اۋىز سۋعا جارىماعان اۋىل

قازىر شالعايداعى اۋىلداردى قويىپ, قالانىڭ ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەر «اۋىز سۋعا جارىمادىق, ىشكەنىمىز ۋ, جەگەنىمىز جەلىم بولدى» دەپ باق وكىلدەرىن شاقىرىپ, مۇڭىن شاعىپ جاتقانىن ەكى كۇننىڭ بىرىندە كورەتىن بولدىق. سونىڭ ءبىرى – قاراەگىن اۋى­لى. تىرشىلىك نارىنەن تارشىلىق كورىپ وتىرعان بۇل اۋىلداعى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, جاعدايمەن تانىستىق. اي­لاپ اقپاي تۇرعان شۇمەكتەن ءبىر شاۋگىم شاي­لىق سۋ شىقسا, شۇكىر دەپ وتىرعان اۋىل جۇرتى.

قاراەگىن – «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپور­نىنىڭ سۋ بەرەتىن قاينار باستاۋى, ياعني سۋ ايداۋ ۇڭعىماسى ورنالاسقان اۋماقتىڭ ءدال ىرگەسىندە (اراسى 8 شاقىرىم) ورنالاس­قان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىل تەڭىزدىڭ ۇستىندە وتىرىپ, اۋىز سۋعا جارىماي وتىر. قورعالجىن جانە ەگىندىكول اۋداندارىن سۋمەن قامتيتىن جەلىنىڭ تۇگەلگە دەرلىك ماگيسترالى توزعان, كوبى اپاتتى جاعدايدا تۇر. مۇنى سۋ بەرۋشى مەكەمە دە مويىنداپ وتىر.

بيىل مامىر ايىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ازىمبەك پازىلبەك ۇلى 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى قالالاردا 98,4%-عا, اۋىلدى جەرلەردە 94,5%-عا جەتكەنىن ايتقان بولاتىن. «ەڭ تومەنگى دەڭگەي جامبىل (91,9%), قوستاناي (80,4%), اقمولا (89,8%) جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ (85%) قالالارىندا بايقالىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىعان بايلانىس­تى بۇل ايماقتاردا سۋمەن قامتۋ جۇ­مىس­تارىن جاقسارتۋ ءۇشىن قاجەتتى قا­راجاتتى ءبولۋ قاراستىرىلماق», دەگەن ەدى.

الايدا قازىر ەكى بىردەي اۋدانعا اۋىز سۋ بەرەتىن قۇبىردىڭ توزعانى جانە ونى جوندەۋگە ءالى قاراجات جەت­پەگەنى بايقالادى. ماسەلەن, قا­راەگىن اۋىلىنا سۋدىڭ بارماۋ سەبەبى – قۇبىرلار ءشىرىپ, جارىلعان. ونى جوندەۋگە جاۋاپتى كومپانيا تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزبەگەن, تەك شۇرىق-تەسىكتەرىن ءار جەرىنەن جاماپ-جاسقاپ قوياتىن كورىنەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەسكىرگەن سۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋعا قازىنادان قارجى بولىن­گەن. بىراق جوندەۋ جۇمىسىنىڭ قۇ­رى­لىسىن باستاۋعا قۇجات دايىن ەمەس كورىنەدى.

شىلىڭگىر شىلدەدە سۋعا شولدەپ وتىرعان اعايىننىڭ ايتار بازىناسى مول-اق. ماسەلەن, قاراەگىن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مىرزاباي قابىكەنوۆ اقساقال اۋىز سۋدى كورشى اۋىلداردان تاسىپ جۇرگەندەرىنە ناليدى.

«سۋ وسى ماڭدا جەردىڭ استىنان اعىپ جاتىر. تەك ونى جەتكىزەتىن قۇبىرلار ابدەن ەسكىرگەن. كۇندە جارىلادى. سودان اۋىلعا سۋ جەتپەيدى. سۋ قۇبىرلارى 50 جىلدان بەرى جوندەلمەگەن. قازىر اۋىلداستار ءوز قالتامىزدان اقشا شىعارىپ, مال سۋا­راتىن موتور ساتىپ الدىق. مالدى قازىر سونىمەن سۋارىپ وتىر­مىز. كول تارتىلىپ قالعان, ۇيگە كەلىپ تۇرعان سۋ جوق. بۇرىن سىز­دىق­تاپ اعاتىن, قازىر ول دا جوق», دەيدى قاريا.

ال اۋىل تۇرعىنى ولجاباي ورىنبەكوۆ قاراەگىن ەلدى مەكەنىنە سۋدىڭ تارتىلۋ جۇيەسىنىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتادى.

«اۋىل ىشىندەگى سۋ دۇرىس تار­تىلماعان. سۋ جۇيەسىنىڭ تالابى بويىنشا سۋ اينالىپ تۇرۋعا ءتيىس. ال بۇل اۋىلدا كەرىسىنشە جالعانبالى. اۋىلعا كىرگەن سۋ قۇبىرىنىڭ بىر­نە­شە جەرى تۇيىقتالعان. قىستا ءدال سول جەردەن باستاپ قاتادى. قايبىر قاتتى اياز بولعان جىلى قاتقان سۋ 24 شىلدەدە ءبىر-اق اقتى. ەكىنشى – اۋىلدىڭ جانىندا رەزەرۆتىك سۋ جوق. ەكى سۋ مۇناراسى تۇر, ەكەۋى دە ىستەمەيدى. اينالاسىنداعى جارىق­تان سۋ دالاعا اعىپ, باتپاق بولىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن سۇراساق, مۇنى ىستەگەن ادام سوتتالىپ كەتكەن دەيدى. بۇل ماسەلەنى ايتا-ايتا جاعىمىز تالدى», دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سۋ سورعى ستانساسىنىڭ ماڭىندا ب ۇلىنگەن قۇبىرلاردى جوندەيتىن تەحنيكالار, ياعني ەكسكاۆاتورلار بولعان. وكى­­نىشكە قاراي, ونىڭ ءبارى ۇستا­عاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن.

«قازىر ەگەندىكولدىڭ سۋىن جون­دە­دى, ويتكەنى وندا كۋلاگين بار. ونىڭ قالىڭ ەگىستىك جەرلەرى بار سۋاراتىن. ال ءبىز سەكىلدى مومىن اۋىل قازاقتارى ايلاپ سۋسىز وتىرمىز. اۋىلعا كەلەتىن سۋ قۇبىرىنىڭ جارى­عىنان دالاعا اعىپ جاتىر. ەسە­سىنە حالىق اي سايىن ىشپەگەن سۋعا اقشا تولەيدى. بۇل ماسەلەنىڭ بارىمەن اۋىل مەن اۋدان اكىمى جاقسى تانىس. بىراق شاراسىز وتىر», دەيدى و.ورىنبەكوۆ.

ال سەمبەك مۇعالىمنىڭ ايتۋىن­شا, سۋدىڭ تاريفتەرىندە دە شيكىلىك بار. ماسەلەن, اۋىلعا كەلىپ تۇرعان سۋدى كوشەدەن السا, 170 تەڭگە تو­لەي­دى, ال ۇيگە كىرگەن سۋدىڭ قۇنى – ءبىر ادامعا ايىنا 371 تەڭگە. الاي­دا اۋىل تۇرىندارى ءۇيدى-ۇيگە كە­لىپ تۇرعان سۋدىڭ قۇبىرىن وزدەرى تارتىپ العانىن ايتادى. تالاپ بويىنشا اقشاسىن الىپ وتىرعان كومپانيا ءار ۇيگە سۋدى جەتكىزىپ بەرۋگە ءتيىس كو­رى­­نەدى. بۇل رەتتە دە زاڭ­سىزدىق بار دەيدى اۋىل تۇر­عىن­دارى.

«قىستا دا ءتورت اي بويى سۋسىز وتىردىق. وبلىسقا دەيىن سۇراۋ سالدىق. «جاسايمىز-جاسايمىز» دەيدى, بىراق تۇك جاسامايدى. قور­عال­جىن اۋدانىندا وسى سۋ ماسەسىنە قا­تىستى جينالىس بولدى. ولار «67 جىلى سالىنعان سۋ قۇبىرلارى ابدەن توزىعى جەتىپ, توت باسقان, ونى وڭدايتىن قاراجات جوق. سۋعا كەلەتىن توقتى ءوشىرىپ تاستايدى. ويت­كەنى 14 ملن تەڭگە ەلەكتر جارى­عىنا قارىز­بىز», دەيدى. بۇرىن اۋلاعا جازدا باۋ-باقشا سالاتىن ەدىك, قازىر ونىڭ ءبارى قۋراپ قال­عان», دەيدى زەينەتكەر شولپاناي ءجۇسىپوۆا.

بۇدان كەيىن ەكى اۋداندى سۋمەن قامتىپ وتىرعان قايناردىڭ كوزى, ياعني «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» سورعى ستانساسىنا دا ارنايى بارىپ كوردىك. وندا جاعا ۇستاتار جايت كوپ. ماسەلەن, سۋ قۇدىقتارى ورنا­لاس­قان قۇرىلعىلار اشىق-شا­شىق, قاڭىراپ, قاراۋسىز قالعان. قور­شاۋلار جوق, تەك بەتون دىڭگەك­تە­رى عانا تۇر. ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىساندا ءتىپتى كۇزەت قىزمەتى دە جوق. ەكى كەزەكشىلىكپەن جۇمىس ىس­تەي­تىن تەحنيكالىق مامانداردى عانا كوردىك. ولاردىڭ ءوزى ونىڭ قانداي ماڭىزدى نىسان ەكەنىن جاقسى بىل­مەيتىن بولىپ شىقتى.

بۇل جايتتاردىڭ ءبارىن قۇلاقپەن ەستىپ, كوزبەن كورسەك تە, ەلدى مەكەن­نىڭ باسشىلىعىمەن سويلەسىپ, ولار­دىڭ دا ءۋاجىن تىڭداۋدى ءجون سا­نا­دىق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ساي­لانعان سابىندى اۋىلدىق وكرۋ­گىنىڭ اكىمى مۇرات حاميتجانوۆ اۋىل­­­­­دا مۇنداي قوردالعان تۇيت­كىل­دىڭ بارىن جاسىرمادى.

«قاراەگىن اۋىلىندا سۋ ماسەلەسى بارى راس. اۋداندا وسى ماسەلەگە قاتىستى جيىن بولدى. سوندا دا ايتىلدى. سۋ ماسەلەسىنىڭ شىعۋى تەحنيكالاردىڭ توزىپ, ەسىكىرۋىنەن بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» 14 ملن تەڭگە توكقا قارىزى بار. وسىعان باي­لا­­نىستى توك وشىرىلەدى. باسقا اۋىل­دار­دىڭ بارىندە رەزەرۆتىك سۋ بار. تەك قاراەگىن اۋىلىندا ونداي جوق. سونىڭ كەسىرىنەن اۋىل سۋسىز قال­دى. اۋىلداعى سۋ مۇناراسى ىستەن شىققان. قازىر مۇنىڭ ءبارىن جوندەۋگە 387 ملن تەڭگە ۇكىمەتتەن ءبولىنىپ, تەكسەرۋدە تۇر. تاپسىرىس بەرۋشى دە, ورىنداۋشى دا – «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» مەملەكەتتىك كاسىپورنى. بارلىق سۋ قۇبىرى وتەتىن جەرلەردىڭ رۇقساتى بەرىلدى. ەندى تەك قارجىسى تۇسسە, قۇرىلىسى باستالادى», دەيدى اۋىل اكىمى.

اكىمنىڭ سوزىنە سەنسەك, جاۋاپتى كومپانياعا بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بيىل مەملەكەت قازىناسىنان 387 ملن تەڭگە بولىنگەن. الايدا قۇجات دايىن ەمەس دەگەن جەلەۋمەن جوندەۋ جۇمىسى باستالماعان. ءتىپتى جارىلعان قۇبىردى جوندەيتىن تەحنيكا تاپشى, سۋ جەتكىزەتىن دە مۇم­كىندىك جوق. ول ازداي كومپانيا جارىق شىعىنىن دا ۋاقىتىلى تولە­مەگەن.

بۇعان قوسا ستراتەگيالىق ما­ڭىزى بار نىساننىڭ قاراۋسىز جات­قان سەبەبىن اكىمنەن دە سۇرادىق. اكىم سۋ سوراتىن قۇدىقتاردىڭ اۋىل اۋما­­عىندا ورنالاسقانىمەن, م ۇلىك پەن قۇزىرەتتىڭ ءبارى «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» مەملەكەتتىك كاسىپ­ور­نى­نىڭ يەلىگىندە ەكەنىن ايتىپ اقتالدى.

«بۇعان قاتىستى اكىمشىلىك تارا­­پى­نان تالاي تالاپ قويدىق. ءتىپتى ماعان دەيىن دە ايتىلىپتى», دەيدى ول. دەمەك, حالىقتىڭ دا, اكىم­شى­لىك­تىڭ دە سوزىنە قۇلاق اسپايتىن كومپانيا بولىپ وتىر.

ەكى تاراپتىڭ دا ءۋاجىن تىڭدادىق. ەندىگى ماڭىزدىسى – وسى ىسكە تىكە­لەي جاۋاپتى كومپانيانىڭ جاۋا­بى. «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» شار­ۋا­شىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى, رەس­پۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ور­نىنا حابارلاستىق. ءبىزدىڭ جاۋاپ بەرگەن «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ وكىلى ءالي بەكتورەۆ مۇنداي بىلىقشىلىقتىڭ بولىپ جاتقانىن جوققا شىعارمادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل تۇرعىندارى اۋىز سۋمەن مالدى, باۋ-باقشا سۋا­را­تىندىقتان, سۋ جەتىسپەي جاتقان كورىنەدى.

«پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بو­يىن­شا ءار ۇيدە ەسەپتەگىش قۇرال بولۋ­عا ءتيىس. ونى ورناتۋدى تالاپ ەتىپ جاتىرمىز. ول بولسا, كىم­نىڭ قان­شا سۋ العانى كورسەتىلىپ تۇرا­دى. ەكىنشى – اۋىلداعى سۋ قۇ­بىر­لارى 100 پايىز توزعان, قازىر وعان قار­جى ءبولىنىپ جاتىر. كەشە ەگىن­دى­كول اۋدانىنا سۋ جەتكىزىلدى. ال سۋدىڭ تولەمىنە كەلسەك, قاراەگىن اۋى­لىنىڭ تۇرعىندارى سۋدىڭ
1 تەك­­شەمەترىنە 60 تەڭگە تولەيدى», دەي­دى ول.

سونىمەن قاتار ول جارىققا ۋا­قى­تىلى تولەنبەگەن قارىزدىڭ با­رىن دا جوققا شىعارمادى.

«قورشاۋ مەن كۇزەتتىڭ جوعى راس. كۇزەت قويۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جا­تىر­مىز. ول تاريفكە بايلانىس­تى. كۇزەت قوسساق, تاريف تاعى دا ەكى ەسە كوتەرىلەدى. جوعارىدا بۇعان قارجى ءبولىنىپ جاتىر دەدىك قوي, ونىڭ ىشىندە قورشاۋ جاساۋ, ءبارى قام­تىل­عان. قازىر كۇندە اپات شى­عا­دى, ويتكەنى ماگيسترال ەسكىر­گەن. وعان توتەنشە جاعداي بويىنشا قارجى بەرىلىپ جاتىر, ال كەلەسى جىلى جوسپار بويىنشا كەشەندى قاراجات بولىنەدى. بيىل جوبا جاسالدى, كەلە­سى جىلى قۇرى­لى­سى باستالادى», دەدى «نۇرا توپ­تىق سۋ قۇبىرى» مەملە­كەت­تىك كاسىپ­ورنىنىڭ وكىلى.

بارلىق ايتىلعان ۋاجدەردى ساراپتاي كەلە قاراەگىن اۋىلىنىڭ سۋ تاپ­شىلىق ماسەلەسى قازىرگى از­دا­عان جاماۋ-جاسقاۋمەن جازدى وتكىزۋگە بولا­­تىنىن تۇسىندىك. الايدا اۋىل­دا­عى اۋىز سۋدىڭ جاعدايى الداعى قاقاعان قىستا نە بولارى بەلگىسىز