«الدىنداعى مالىمەن, جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن, نە ەكەنىن بىلمەيمىن, سول اۋىلدى سۇيەمىن» (ماعجان) دەمەكشى, مالعا دا, جانعا دا قۇت ەسىل وزەنىنىڭ ساعاسىنا قونعان 50 ءۇيلى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ وزدەرىنە ءتان پاراسات-پايىمى, ۇلتتىق بولمىسى سىرت كوزگە بىردەن اڭعارىلادى. كيەلى شاڭىراقتىڭ نە سەبەپتى بۇلاي اتالۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. تاريحقا شەگىنىس جاساساق, وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى بوزبالا, ساياعاش, كوكشۇڭقىر, قوساعاش, ايتىمبەت, داۋىمباي قونىستارىن جايلاپ, وسى جەرلەردە كىندىك قانى تامعان ازاماتتار ۇجىمداسىپ, ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس» شىعارۋعا پاتۋالاسقان. كورشى ورىس سەلوسى – نيكولاەۆكادان ءبىر باي كوپەستىڭ قاراعايدان قيىپ سالعان ءزاۋلىم ءۇيىن بۇزىپ اكەلىپ, مەكتەپ تۇرعىزعان. كەيىن ونى لەنين اۋىلىنا «الىپ كەتىپ», قۇرىلىس ماتەريالدارىن ينتەرنات سالۋعا پايدالانعان. سوندا دا ەسكىنىڭ كوزىندەي بولىپ ءبىر جۇرناعى ساقتالىپ قالعان, ول – ارادا ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ءالى كۇنگە دەيىن وقۋشىلاردىڭ اجەتىنە جاراپ تۇرعان شەبەرحانا. العاشقىدا «مەكتەپ» ۇجىمشارى رەتىندە قۇرىلىپ, كەيىن «نوۆوپوكروۆكا», «تەرەڭساي», «الماتى» كەڭشارلارىنىڭ بولىمشەسىنە اينالعان. كونە كوز, قۇيما قۇلاق قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىڭ جاداۋ تۇرمىسى, جۇدەۋ كەيپى كوپشىلىكتىڭ ساعىن سىندىرا قويماعان. قۇلاققا ۇرعان تاناداي جىم-جىرت تىرشىلىككە قان جۇگىرتىپ, كەلەشەككە دەگەن ءۇمىت وتىن جاعۋعا ۇمتىلعان ۇلكەندەر جاعى ء«بىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي» بىرىگىپ, وتباسى مەن بالا-شاعانى اسىراۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرگەن. ءبىرى كومبايننىڭ قاڭىلتىرىنان شەلەك, لەگەن, ءبىرى دومبىرا جاساپ, ەندى ءبىرى ۇيەڭكى اعاشىنان دوعا ءيىپ, قاراسۋدان بالىق اۋلاپ, بالا-شاعا ناپاقاسىن ايىرعان.
اعايىندى مۇقانوۆتار, احماديندەر, تولەباەۆتار, سەيىتبەكوۆتەر, بايليندەر, بايكەنوۆتەر, ابىلماجىنوۆتەر, قاپاروۆتار, قاليەۆتەر, تاعى باسقا اۋلەتتەر ەرىنبەگەن جاننىڭ ەڭبەگى جاناتىننىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتكەن. تاراپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان اۋىلدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشا باستاعان. الدارىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن قايراتتى ازاماتتار الا جازداي ءشوپ شاۋىپ, وتىن-سۋىن قامداپ, ارتىلعانىن وزگەلەرگە پۇلداپ, نارىق زاڭىنا ىڭعايلانعان. بەرىسى ورنەك, قاراتال, ىبىراەۆ, ءارىسى ۆولوشينكا, اقسۋ, لۋزينكا, چەرۋنوۆكا تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتكەن. وسى كەزگە دەيىن اسار ادىسىمەن 30 باسپانا بوي كوتەرگەن. كومەككە ءزارۋ كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ, قارتتاردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرى ەكى ەتىلمەي, تاپ-تۇيناقتاي ورىندالادى.
اۋىلدان ەشكىمنىڭ كوشكىسى جوق. كەرىسىنشە, «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى اياسىندا سوناۋ كيەلى دە قاسيەتتى تۇركىستان تورىنەن بىرنەشە وتباسى قونىس تەپكەن. ول تۋرالى 9 جىلدىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى تالعات قوساەۆ ايتىپ بەردى. ءبىلىم وشاعىندا 32 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلسا, 14-ءى – مۇعالىم.
«ەسىمدەرى ماقتانىشپەن اتالاتىن جەرلەستەرىمىز كارىم ەسمۇقانوۆ, ءامىرجان قاليەۆ, دۋمان نۇرعاليەۆ قورعان ءايىپ ۇلى, ەرلىك ەسلامبەك, تاعى باسقالارى سىرتتا جۇرسە دە, قامقورلىعىن اياعان ەمەس. بىرنەشە كومپيۋتەر مەن نوۋتبۋك سىيلادى. باسقا دا ازاماتتاردىڭ جانە اۋداندىق اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن پارتالار, شكافتار اۋىستىرىلدى, جاڭا لينولەۋم توسەلدى. «اقىلدى پەش» ورناتىلدى. اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىسقا ورنىقتى. «ۋاقىتشا وتباسى» باعدارلاماسى ارقىلى مەكتەبىمىز 12 بالاعا تولىقتى», دەگەن تالعات قابجان ۇلى ءبىزدى كۇنگەيدەن قونىس اۋدارعان وتباسىلارمەن تانىستىردى.
اۋىلدىڭ نەگىزگى كۇن كورىسى – ءتورت ت ۇلىك مال. جەر تەلىمىن جالعا الۋشىلار «بالاپاندى كۇزدە سانار» ۋاقىتتا عانا توبە كورسەتەتىن كورىنەدى. ونىڭ وزىندە پاي ۇلەستىرەر كەزدە «قاباعىنان قار جاۋىپ, كىرپىگىنە مۇز قاتىپ» كەلەدى ەكەن. «بارعا – قاناعات, جوققا – سالاۋات» ايتىپ ۇيرەنگەن تۇرعىندار بەرگەنگە ريزا, ارتىق سۇراپ ارلارىن ساتقان ەمەس.
اۋىلدىڭ ۇلكەنى دە, سىيلىسى دا – سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن تۇياق سەيىتبەكوۆ. نەگىزگى ماماندىعى – مەحانيزاتور. كاميلا اجەي – 12 ۇل-قىز تاربيەلەپ وسىرگەن «باتىر انا». 1993 جىلى اعايىندى بەس وتباسى بىرىگىپ, العاشقى شارۋا قوجالىعىن قۇرعان. كەيىن شارۋاشىلىقتى كەڭەيتىپ, ەگىستىك الاڭىن 700 گەكتارعا دەيىن جەتكىزگەن. بۇگىندە شارۋا قوجالىعىنا ۇلى ەربول يە. تەحنيكالار تولىق جاڭالانعان. سىيىمدىلىعى 2 مىڭ توننالىق قىرمان قالپىنا كەلتىرىلگەن. 100-گە جۋىق قوي, 30 شاقتى جىلقى, وسىنشا ءىرى قارا مال وسىرەدى. قايىرىمدىلىق شارالارمەن دە اينالىسادى. كۇنگەيدەن قونىس اۋدارعان وتباسىنىڭ بىرىنە باسپانا سالىپ بەرگەن.
مەكتەپتە شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن تەمىربولات مۇقانوۆ – يگىلىكتى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى, جاستاردىڭ اقىلشىسى. ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى مول. باستاپقىدا ۇلكەن اعاسىنىڭ ۇيعارىمىمەن «اعايىندىلار» سەرىكتەستىگىن قۇرعان. الايدا اۋىرتپالىق ەڭسە كوتەرتپەي, پايلارىن «اتامەكەن-اگرو» جشس-نە بەرۋگە تۋرا كەلگەن. پاي ۇلەسىن زاتتاي, استىقتاي الىپ تۇرادى. ءوزى بولسا, قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىسادى, 60-قا جۋىق ساۋلىق قوي, 10-15 سيىر ۇستايدى.
جاڭاباي سەيداحمەتوۆ, نۇربەك بەيسەنباەۆ سياقتى اتپال ازاماتتار اتا كاسىپتى جانداندىرىپ, تىنىم تاپپاي جۇرسە, ولاردىڭ ورتالارىنا جاس وتباسىلاردىڭ ورالا باستاۋى دا قۋانتادى. سولاردىڭ ءبىرى – راۋان سەرىك ۇلى. وردا بۇزار جاستان ەندى اسقان ونىڭ تالابى تاۋداي. م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىن العاشقى اسكەري دايىندىق ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەننەن كەيىن پەتروپاۆل قالالىق كلاسسيكالىق گيمنازياسىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىنەن نەسيە راسىمدەگەن. بەس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الىپ, تابىنعا قوسقان. ونداعى ماقساتى مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى سيىرلاردىڭ قۇنارلىلىق, قوڭدىلىق ساپاسىن ارتتىرۋ بولاتىن. «دوستىق» كرەديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ اۋدانداعى فيليالىنا مۇشە بولىپ, 6 ملن تەڭگە نەسيەگە 24 باس ءىرى قارا مالىن ساتىپ العان. ءۇيدىڭ جانىنان شاعىن باز تۇرعىزعان. ليزينگكە «متز» تراكتورىن راسىمدەگەن.
مەكتەپتىكتەردىڭ ەلۋباي بايلينگە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە. ەلەكەڭنىڭ «تەمىر كولىكتى» تىزگىندەگەنىنە – تۇپ-تۋرا وتىز جىل. سودان بەرى مەكتەپ – ورنەك– جارعايىڭ – امانكەلدى – يلينكا – الەكساندروۆكا – ەڭبەك – لەسحوز – پوكروۆكا – ياۆلەنكا – پەتروپاۆل باعىتى بويىنشا كۇندە قاتىناپ, جولاۋشىلارعا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. قازىر ونىڭ جەكە يەلىگىندە ەكى «گازەل» ميكرواۆتوبۋسى بار. قولى اشىق جومارت جان «ۋاقىتشا وتباسى» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلارعا ءبىر-ءبىر قويدان بەرىپ, ازىق-ت ۇلىكپەن دە كومەكتەستى. ەلەكەڭنىڭ جان جارى زۋرانىڭ جەزتاڭداي ءانشى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ال ۇلى ازىمبەك – رەسپۋبليكاعا تانىمال, اسىرەسە جاس بۋىن اندەرىن ءسۇيىپ تىڭدايتىن «الاش» ءانسامبلىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, بەلدى مۇشەسى.
«اۋىلىمىزدىڭ ورنالاسقان جەرى – تابيعاتى كەرەمەت, اۋاسى تازا, سۋى ءمولدىر. مال وسىرۋگە وتە قولايلى. اۋىلداسىم سىرىم بالاحمەتوۆتىڭ ەكى تراكتورى, باعىمىندا 100 قويى بار. تۇياق اعامىز مال وسىرۋشىلەرگە اركەز جاردەمدەسىپ وتىرادى. جەمازىقتى قولجەتىمدى باعامەن بوساتادى. ۇيگە دەيىن اكەپ بەرەدى. بىلتىر 1 وراما ( 3 تسەنتنەر) ءشوپتىڭ باعاسى 10-12 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەندە «داۋىمباي» شارۋا قوجالىعى 8 مىڭ تەڭگەدەن ۇلەستىردى. ءوزىم دە قوي, جىلقى, سيىر وسىرەمىن. جاستارىمىز – مالساق, ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسى ەرەن. ءتيىستى ورىنداردان قولداۋ تاپسا, اۋىلدارعا جاپپاي ورالارىنا سەنىمدىمىن. اۋىلدان ەشكىم كوشكىسى كەلمەيدى», دەگەن ەلۋباي ءاشىم ۇلى ءبىزدى بىلتىر بوي كوتەرگەن 250 ورىندى دامحاناعا باستاپ باردى. ونىڭ ءىشى كىرسە شىققىسىز, تۇگەلدەي ەۋروپالىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن. اۋىل ازاماتتارىنان جينالعان قاراجاتقا تۇرعىزىلىپتى.
مەكتەپتىكتەر ءبىر كىندىكتەن جالعىز وسكەن اعىباي ءابىلماجىنوۆتى ەرەكشە ءبىر جىلىلىقپەن ەسكە الىپ وتىراتىنىن بايقادىم. مارقۇم سىرتتاي بىرتوعا, جۋاس كورىنگەنىمەن, شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ, وتقا تۇسەتىن بىربەتكەي مىنەزى بار-تۇعىن. سول ءۇشىن تالاي رەت ماڭدايىنا تاياق بولىپ تيگەن. بىرنەشە ديپلومى بار بىلىكتى مامان بولا تۇرا جۇمىستان دا قۋىلعان.
«اعىباي بىردە قيراندى كلۋب جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, ۇيىندىلەر استىندا تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن كىتاپتاردى كورىپ قالادى. وقىرمان ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن قازاقتىڭ كلاسسيك اقىن-جازۋشىلارى شىعارمالارىنىڭ دالادا شاشىلىپ جاتقانىن ماعان قينالا ايتتى. مۇنىڭ الدىندا عيماراتتى بۇزباۋ جونىندە جەرگىلىكتى باسشىلىققا بىرنەشە رەت وتىنگەن, ەسكەرتكەن. ءتورت مىڭعا جۋىق كىتاپتى ءبىر بولمەگە جيىستىرىپ, كىتاپحانا اينالدىردى. قانشا ايتقانمەن, مەنىڭ كىتاپحاناشىلىق تاجىريبەم بار, تەگىن, اقىسىز قىزمەت كورسەتۋگە كىرىسىپ كەتتىك. كوپشىلىك ءۇيدىڭ سىرتىنداعى «كىتاپحانا» دەگەن جازۋدى وقىپ, بىرتىندەپ كەلە باستادى. وتاعاسىمنىڭ كوركەم ادەبيەتكە دەگەن قۇمارلىعىن ايتساڭشى, 52 جاسىندا «كىتاپحانا ءىسى» ماماندىعىن الىپ شىقتى. ەلدى مەكەنىمىزدىڭ 75 جىلدىعى اتاپ وتىلگەندە جۇماش سەيىتبەكوۆ اقساقال باستاعان قاۋىم اۋىل مادەنيەتىن جانداندىرۋ, مادەنيەت وشاقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ, اعىبايدىڭ تاۋەكەلى مول يگى ىسىنە حالىق قالاۋلىلارىنىڭ نازارىن اۋداردى. ماسەلە ءماسليحاتتا تالقىلانىپ, ارنايى شتات ءبولىندى. ونىڭ ۇلگىسىمەن جارقايىڭ, ورنەك, بىرلىك, تالاپكەر, جەكەكول اۋىلدارىندا كىتاپحانا اشىلىپ, ارقايسىسىنا ءبىر-ءبىر شتات بىرلىگى قاراستىرىلدى. بۇل – ۇلكەن ەرلىككە پارا-پار جەڭىس ەدى. كەيىن وتباسىمىز جاڭا ۇيگە قونىس اۋدارعاندا كىتاپحانا اۋماعى ۇلعايدى. قازىر كىتاپ قورى التى مىڭعا جەتەقابىل. ءتىپتى كلۋب سالماق بولىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن دا جيناستىرعان بولاتىن. اتتەڭ, ارامىزدان ەرتە كەتتى. ءوزى جوق بولسا دا, ول جاعىپ كەتكەن شامدى سوندىرمەي وتىرمىن», – دەدى جان جارى رىسكەلدى مۇڭدى ۇنمەن.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتىمىزدىڭ بەرەكە باستاۋى – اۋىلدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. 2022 جىلى 26 قاراشادا «قازاقستاننىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023 – 2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
«مەن سايلاۋالدى سوزدەرىمدە اۋىلدى وركەندەتۋ ىسىنە باسا نازار اۋداردىم. بۇگىندە قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى. اۋىلداعى جاعدايدى جاقسارتا الماساق – بارىمىزگە سىن», دەگەن بولاتىن ءوزىنىڭ جاڭا پرەزيدەنتتىك مەرزىمدەگى ۇلىقتاۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە.
2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا رەسپۋبليكادا 6293 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار. وندا شامامەن 7,8 ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى. بىراق «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اۋىلداردىڭ جالپى سانىنان دامۋ الەۋەتى جوعارى 3,5 مىڭ ەلدى مەكەننىڭ ىرىكتەپ الىنۋى تۇسىنىكسىز. سوندا مەكتەپ سياقتى شاعىن اۋىلدار قايتپەك؟ بۇل – ءبىر اۋىلدىڭ ەمەس, مىڭ اۋىلدىڭ مۇڭى بولىپ تۇر. 2019-2022 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 326 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 4 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا 3,7 مىڭ جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, 334 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق وبەكتىسى, 1,2 مىڭ الەۋمەتتىك, 2,2 مىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى جوندەلىپ, جاڭادان سالىنعان. وتىز مىڭداي جۇمىس ورنى اشىلعان. بىلتىر 577 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 1 مىڭنان استام جوبانى ىسكە اسىرۋعا 128 ملرد تەڭگە بولىنگەن. وكىنىشكە قاراي, شاعىن ەلدى مەكەندەر بۇل باعدارلاماعا ىلىكپەگەن. رەسپۋبليكالىق مۇددەلى ۆەدومستۆولار تاراپىنان مۇنداي نەمكەتتى كوزقاراس جالعاسا بەرەتىن بولسا, ەرتەڭگە دەگەن ساۋلەلى ءۇمىتتىڭ ءۇزىلىپ, سونەرى انىق.
الاقانداي عانا اۋىلدى قاتتى قيناپ تۇرعانى – اۋدانعا, وبلىسقا قاتىنايتىن گرەيدەر جولدىڭ ادام توزگىسىز جايى. تۇرعىندار ونىڭ ازابىنا ابدەن كوندىگىپ كەتكەن, ايتا-ايتا شارشاعان. بۇدان بولەك, ينتەرنەت, ۇيالى بايلانىس ساپاسىنىڭ تومەندىگى, مەكتەپ عيماراتىنىڭ ەسكىلىگى, تارلىعى ەڭسەلەرىن قانشا تۇسىرسە دە, تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن اتاقونىستى ەشنارسەگە ايىرباستاماق ەمەس.
ءومىر ەسقالي,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
ەسىل اۋدانى
