جالپى, بالىق شاۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جان-جاقتى پايداسى بار. ونىڭ ونىمدەرىنىڭ قۇنارلىلىعى بەسەنەدەن بەلگىلى, سوعان ساي وعان سۇرانىس قاشاندا جوعارى. بالىق ونىمدەرى – جۇرەك, قان تامىرلارى, مي تالشىقتارىنا, يممۋنيتەتكە جاقسى اسەر ەتەتىن كوپتەگەن پايدالى دارۋمەندەردىڭ قاينار كوزى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ ءونىمى كوپتەگەن اۋرۋعا ەم. مۇنى مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, بىلىكتى ماماندار الدەقاشان راستاپ, دالەلدەپ قويعان. سودان دا بولسا كەرەك, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە بەيسەنبى بالىق تاعامدارى كۇنى رەتىندە بەلگىلەنىپ, ءتىپتى كوتلەتكە دەيىن بالىق ونىمدەرىنەن جاسالۋشى ەدى.
قاشاننان قازانى وتتان تۇسپەگەن حالقىمىزدىڭ قۇدايعا شۇكىر, داستارقانى – كول-كوسىر. ۇلكەندى-كىشىلى ءسان-سالتاناتتار تۇرماق, كىشىگىرىم توي-تومالاقتاردىڭ وزىندە ۇستەل ۇستىنەن تاپپايتىن تاماعىڭىز جوق. سونىڭ ىشىندە كەزىندە اتىن عانا ەستيتىن اق بالىق, قىزىل بالىق دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى بۇگىندە تاڭسىق بولۋدان قالعان. بالىق ونىمدەرىنىڭ ءوزىن تاڭداپ, تالعاپ جەيتىن دارەجەگە جەتتىك. دەگەنمەن ادام دەنساۋلىعىنا اسا پايدالى وسى بالىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ, تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, كوڭىل كونشىتپەيتىن جايتتار دا بار.
ايتالىق, ەل تۇرعىندارى بالىق ونىمدەرىن بەلگىلەنگەن مولشەردەن مۇلدە از تۇتىنادى ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ادام باسىنا جىلىنا كەمىندە 16 كگ بالىق ونىمدەرىن تۇتىنۋدى ۇسىنسا, ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش ءتورت كيلوگراممنان دا از. سالىستىرمالى تۇردە ىرگەلەس رەسەي مەن قىتايدا ءبىر ادامعا شاققانداعى بالىق تۇتىنۋ جىلىنا 20-40 كيلوگرامعا جەتەدى.
مۇنىڭ نەگىزگى, مۇمكىن باستى سەبەبى ەلىمىزدىڭ تەڭىزگە شىعۋ اۋماعىنان تىس جاتقانى, ايدىندى كولدەرىمىزدىڭ, اعىندى وزەندەرىمىزدىڭ, توسپا-توعاندار دىڭ ازدىعى, سۋ قورىنىڭ تاپشىلىعى بولسا كەرەك. جالپى, قازاقستاننىڭ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن سۋ ايدىندارىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى قورى قۇرايدى. ونىڭ قۇرامىنا كاسپي جانە ارال تەڭىزدەرىنىڭ اكۆاتوريالارى, بالقاش, زايسان كولى, الاكول كولدەر جۇيەسىنىڭ سۋ ايدىندارى (الاكول, ساسىقكول, قوشقاركول), بۇقتىرما, وسكەمەن, ءشۇلبى, قاپشاعاي, شاردارا سۋ قويمالارى, ىلە, ەرتىس, سىرداريا, جايىق, توبىل, نۇرا, شۋ وزەندەرى كىرەدى. ولاردا بالىقتىڭ 70-تەن اسا ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە كوممەرتسيالىق تۇرعىدان نەعۇرلىم قۇندى تۇرلەرى دە (كوكسەركە, سازان, ءدوڭماڭداي, اق امۋر) مەكەندەيدى.
كەزىندە سالانى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامانىڭ جوقتىعى, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمسىزدىگى, بولىنگەن قارجى كوزدەرىنىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋى بالىق شارۋاشىلىعىنداعى پروبلەمالاردى قالىڭداتىپ جىبەردى. 2021 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جانىنان ءوز جۇمىسىن قايتا جانداندىرىپ, 2021-2030 جىلدارعا ارنالعان بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. باعدارلاما بويىنشا بالىق ءوسىرۋ كولەمىن 2030 جىلعا دەيىن جىلىنا 6,9-دان 270 مىڭ تونناعا دەيىن, بالىق ونىمدەرىن ىشكى تۇتىنۋدى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 67-دەن 134 مىڭ تونناعا دەيىن, بالىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن جىلىنا 2030 جىلى جىلىنا 30-دان 181 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق بالىق سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا قولايلى جاعدايلار جاسالۋدا جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جويىلۋدا, ولاردىڭ ىشىندە مىنالاردى اتاپ وتكەن ءجون: وندىرىستىك جانە ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كەڭەيتىلدى; سۋ قورعاۋ بەلدەۋىندە بالىق ءوسىرۋ توعاندارىن ورنالاستىرۋ بويىنشا شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى; جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەمەي جانە مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتپەي, ەسكيزدىك جوبالار نەگىزىندە بالىق ءوسىرۋ توعاندارىن سالۋعا جول بەرىلمەيتىن بولدى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى اسحات جۇباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, وسى جانە باسقا قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 2 ەسە ارتىپ, 2022 جىلى 380-گە جەتتى. وسىرىلگەن بالىق كولەمى دە كەيىنگى 5 جىلدا جىلىنا 3 مىڭ توننادان 19 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى. بالىق ءوسىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن اشۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا.
بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, شەشۋدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار ماسەلە بار ەكەنىن دە اتاپ وتكەن ءجون. ايتالىق, سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى ارتىپ كەلەدى. بەكىرە جانە البىرت بالىق تۇرلەرىن ءوسىرۋ كەزىندە بالىق ازىعى مەن بالىق وتىرعىزۋ ماتەريالدارى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىك بار. 2025 جىلدان باستاپ بالىق ءوسىرۋ كولەمىنىڭ ەداۋىر ۇلعايۋىنا بايلانىستى قولدانىستاعى جۇيە ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە المايتىنى بولجانادى. حالىقتىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋىنا وراي 2025 جىلدان باستاپ بالىق ونىمدەرىن وتكىزۋدە دە قيىندىقتار تۋىندايدى دەپ كۇتىلەدى. عىلىمي سۇيەمەلدەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – قاشاندا كۇن تارتىبىندە.
قازىرگى ۋاقىتتا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلعا ارنالعان زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن «اكۆاوسىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بۇل زاڭ جوباسىندا بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بيزنەس ءۇشىن قوسىمشا قولايلى جاعدايلار جاساۋ جونىندەگى قۇقىقتىق نەگىز قاراستىرىلعان. زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەنگىزۋ جوسپارلانعان.
قازىرگى ۋاقىتتا براكونەرلىكپەن كۇرەس, بالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ, مولايتۋ جانە ورنىقتى پايدالانۋ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا شارالارىن ەنگىزۋ, سونداي-اق عىلىمي جانە كادرلىق قامتاماسىز ەتۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋ جونىندەگى شارالار بولىگىندە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر پىسىقتالۋدا.
بالىق شارۋاشىلىعى ەل ەكونوميكاسىندا تابىس كوزى جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, ەكونوميكانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ جاڭارتىلاتىن كوزى رەتىندە ماڭىزدى. وسى ورايدا بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ قىزمەتى بالىق رەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋ ءۇشىن ولاردى ساقتاۋعا جانە مولايتۋعا باعىتتالعان. ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – تابيعي ءوسىمىن مولايتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىمەن بالىق رەسۋرستارىن ۇلعايتۋ, سونداي-اق جاساندى ءوسىمىن مولايتۋدى جۇزەگە اسىرۋ.
بالىق شاباقتارىن جاساندى ءوسىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى كەيىننەن تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنا شىعارا وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جايىق-اتىراۋ بەكىرە بالىق ءوسىرۋ زاۋىتى, سونداي-اق قىزىلوردا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ورنالاسقان قامىستىباس جانە پەتروپاۆل بالىق پيتومنيكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كاسىپورىندارى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ولار وسىرگەن باعالى بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباقتارى جىل سايىن بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنا جىبەرىلەدى. وسىلايشا, 2022 جىلى باعالى بالىق تۇرلەرىنىڭ 58,7 ملن بالىق شاباعى – بەكىرە, اقساحا, تۇقى جانە وسىمدىكجەمدى بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباقتارى (اق امۋر, ءدوڭماڭداي) ءوسىرىلىپ, تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنا جىبەرىلدى.
«سۋ ايدىندارىن بالىقتاندىرۋ بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتۋگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس جىل سايىن جەكە بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارى اراسىندا باسەكەلەستىك نەگىزدە ورىندالادى. 2022 جىلى ارال-سىرداريا, ەسىل, جايىق-كاسپي جانە زايسان-ەرتىس باسسەيندەرىنىڭ سۋ ايدىندارىنا 32,4 ملن دانا باعالى بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباقتارى, ونىڭ ىشىندە 500 مىڭ دانا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار تۇرلەرىنىڭ شاباقتارى جىبەرىلدى. وسىرىلگەن شاباقتاردى سۋ ايدىندارىنا جىبەرۋ وبلىسارالىق بالىق شارۋاشىلىعى باسسەيندىك ينسپەكتسيالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, قوعامدىق جانە عىلىمي ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ, سونداي-اق باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كوميسسيالىق تۇردە جۇزەگە اسىرىلدى», دەيدى اسحات باقتىعالي ۇلى.
بالىق ونىمدەرىنىڭ ىشكى نارىقتاعى جاي-جاپسارىن باعامداۋ ءۇشىن ەلورداداعى بىرنەشە سۋپەرماركەت, ءىرى ساۋدا ۇيلەرىن ارالاپ كورگەن ەدىك. مۇندا دا بالىق تۇرلەرىنىڭ مولدىعى ەرىكسىز تاڭعالدىرادى. 1 كگ قۇنى كىشىگىرىم ءبىر تاباق ەتتىڭ قۇنىنا پارا-پار (10-12 مىڭ تەڭگە كولەمىندە) سەمگا, بەلۋگالاردان باستاپ وزىمىزدە وندىرىلەتىن كوكسەركە, تۇقى, سازان, سوم سىندى بالىقتار كوزدىڭ جاۋىن الىپ, ساۋدا سورەلەرىندە سىرەسىپ تۇر. ساقتالۋ, دايىندالۋ رەتى دە سان الۋان – كوبىسى سالقىنداتىلعان, مۇزداتىلعان. قاقتالعان, كەپتىرىلگەن تۇرلەرى دە جەتەدى. ۋىلدىرىق, بالىق كونسەرۆىلەرى دەگەنىڭىز – ەكى باستان. قىسقاسى, بالىق ونىمدەرىندە تاپشىلىق بايقالمايدى, باعالارى دا اناۋ ايتقانداي قىمبات ەمەس. تەك توي-تومالاقتارعا بولماسا, سونشالىقتى ۇلكەن سۇرانىس جوق. تىرشىلىگى قىم-قۋىت الىپ شاھارداعى جاعداي مۇنداي بولعاندا, اۋىل-ايماقتاعى تارتىلىپ قالعان قارا سۋلاردان, كىشىگىرىم توعانداردان ۇساق اق بالىق, الابۇعا, شورتان, شاباقتاردى اۋەستىكپەن اۋلاپ, قوسىمشا ازىق ەتىپ جۇرگەن الىس اۋىلداردىڭ بالىققا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءسوز باسىندا ايتقان تۇتىنۋدىڭ 4 پايىزى دا وسى جەردەن كەلىپ شىعادى.
وركەنيەت كوشىندە اتى وزعان ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا بالىق وندىرىسىنە ايرىقشا باسىمدىق بەرەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, بالىقتىڭ جانە باسقا تەڭىز ونىمدەرىنىڭ تاعامدىق, دامدىك قۇنارى, ولاردىڭ قۇرامىنداعى ءنارۋىز (بەلوك) مولشەرى مال مەن قۇس ەتىنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. سوندىقتان دا بالىق تاعامدارى ولاردىڭ اس مازىرىنەن ءبىر دە ۇزىلمەيدى. سوندىقتان دا قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىنىڭ سۋ ايدىندارىندا بالىق جانە باسقا دا تەڭىز ونىمدەرىن اۋلايتىن 20-30 مىڭ ارالىعىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى كەمەلەر ءجۇزىپ ءجۇر. ولاردىڭ دەنى وزىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان. بالىق اۋلاۋدان باستاپ, دايىن ونىمدەر شىعارۋمەن تۇراقتى اينالىسادى.
تۇيىندەي ايتقاندا, بالىقتان تۇسەتىن تابىس كول-كوسىر, ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى دا اسا زور. تەك بالىقتاردى ءوسىرۋ, تابيعي كوبەيۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىن, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن دامىتۋ شارالارىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلۋ كەرەك.
