جوعارىدا اتالعان ماقالادا ايتىلعانداي, قاشقىن قالماقتىڭ كەسىرىنەن كۇل توگىپ, قونىس تەپكەن جۇرتىنان ايدالعان كوش شامامەن 1912 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ باسىندا قازىرگى باي-ولكە ايماعىنىڭ ورتالىعى ولگەي قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا قاراي جيىرما شاقىرىمداي قاشىقتا ورنالاسقان سارىكول, ومىنعول, قاعىلعاتى ماڭىنا جەتىپ توقتايدى. وسى تۇستا ەل ىشىندە نارازىلىق ەتەك الىپ, قاشقىن قالماقتىڭ ءىس-ارەكەتىنە قارسىلىق تانىتۋ ءۇشىن ۇيىمداسا باستايدى.
بىراق قولدارىندا جايلاۋدا ءۇي مورلاۋعا جارايتىن كەتىك كۇرەك پەن ءجۇزى مايىرىلعان تەسەدەن باسقا تۇگى جوق حالىق داعدارىپ تۇرسا:
«ەل ىشىنە استىرتىن جانسىز سالىپ,
قيت ەتكەن ءىس قالماققا حابارلانىپ,
سۇمدار شىعىپ جاندايشاپ
جاعىنۋشى,
اتشابار بولىپ الدى باعى جانىپ», ‒ دەپ اقىن كاپ قۇمار ۇلى جىرلاعانداي (قۇمار ۇلى.ك. «ىرعايلى جارتاس». استانا: فوليانت, 2013. – 76-ب) جاۋىز جالاماعا قارسى شىعۋدىڭ قامىن ويلاعان قاراقاس رۋىنىڭ باسشىسى اقىمبەك توققۇل ۇلىنىڭ ارەكەتىن «جاندايشاپتار» قالماققا حابارلاپ قويادى.
ءسويتىپ, ەل ىشىندە بولۋى مۇمكىن قارسىلىق, ياعني ب ۇلىكتىڭ الدىن الىپ, ايدالعان جۇرتتىڭ جۇرەگىن شايلىقتىرۋ ءۇشىن جاۋىز جالاما اقىمبەكتى ۇستاپ الىپ, تەرىسىن تىرىدەي بىتەۋ سىپىرتادى. بۇل – ادامزات تاريحىندا كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن ز ۇلىمدىق. جازۋشى ەلەۋسىز مۇقامادي ۇلى 1974 جىلى جارىق كورگەن «ورىكتى كول» پوۆەسىنىڭ 38-بەتىندە:
«…بايلاۋلى جاتقان اقىمبەكتى شالقاسىنان سالدى دا, بىرنەشەۋى باسىپ وتىرىپ, باسقالارى ىرەپ سويا باستادى…», ‒ دەپ سۋرەتتەيدى.
ەسكى كوزدەر اقىمبەك مارقۇم ءدال تەرىسى سىپىرىلعان جەردە جەرلەنگەن دەيدى. زيراتى ايماق ورتالىعىنان وتىز شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. ولگەيدەن تۋرا سارىكولدى بەتكە الىپ اتتاناسىز, جولاي كۇرت وڭعا بۇرىلىپ, قۇلاي اققان ومىنقول وزەنىن قيىپ ءوتىپ, قاعىلعاتىعا قاراي تۋرا تارتساڭىز, الدىڭىزدا جاتاعانداۋ كەلگەن توبەشىك تۇر. بۇنى جەرگىلىكتى جۇرت «قىزىلتوبە» دەپ اتايدى ەكەن. 2017 جىلى اتامىزدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش تاس ورناتقان ەكەن. ول تاسقا: «قاراقاسنازار اقىمبەك توققۇل ۇلى (1878-1912). بۇل جەردە 1911-1912 جىلدارى بەيۋاز ەلدى قان قاقساتقان قاراقشى جالامانىڭ (دامبيجانسىن) قارۋلى اسكەرىمەن ەل ءۇشىن سوعىسىپ, اقىرى قولعا ءتۇسىپ, تىرىدەي تەرىسىن سىپىرتسا دا, ار-نامىسىن تاپتاتپاي كەتكەن اقىمبەك باتىر جەرلەنگەن. ۇرپاقتارى. 2017» دەگەن ءسوز تاڭبالانىپتى.
جاۋىز جالاما بىتەۋ كۇيدە ىرەپ سويىلعان اتامىزدىڭ تەرىسىنىڭ ىشىنە ءشوپ تىعىپ, بۋددالىق ءدىني ءراسىم ورىنداۋعا پايدالانعانى تۋرالى دەرەك بار. مىسالى, رەسەيلىك ساۋداگەر ءارى موڭعولتانۋشى عالىم الەكسەي ۆاسيلەۆيچ بۋردۋكوۆتىڭ (1883-1943) ەستەلىگىندە: «بىتەۋ سويىلعان ادامنىڭ ت ۇلىبى دامبيجانسىننىڭ قويماسىندا تۇرعانىن كوزىم كوردى. جالامادان: «بۇل ادامنىڭ ت ۇلىبىن نە ىستەيسىڭ؟», دەپ سۇرادىم. ول: ء«دىني راسىمدەر ورىنداۋعا قاجەت», دەدى. مەن مۇنداي نارسەنى ازىق-ت ۇلىكپەن بىرگە ساقتاۋعا بولمايتىنى جايىندا ەسكەرتتىم», دەسە, («ۆ ستاروي ي نوۆوي مونگولي». ۇب, 1987 جىل, 112-بەت), 1914 جىلى جاۋىز جالامانى قولعا ءتۇسىرۋ وپەراتسياسىن باسقارعان وفيتسەر بۋلاتوۆتىڭ ەستەلىگىندە: «وتكەن جىلى (1912) جالاما قازاق جىگىتىنىڭ تەرىسىن تىرىدەي سىپىرعانى تۋرالى ەستىسەم دە, سەنبەگەن ەدىم. الاياق لامانى قولعا تۇسىرگەن سوڭ ءتىرى ت ۇلىپتى ىزدەتتىردىم. ونىڭ قايدا ەكەنىن بەكىنىستەگى ورىس ساۋداگەرلەرى ايتتى. ول ت ۇلىپتى جالاما ءوز ورداسىنا ازىق-ت ۇلىكپەن بىرگە ساقتاعان ەكەن. بۇل ت ۇلىپتى جالامانىڭ قاتىگەز, قانىپەزەر ادام ەكەنىنە دالەل رەتىندە قوبداعا الىپ كەلدىم. ت ۇلىپ ءدال قازىر مەنىڭ قولىمدا تۇر», دەيدى.
قىسقاسى, اتامىزدىڭ ت ۇلىبى 1914 جىلى جالامامەن بىرگە ونىڭ جاۋىزدىعىنىڭ كۋاسى رەتىندە يركۋتسك قالاسىنا بارعان. ونى الىپ بارعان – ورىس وفيتسەرى بۋلاتوۆ. وسى وقيعانىڭ ىزىنە ءتۇسىپ ىزدەگەن جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ سوزىنە جۇگىنەلىك: «جالاما قاستەرلەگەن ءتىرى ت ۇلىپ باقىتسىز قازاقتىڭ تىرىدەي سىپىرىلعان تەرىسى قاندىرا يلەنگەن, بار كەيپىن ساقتاعان ت ۇلىپ تاعدىرى ءسال وزگەشە قالىپتاستى. اۋەلدە جالامانىڭ قادامىن قىرىققان كاپيتان بۋلاتوۆتىڭ قولىنا تۇسكەن ەدى. قانىپەزەر قاراقشىنىڭ قىلمىستى ىستەرىنىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە وزىمەن بىرگە الا كەتەدى. انىعى – 18-ءشى بۇلعاق جىلى يركۋتسكىدە تۇرۋى. جانە چەحوسلوۆاك لەگيونىنىڭ اپەسەرى ۆاتسلاۆ كوپەتسكيمەن ەجەتتەس دوس بولۋى. الاس-كۇلەستەن سوڭ ەلىنە قايتقان چەح جىگىتى دوسى سىيعا تارتقان ءتىرى ت ۇلىپتى وزىمەن بىرگە اكەتۋى. سول قالپى الدە قويما, الدە ساندىقتا سەكسەن جىل جاتقان. اقىرى بۇل تاراپتاعى قاۋىم دا ورىس وكتەمدىگىنەن ازات بولعان سوڭ, دۇنيە كەڭەيگەن كەزدە, كوپەتسكيدىڭ الدە نەمەرەسى, الدە شوبەرەسى ءبىزدىڭ ت ۇلىپتى چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى پراگانىڭ قاق تورىندە تۇرعان ۇلتتىق مۋزەيگە تابىس ەتكەن. تاپ-تازا ب ۇلىنبەگەن, اسەم, ادەمى قالپىندا», دەپ جازادى. بۇعان ەشبىر الىپ-قوسارىمىز جوق. ءبىزدىڭ قولداعى دەرەكتەر دە وسىلاي دەيدى.
وي, دۇنيە-اي, حح عاسىردىڭ باسىندا قوبدا ولكەسىندە بولعان وسى ءبىر قىم-قيعاش اپاق-ساپاق ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان اقىمبەك اتامىزدىڭ ت ۇلىبى اينالىپ كەلىپ ەۋروپادان ءبىر-اق شىقسا, ونى سويعان جالامانىڭ باسى پەتەربورداعى كۋنستكامەرادا ساقتاۋلى تۇر.
* * *
ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, ايدالىپ كەلگەن ەل الا جازداي ولوننور ويپاتىن شيىرلاپ, الدى ۇلان وقشى تاۋىنا بارىپ جايلايدى. سودان كۇزگە قاراي قوبدا دارياسىنىڭ سۋى تارتىلىپ, وتكەل بوساعان تۇستا جاۋىز جالاما ەلدى ورىكتى كولگە قاراي ايدايدى. بۇل وقيعا ناجىكەش تاڭقاي ۇلىنىڭ جىرىندا «ايدادى سۋ تارتىلا ودان ءارى» دەپ سۋرەتتەلىپتى.
وسىلاي كۇندىز-ءتۇنى جوڭكىلگەن كوش كۇزدە تارتىلىپ قالاتىن «شينەسۋ» (شينە ۋس) ارناسىن كەسىپ ءوتىپ, قازىرگى ۋبسى ايماعىنا قاراستى بوكەمورەن سۇمىنى تۇسىنا كەلىپ از ايالدايدى. ودان ءارى اقىن ناجىكەش تاڭقاي ۇلى ايتقانداي, «ەڭكەيدىك كۇز باسىندا بوكەمورىن, ايدالدىق ودان ءارى نارىن دابا, ءار جاعى ورىكتى كول – جازىق دالا» دەگەنىندەي, كوشتىڭ جۇرگەن جولى ءدال وسىلاي ءوربيدى. جوڭكىلگەن كوش نارىن دابادان اسىپ, الدى ورىكتى كولگە, سوڭى بۇرعىستاي وزەنىنىڭ ساعاسىنا كەلىپ تۇراقتايدى.
وسىنداعى ەل ايدالعان وقيعاسى تۋرالى ورىس ساۋداگەرى ا.بۋردۋكوۆ «سيبيرسكايا جيزن» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 16 قاراشا كۇنگى سانىندا «ا.چۋەتس» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن «ۆ نەزاۆيسيموي مونگولي» اتتى ماقالا جازىپتى. بۇل جازبا وتە قۇندى. ويتكەنى بۇل ادام قوبدا بەتىندەگى ورىس ساۋداگەرلەرىنىڭ ساۋدا ءىسىن جۇرگىزۋمەن قاتار, پاتشالىق رەسەيدىڭ بارلاۋشىسى بولعان ءھام قازاقتار ايدالعان وقيعانى كوزىمەن كورگەن. وسى جازبادا: «قازاقتار (تۇپنۇسقادا «قىرعىزدار») قوبدا وكرۋگىنىڭ شەت ايماقتارىندا قونىستانعان بۇقارانى ءجيى شابۋىلداي بەرگەننەن كەيىن تامىز ايىنىڭ 20-سى شاماسىندا قوبدا ولكەسىنىڭ باس جەتەكشىسى دامبيجانسىن قولباسشى ماسايد (ماقسىرجاب) وتريادىنىڭ ەلۋ اسكەرىن قوسىپ الىپ قازاقتاردى ايدادى» دەي وتىرىپ, قازاقتاردىڭ بۇلاي جەر اۋدارىلۋى وزدەرىنىڭ كەسىرىنەن بولعان دەگەن سىڭايلى تۇجىرىم جاساپتى.
* * *
ەرىكسىز ايدالعان جۇرت ورىكتى كول مەن سوعان قۇياتىن بۇرعىستاي وزەنى ساعاسىنا كەلگەندە كوتەرىلىس جاسايدى. بۇل وقيعاعا ۇلكەن ويشىل-جىرشى اقىت قاجى ء ۇلىمجى ۇلى:
«جالاماعا بودان بولماي كەتەيىك دەپ,
جالامادان وكتەمدىكتى كوردىك قانشا,
ەلدىكتەن ازىپ ابدەن قور بولعانشا,
دۇنيەدەن شەيىت بولىپ وتەيىك دەپ.
تاۋەكەل باسىمىزعا قويدىق بايلاپ,
بالتا, كۇرەك, باقاندى الدىق سايلاپ,
ءبىر-ءبىر مال كەشكە تامان تىلەۋ تىلەپ,
جىلادىق قور قىلما دەپ, ءيا, قۇدايلاپ,
ءتۇن جاستاپ, جاۋمەن كەلىپ ارالاستىق
ولىمگە تاۋەكەل دەپ باستى بايلاپ,
شەرىكتى قاماپ جاتقان ءبارىن
جايلاپ»,
– دەپ جىرلاسا, كەلەسى ءبىر دەرەكتە: «ورىكتى كول جاعاسى. ايلى ءتۇن, جۇرت شىرت ۇيقىدا. شىڭعىرىپ, شىرىلداعان وتە جايسىز داۋىستان ەل شوشىپ وياندى. جۇرت ۇدەرە شىعىپ قاراسا, بوتاقارا شونجاي باتىر ءبىر شەرىكتى نايزامەن شانشىپ العان, ات ۇستىندە تىك كوتەرىپ تۇر. شىڭعىرعان سونىڭ داۋىسى ەكەن. وسىلاي كوتەرىلىس باستالدى», دەيدى («موڭعولياداعى قازاق حالقى». ۇب, 2007 جىل, 152-بەت).
كوتەرىلىسكە نە تۇرتكى بولدى؟ كىمدەر ۇيىمداستىردى؟ بۇل سۇراقتارعا حال-قادەرىمىزشە جاۋاپ ىزدەگەن بولدىق. وسى جەردە بۇرىن-سوڭدى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنا ىلىنبەي كەلگەن ءبىر وقيعا بار. ورىكتى كول ماڭىندا قىرىلعان شەرىكتەر, بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى جەردىڭ ادامدارى ەمەس, بۇلار ىشكى ولكەدەن ماقىرجابقا ەرىپ كەلگەن بوعدا حاندىق موڭعول مەملەكەتىنىڭ اسكەرلەرى. ەكىنشىدەن, كوتەرىلىستىڭ بۇرق ەتۋىنە باستى سەبەپ: جالامانىڭ بۇيرىعىمەن قازاقتاردان بۋددا ءدىنىن وقىتۋ ءۇشىن ءشابى (شاكىرت – ءمۇريت) جيناپ الۋعا ادامداردىڭ كەلۋى.
بۇعان دەيىن تىنىش كوشىپ كەلە جاتقان قازاقتاردى ء«شابى الۋ», ياعني «بالالارىنا كاپىردىڭ ءدىنىن وقىتۋ» قاتتى اسەر ەتكەن سىڭايلى. بۇل وقيعا ءوزى ايدالىپ, قينالىپ كەلە جاتقان جۇرتتىڭ اشۋىنا ماي قۇيعانداي اسەر ەتتى. تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇرعىستايدا ايالداعان كوشكە ءبىر توپ شەرىك كەلەدى دە: «وتىز بالا ءشابى الامىز», دەيدى. قازاقشا ايتقاندا, وتىز قازاقتىڭ بالاسىن جالامانىڭ سارىسەكەدەگى ورداسىنا اپارىپ, بۋددا ءدىنىن وقىتادى دەگەن ءسوز. راسىندا, حالىقتى ۇرەيلەندىرگەن – وسى وقيعا.
زەرتتەۋشى زارىققان باعىلات ۇلى: «ورىكتى كولدى جاعالاي قونىپ, يتارقا, قوس, جاپپا, كۇركە تىككەن ەل. كەشكىسىن مال شۋلاپ, يت ءۇرىپ, ايعاي-شۋ ارالاسىپ, اس قامدالىپ ءتۇتىن بۋداقتايدى... بۇگىن جالاما جاعىنان اسكەر, جاي ادامى ارالاس ءبىر توپ كەلىپ, ەلدى ارالاپ, بالالاردى تىزىمدەي باستادى. ەل: «قازاقتاردان بۇتحاناعا ءشابى الىپ, بالالاردى بۋددا ءدىنىنىڭ سالتىمەن تاربيەلەمەك», دەگەندى ەستىگەندە: «جەتكەن جەرىمىز وسى بولسا, ەندى نە تۇرىس؟» دەپ كوتەرىلىسكە دايىندالدى», دەپ جازىپتى (ز.باعىلات ۇلى. «تۇعىرلى تۇلعا تۇردى تولەكە ۇلى», استانا: 2022 جىل. 39-ب). ەل اعالارى ءشابى الۋعا كەلگەن اسكەرگە: «جاقسىلاپ دەمالىڭدار, ءبىز شابىگە باراتىن بالالاردى جيناپ, ولاردىڭ ات-كولىگى مەن جول ازىعىن دايىنداپ, ەرتەڭ اتتاندىرامىز», دەپ الداۋسىراتىپ كوتەرىلىسكە دايىندالادى.
راسىن ايتقاندا, ايدالىپ بارا جاتقان بۇقارا كوپ جاعدايدا بولىپ جاتقان وقيعانىڭ اڭدىسىن بايقاعان سياقتى. قاجەت بولسا, سارىكولدە دە كوتەرىلىس جاساۋعا بولار ەدى عوي. ويتپەدى. نەگە؟ ول كەزدە ابدەن ەسىرگەن حالقا اسكەرى قازاقتىڭ ءبىرىن قويماي قىرىپ تاستاۋعا بەيىل بولاتىن. بۇلارعا بەرىلگەن «قاجەت بولسا قىرىپ تاستاۋ تۋرالى» قۇپيا تاپسىرما دا بار ەدى. ەگەر قازاقتى قىرىپ تاستاعان جاعدايدا: «نەگە ءولتىردىڭ؟» دەپ قۇن سۇرايتىن جان بالاسى جوق ەكەنىن اتالارىمىز ءبىلدى. ونىڭ سىرتىندا, حالىقتىڭ قولىندا كەتىك كۇرەك, مايىرىلعان شوتتان باسقا ىلىككە الار قارۋ جوق. ەكىنشىدەن, حالقا اسكەرى كۇدىكتەنبەسىن دەپ, كوش بويى ء«لاپبايلاپ» ولاردىڭ سەنىمىنە كىرەدى. ونداعى ماقسات – قارۋلى شەرىكتى بەيعامداندىرۋ.
كوش ورىكتى كولگە جەتكەندە ايداپ كەلە جاتقان حالقا اسكەرى بىرنەشە كۇن ەرۋلەۋگە رۇقسات بەرەدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ قالۋدى ويلاعان ەل اعالارى: «جاڭا قونىسقا كەلىپ قالدىق, جالامانىڭ قۇرمەتىنە توي جاساپ جىبەرسەك قالاي؟» دەيدى. قازاقتاردىڭ بۇل نيەتىن موڭعولدار قابىل كورەدى.
سونىمەن توي وتەدى. شەرىكتەر ماسايراپ جاتادى. ونىمەن قويماي ولار قىز-كەلىنشەكتەرگە ءان سالدىرادى. كوتەرىلىس بولاتىننان حاباردار قىز-كەلىنشەكتەر ولەڭ ايتقان بولىپ, سىرتتا دايىندالىپ جاتقان ازاماتتارعا بىلاي دەپ حابار بەرەدى:
«قوس جاقتا مىلتىق ۇستاپ
شەرىك وتىر,
تەسىلىپ اينالانى كورىپ وتىر,
ۇيدە دە شەرىك بىتكەن ۇيىقتاعان جوق,
جاۋ كۇتىپ سىرتتان كەلەر
بەرىك وتىر.
الدىمەن شاماڭ كەلسە, قوس جاققا بار,
دىبىسسىز سول شىركىندى جايعا دا سال.
مۇنداعى جاۋ ماۋجىراپ
ۇيىقتاعان سوڭ,
قاپىسىن تاۋىپ جاۋدى ىڭعايلاي سال.
سالعانىم قاراكەرگە شىدەر مە ەدى,
كەمپىردى بۇلار سىرتقا جىبەرمەدى.
بار بولسا بويدا جانىڭ
ايتقاندى ىستە,
نامىسىن ەل جۇرتىڭنىڭ
جىبەرمەشى».
«وسىلاي ىشتەگى ءانشى ايەلدەر ارقىلى حابار العان جۇرت «قۇدايعا تاۋەكەل!» دەسىپ جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, شەرىكتەرگە كورسەتپەي قايراپ دايىنداپ قويعان بالتا, تەسە, كۇرەكتەردى ساپتاپ دايىندىق جاسايدى. قانشا بىلدىرمەيىن دەسە دە, كۇبىر-سىبىر, قاس پەن كوزدىڭ ىڭعايىن بايقاپ سەزىپ قالعاندارعا: ء«ىش پىكىرىڭ ىشىڭدە بولسىن» دەپ ەسكەرتەدى. قۇدايى جاساپ, جاي-كۇيلەرى كەلىسىپ, ەتكە تويىپ, قول تارتقان اراققا ماساڭداعان شەرىكتەردىڭ كوزى ۇيقىعا بارا بەرگەندە اپىر-توپىر باستالادى. اۋەلى كۇزەتتە وتىرعان ماس شەرىكتىڭ كوزىن قۇرتقان سوڭ كەلىسىم بويىنشا اۋباكىر بالۋان باستاعان ءبىرىنشى توپ شەرىكتەر جاتقان كيىز ءۇيدى كوتەرىپ لاقتىرعاندا كورىمباي, شونجاي, توقتاۋباي, تىشابايلار باستاعان قارۋلى توپ شەرىكتەرگە ەس جيعىزباي كەسكىلەپ, ۇرىپ-سوعىپ جانىشتاعاندا ءاپ-ساتتە قىرىقتاي شەرىكتىڭ قانى تارام-تارام بولىپ اقتى. «انە بىرەۋى قۇتىلىپ كەتتى!» دەگەن شونجاي باتىردىڭ قاتتى داۋىسى شىعىپ, جارقاباقتىڭ استىنا بارىپ تىعىلعان شەرىكتى قۋا جونەلدى. قاشقان شەرىكتى ادىمىن اشتىرماي باقىرتىپ ءولتىرىپ جاتتى. ءبىر ءسات تىنىشتىقتان كەيىن قايىڭتوزدىڭ قابىعىنا ماي ارالاستىرىپ دايىنداعان شىراعداندى جاقتى. شەرىكتەردىڭ ولىگىن تەكسەرىپ, تۇگەندەپ كورگەندە سانىنان ءبىر كىسى جوق بولىپ شىقتى. انىقتاپ تەكسەرسە, شەرىكتەردىڭ اسپازى جوق ەكەن. جاڭا عانا ءۇيدى قۇلاتقاندا ىشىندە وتىرعان بولاتىن. ءوزى اياعى اقساق كىسى ەدى. اتى ۋنشاا بولاتىن. جالاما وزىنە قارسى شىققاندىقتان نوقتالاپ الىپ جۇرگەن ارسالاڭ بەلدەمشە ۇلىنا تاماق اپارىپ بەرىپ, سىرتتا بولىپ جاتقان جاعدايدان حاباردار ەتىپ وتىرعان», دەپ جازادى ولكەتانۋشى شەرحان ورايحان ۇلى.
وسى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەي كەلە, كوتەرىلىستى نەگىزى ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل ادامدى (ۋنشاانى) ادەيى ءتىرى قالدىرعان. ويتكەنى بۇل ادام جەرگىلىكتى جەردىڭ تۋماسى بولعاندىقتان, قازاقتارعا ىشتەي بولىسىپ جۇرگەن ەكەن. سول سەبەپتى ونى امان الىپ قالىپ, جالاماعا ءتىل جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقتار وتىرىك ايلا ويلاپ تاۋىپ, ەل بەيقام جاتقاندا التايدان اسكەر باستاپ كەلگەن سۇكىرباي بي شەرىكتەردى قىرىپ تاستاعان بولدىرادى. سول ءۇشىن رۋى ساڭىراۋ كەڭەتەك دەگەن پىسىق جىگىتتى سۇكىرباي قىلىپ كيىندىرىپ, اتقا مىنگىزىپ قويىپ, بار داۋىسىمەن ۇكىم ايتتىرادى. سونداعى كەڭەتەك-سۇكىربايدىڭ ءسوزى: «مەن سۇكىربايمىن, التايدان اسكەر باستاپ كەلىپ, ەلىمدى قۇتقاردىم. مىنا ولگەن شەرىكتەردىڭ وبال-ساۋابى جالامدا. ول مەنىمەن سوعىسقىسى كەلسە, دايىنمىن. وسى ءسوزىمدى, ۋنشاا, سەن قوجايىنىڭا ايتىپ بار!» دەپ ايعاي سالادى.
جالعىز ءوزى ءتىرى قالعان ۋنشاا بۇعان راسىندا سەنگەن ءتارىزدى. ناتيجەسىندە, قوساعاشقا اۋعان ەلدى ىندەتە قۋماي قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولسا كەرەك. بەرتىندە وسى ۋنشاانىڭ اڭعا (انگاا) دەگەن بالاسى قوبدا وزەنىنىڭ اششىكولگە جالعاسىپ جاتقان قۇيعانىن مەكەن ەتتى. سول جەردى تۇرعىلىقتى حالىق بەرتىنگە دەيىن «اڭعانىڭ ارالى» دەپ اتاپ ءجۇردى. ءدال وسى جەر مەنىڭ (بەكەن قايرات ۇلىنىڭ) تۋعان توپىراعىم بولعاندىقتان, بارىنەن حاباردارمىن. كەيىن وسى اڭعانىڭ بالاسى ەردەنەگە شەرحان اعامىز جولىعىپ, اتاسى ۋنشاانىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەنى جازىپ العان. وسى جازبادا: «قازاقتار جالامانىڭ شەرىگىن قىرعاندا مەنىڭ اتام امان قالىپتى. ويتكەنى ءبىر سويقاننىڭ بولارىن ءبىلىپ تاس-ءتۇيىن ۇيىقتاماي دايىن وتىرعان ەكەن. كوتەرىلىسشىلەر ءۇيدى لاقتىرعاندا بىرگە لاقتىرىلىپ, ودان شيگە ورانىپ الىپ دومالاي قاشىپتى. وسىلاي امان قالىپتى. بيىك قاباقتىڭ استىنا تىعىلىپ جاتىپ, قازاقتار شەرىكتەردى باقىرتىپ ءولتىرىپ جاتقانىن ەستىپتى. بۇل كۇزدىڭ سوڭعى ايى بولسا كەرەك, كۇن سۋىق بولىپتى. اتام ءشىبىر وزەنىندە وتىرعان ەلگە زورعا جەتىپ امان قالىپتى», دەگەن جولدار بار.
«كەڭەتەكتىڭ ايقايىنان كەيىن ادامدار ءۇي-ۇيلەرىنە تاراپ, تاڭ شەتى سوگىلە ۇيلەرىن جىعىپ كوشۋگە قامداندى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنى ايداپ كەلىپ قولدارىنا ىلىنگەن اتتى ۇستاپ ءمىندى. اۋباكىر بالۋان جۋان اتتاردى شوقتىعىنان ءبۇرىپ ۇستاپ تىرپ ەتكىزبەي ادامدارعا ۇستاپ بەرىپ تۇرادى», دەسە ەسكى كوزدەر ەستەلىگىندە, ال جالامانىڭ ءومىر-تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن ادامنىڭ ءبىرى ورىس عالىمى ينەسسا لوماكينا حانىم 2005 جىلى ۇلانباتىردا موڭعول تىلىندە جارىق كورگەن «جالامانىڭ باسى» اتتى ەڭبەگىندە: «...ايداۋدا كەلە جاتقان 300-گە تارتا قازاق وتباسى بۇرعىستاي وزەنى جاعاسىندا ءبىر تۇندە كوتەرىلىس جاساپ, 26 شەرىكتى قىرىپ سالىپ, رەسەيدىڭ جەرى قوساعاشقا ءوتىپ كەتتى. بۇل اسكەرلەر استانادان (كۇرەنى ايتادى) ارنايى جىبەرىلگەن ۇكىمەت جاساعى ەدى», دەيدى (ينەسسا لوماكينا. جالاماىن تولگوي. ۇلانباتىر. 2005 ج. 92-ب).
بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ماسەلە: قازاقتار قولىنان ولگەن شەرىكتەر سانى. جوعارىدا ي.لوماكينا «26 شەرىك ءولدى» دەسە, وقيعانى باستان-اياق باقىلاپ جۇرگەن ورىس ساۋداگەرى ا.بۋردۋكوۆ: «دالاي حان ۋالاياتى ورىكتى كول ماڭىندا كيرگيزدار (قازاقتار) كوتەرىلىس جاسادى. ولار ءبىر تۇندە بۇرعىستاي وزەنى جاعاسىندا جاتقان 33 شەرىكتى نويانىمەن قوسا قىرىپ تاستاپ, 300 شاڭىراق رەسەي شەبىندەگى قوساعاشقا ءوتىپ كەتتى» دەپ جازىپتى (ا.ۆ.بۋردۋكوۆ. ۆ ستاروي ي نوۆوي مونگولي. ۇلانباتور, 1987 گ. ستر.-98). سوڭعى سان (33 شەرىك) ساراي اسقانباي ۇلىنىڭ جازبالارىندا دا كەزدەسەدى. دەمەك ولگەن شەرىكتەر سانى – 33.
وسى قىرعىننىڭ ىشىندە بولعان اقىن ناجىكەش تاڭقاي ۇلى «ەل ايدالعان» اتتى داستانىندا:
ء«ولىم مەن ءومىر ءۇشىن باستى بايلاپ,
سايماندى كۇننەن بۇرىن
الدىق سايلاپ,
قولعا الىپ, لاشكەرمەن ارالاسىپ,
ءاپ-ساتتە شىعا كەلدىك ءبارىن جايعاپ,
ءبىر كۇنى كەرەك بولىپ قالا ما دەپ,
بىرەۋىن ەرتىپ الدىق كوزىن بايلاپ,
تىككەن ءۇي مۇكامالدىڭ ءبارىن تاستاپ,
جونەلدىك وتارشىداي مالدى ايداپ,
بەس كۇن, بەس ءتۇن سۋىتپاي كولىك بەلىن,
تاعدىر-اي ءشۇي قالاعا كەلدىك
جايلاپ...» –
دەپ جىرلاعانىنداي, حالقا اسكەرىن قىرىپ تاستاعان ەل كوشتىڭ ارتىنا قاراۋىل قويىپ, ورىس جەرى قوساعاشتى بەتكە الىپ تارتادى.
ءدال وسى كەزدە قوساعاشقا بەت تۇزەگەن قازاق كوشىمەن جولاي كەزدەسكەن نەمىس ساياحاتشىسى حەرمان كونستەن (1878-1957) ولارمەن ساپارلاس بولعانى تۋرالى ەستەلىك جازىپ قالدىرعان. ول جازباسى Hermann Consten: «Weiderlatze der Mongolen im Reiche der Chalchا» دەگەن اتپەن 1919 جىلى بەرليندە جارىق كورگەن كىتابىندا: «...قوبدا وزەنىنەن ءوتىپ, ورىس جەرىنە قاراي بەت الدىق. جولاي قازاقتاردىڭ ۇركىن كوشىنە جولىقتىم. ماڭ دالا استان-كەستەن. ماڭىراعان مال, شۋلاعان ادام. جول بويى كوشكە ەرە الماي اداسىپ قالعان قوزى-لاق, بوتا-ق ۇلىن. بەيباقتار كوزدەرى جاۋدىرەپ دالادا قالىپ جاتىر... قاسىمداعى اتقوسشى موڭعول جىگىتتى وسى جەردەن قايتارىپ جىبەرىپ, ءوزىم قازاقتاردىڭ ۇركىن كوشىنە ىلەستىم. قازاقتاردىڭ ءۇش توپقا بولىنگەن ۇلكەن كوشى ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالماي تۇيەلى كوشتىڭ ىرعاعىمەن ىلگەرىلەپ بارادى. دەسە دە بويلارىنداعى ۇرەي كۇشتى. وعان سەبەپ بۇلار اتىشۋلى جالامانىڭ ايداۋىنان باس ساۋعالاپ بارا جاتقاندىقتان وتە ساق. قازاق ايەلدەرى موڭعول ايەلدەرىنە قاراعاندا كەرەمەت پىسىق. كۇيەۋلەرى جوقتا كيىز ۇيلەرىن وزدەرى تۇيەگە ارتىپ الىپ, جاس بالالارىن تەڭگە وتىرعىزىپ, ات ۇستىندە الدىندا بەسىك تارتىپ بارادى... بۇلار وزدەرىن «قازاق» دەپ اتايتىن قىرعىزدار. ناقتىراق ايتقاندا, 1757 جىلدارى شۇرشىتتەر تاراپىنان ءامىرسانا, داباشى باستاتقان جوڭعارلار جويىلعان سوڭ, ولاردان قالعان قوبدا ولكەسىنە كەلىپ تۇراقتاعان جۇرت. ەندى كەلىپ ءوزىن ءامىرسانانىڭ ۇرپاعىمىن دەپ جاريالاعان جالامانىڭ قۋعىنىنا ءتۇسىپ قيىندىق كورۋدە. وسىلاي 1 200 ادام ورىس جەرىنە جان ساۋعالاپ بارا جاتىر...» دەپ جازىپتى.
