءسويتىپ, ويشىل, زەرەك شاكىرتتەرىن دۇرىس ويلاۋعا, دۇرىس جازۋعا, دۇرىس سويلەۋگە دۇرىس باعىت سىلتەگەن, جاقسى تاربيە بەرگەن, ەلىم ءوسسىن, ەرىم ەستى بولسىن دەگەن ۇلى تىلەكپەن ىلگەرى جەتەلەگەن, اقىلىن, ويىن, تاجريبەسىن تولىقتىرعان. ابايدىڭ باستى ۇستانىمى – قاۋىمىنا, قوعامىنا, زامانىنا شامشىراق بولۋ, جۇرتىن ءبىلىمدى-ونەرلى, ونەگەلى جولعا باستاۋ, ادىلەتتىڭ تۋىن ۇستاۋ, ادام بالاسىنىڭ بارشا اسىل قاسيەتتەرىن گارمونيالىق ۇيلەسىمدىلىكتە جاراسىمدى دامىتۋ, شىنشىلدىق پەن قايىرىم-مەيىرىمنىڭ ۇلى يدەيالارىمەن نۇرلاندىرۋ, ويلاۋ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ۇيلەسىمىن ىجداھاتتاۋ.
ء«وزى بىرەۋگە ۇزاق اڭگىمە, ۇزاق جىر سياقتى نارسەلەردى ايتقىزعاندا ەش ۋاقىتتا باسقا بوتەن نارسەلەرگە اۋماي, تازا كوڭىلمەن, ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭدايتىن. جانە ارقاشان سوندايدى تىڭداپ بولعان سوڭ, سول نارسەنىڭ ماعىناسى مەن ءجونىن ۇعىندىرىپ, سىن ايتاتىن. سول رەتپەن «اقبالا-بوزداقتى» ايتقانىمىزدا, وسى جىردىڭ ىشىندەگى ءبىر-اق اۋىز ولەڭىن جاقسى كوردى دە:
– مىنانى شىعارعان كىسى – اقىن, – دەدى. تەگىندە ولەڭ ىشىندە بىرەر اۋىز ادەمى ءسوز تابىلسا, سول ءۇشىن قاتتى ريزا بولىپ قالۋشى ەدى. جاڭاعى ولەڭدە اقبالا مەن بوزداق تاۋ ارالاپ كەلە جاتسا, الدارىنان شاعىلىسىپ جۇرگەن قۇر, ۇيگىپ جۇرگەن ەكى تۇلكى كەزدەسىپتى. سوندا بوزداق اقبالاعا:
– ءبىر قوراز, ءبىر مەكيەن
تالدا وينايدى,
ادام تۇگىل, حايۋان مال دا وينايدى.
قۇدايىم ءبىر نارسەگە باستاپ ءجۇر مە,
الدىمىزدان كەز كەلگەن
اڭ دا وينايدى... – دەپتى.
اباي ءوز سوزىنەن ايتۋشىنىڭ اقىندىعى بىلىنەدى دەپ سىنادى. ارقاشان اباي اقىندىق تۋرالى سويلەگەندە:
– ول – قۋات, تابيعات سىيى, قۇداي سىيى, – دەپ قۇرمەتپەن سويلەيتىن. – اقىندىق شابىتى شىن كەلگەندە ادامدى قايتا تۋدىرىپ جىبەرەدى. ول كەلگەندە ادام جاي, جابايى ادام بولمايدى, – دەيدى.
...85 جىلدىڭ شاماسىندا قارامولدا بولاتىن سىيازعا ابايمەن بىرگە كوپ كىسى كەلە جاتتىق. ىشىمىزدە بايكوكشە دەگەن اقىن دا بار ەدى. ءبىر كەزدە بايكوكشەنىڭ تۇسىنە ابايدىڭ كوزى ءتۇستى دە:
– مىنا كارىنىڭ جىنى ۇستاپ كەلە جاتىر ەكەن, – دەدى. ايتقانداي, سول ارادا بايكوكشە ابايعا تۇندە كورگەن ءتۇسىن ايتىپ, ۇزاق ولەڭدى شۇباتىپ جونەلدى. تۇسىندە ابايدىڭ ءبىرتالاي قيىندىق, قاۋىپتەن ءوتىپ, مۇراتىنا قولى جەتكەنىن كورگەن ەكەن. سونى ايتۋمەن بىرگە ءوزىنىڭ جورۋىن دا ولەڭگە قوسىپ, قارامولادان جولى بولىپ, الىسقاندارىن جەڭىپ قايتاتىندارىن ايتتى» (كوكباي اڭگىمەلەرى. وعك, ق.599).
حالىق اقىنى تولەۋ كوبدىكوۆ (1874-1954) 1896 جىلى ابايدىڭ ۇيىندە ابايمەن پىكىرلەس, مۇددەلەس ناۋشاباي دەيتىن قادىرلى كىسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭدادىم دەيدى. اڭگىمە اراسىندا 1895 جىلى جاركەنتتە اسكەرباسى قىزمەتىندە جۇرگەندە, قىرشىن جاستىڭ دۇنيەدەن وتكەنىن ايتقاندا, اباي «ۋھ» دەگەندە, توردە وتىرىپ اۋزىنان شىققان وكسىك دەمى كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىن جەلپىگەندەي بولىپتى.
ابايدىڭ 1881 جىلى مىرزاقانعا جانە وتىرعاندارعا ايتقانى: «ادام بالاسىنىڭ تاباتىن ونەرى, ءبىلىمى ءالى كوپ. قۇداي تاعالانىڭ ادامنان اسىل جاراتقان ماق ۇلىعى جوق. ادام بالاسىنا جانسىزعا جان سالۋعا ۇلىقسات جوق, ودان باسقانىڭ ءبارىنىڭ كىلتى بار. ونەر-ءبىلىمنىڭ كىلتىن جاڭا-جاڭا تاۋىپ كەلە جاتىر. ءالى بالىقشا سۋعا ءجۇزىپ جۇرگەنىن دە كورەسىڭدەر. جانە دۇنيە مۇنىمەن تۇرمايدى, وزگەرىسى بولادى. ادام بالاسى وسى كۇنگى بالالاردىڭ مال ءوسىرىپ, «سەنەن مەن ارتىق باي بولامىن» دەپ تالاسقان باسەكە بايلىعىنداي, ونەرگە سەنەن مەن ارتىلام دەپ ونەر ارتتىرۋعا تالاسادى. مال, بايلىق باسەكەسى بولمايدى, ونەر-ءبىلىم باسەكەسى بولادى. وسى كۇنى كوز سالاتىن دا بار, بۇلاردىڭ ءبارى دە ۇساق ونەر, كەلەشەكتەگى بولاشاقتى ءاربىر تاجىريبەدەن كورىپ, سەزىپ وتىرمىز. بىراق كەيىندەۋ بولادى, ونى ءبىز كورمەيمىز. ءبىزدىڭ بالامىز, بالامىزدىڭ بالاسى كورسە كورەر, – دەدى» (تولەۋ كوبدىكوۆ. ء30/ى-1945 ج. وعك, ق.599).
ابايدىڭ ونەر-بىلىمگە كوزقاراسى, ادام بالاسىنىڭ ونەرپازدىق-شىعارماشىلىق الەۋەتى جايىنداعى تولعامدارى ويلاندىرارى داۋسىز. اسىرەسە ابايدىڭ: «ادام بالاسىنا جانسىزعا جان سالۋعا ۇلىقسات جوق, ودان باسقانىڭ ءبارىنىڭ كىلتى بار», دەگەن پىكىرىنىڭ جانى بار.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
