جىلىويدىڭ ءبىر بولشەگى اقمەشىت – ءپىر بەكەت اتامىزدىڭ تۋعان جەرى. اقكيىزتوعايدان شىققان جول جەم وزەنىنەن وتكەن سوڭ, ءبىراز جوننان اسىرىپ, نامازتاقىرعا اپارادى. باعزى زاماندا بەكەت اتا وسى جەردە تاڭ نامازىن وقىعان ەكەن. وسى جەردەن قاراپ تۇرساڭىز, اق كۇمبەزدەي بولىپ اقمەشىت كورىنەدى. اقمەشىت – اۋليە مۇريدتەرىنە ۇستازدىق ەتكەن, اتاسى مەن اناسىنىڭ ماڭگىلىك مەكەن ەتكەن كيەلى ءتورى.
الدىڭعىلاردىڭ ۇلگىسىن كەيىنگىلەر ميراس قىلادى. جىلىوي دەگەندە اۋىزدان اعىل-تەگىل جىر دا, سىر دا اعىتىلادى. بۇل جەردەن كومەكەيىنەن كوسەمجىر اتقىلاعان نەبىر سۇڭعىلا اقىندار دا, قول باستاعان باتىرلار دا, اسقىنعان داۋدى جارتى اۋىز سوزبەن توقتاتقان بي-شەشەندەر دە وتكەن. ەل قورعاعان بايباقتى اتا قارمىس ۇلى, سۇيىنعارا, تورەمۇرات, نارىنباي, وتەن سياقتى باتىرلارىمەن ارداقتى, ءماتجان بي, ارالباي, ەسەنباق, قاشقىنباي, بالا وراز سياقتى دۋالى اۋىز اقىن, بي-شەشەندەرىمەن سالماقتى بولعان بۇل مەكەندە قىزدارباي, ساقىپ دەگەن داڭقتى انشىلەر, ۇلسارى, ايداي, قانجان سياقتى اقىن ءارى شەشەن قىزدار دا بولعان دەيدى اۋىزدان اۋىزعا جەتكەن ەل شەجىرەسى.
2000 جىلى ارحەولوگتەر قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە اقمەشىتتەگى بەكەت اتا مەشىتىنەن ءۇش شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ارالتوبە ماڭىنان بۇدان 2000 جىلداي بۇرىن وسى ارانى مەكەن ەتكەن سارماتتار ءداستۇرىنىڭ كۋاسى – تاعى ءبىر «التىن ادامدى» تاپتى. بۇل دا اتاجۇرتتىڭ قازىناعا تولى قويناۋىنىڭ جۇمباق سىرلارىنىڭ جەر بەتىندە كورىنىس تاپقانى بولار.
جىلىوي – مۇنايلى اۋدان. ەرتە كەزدەردە مۇناي كوزدەرى جەردىڭ بەتىنە شىعىپ, تايىز قۇدىقتار قارا مايعا تولىپ جاتاتىن كورىنەدى. وسىنداي قۇدىرەتىمەن 17 عاسىردان باستاپ جىلىوي ءوڭىرى ورىس جانە شەتەلدىك زەرتتەۋشى-ساياحاتشىلاردىڭ نازارىن اۋدارتتى. 1899 جىلى قاراشۇڭگىلدە تۇڭعىش رەت مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى.
قۇلسارى قالاسى – اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى. قۇلسارى اتاۋى 1822 جىلى ماڭعىستاۋدا تۋىپ, 1902 وسى مەكەندە دۇنيەدەن وتكەن باتىر ءارى كورىپكەلدىك قاسيەتى بار قۇلسارى اتا تىنەكەي ۇلى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. قۇلسارى قارا قىلدى قاق جارعان بي ءارى وتە داۋلەتتى ادام بولعان ەكەن. ونىڭ قىرىق مىڭ جىلقىسى كەڭ جىلىوي جەرىندە ەركىن جايىلعان. اتامىز جۇيرىك اتتار دا ۇستاعان. كۇنشىلدىكپەن بىرەۋلەر اتانىڭ بايگەدەن وزىپ كەلگەن جورعاسىنىڭ قولتىعىنا قارا سابىن جاعىپ ولتىرەدى. وسىدان كەيىن قۇلسارى اتا قۇسالانىپ اۋىرادى. ولگەن جۇيرىك اتتى ساداقى قىلىپ, كوزىنىڭ تىرىسىندە بەيىتىن سالدىرعان. ۇرپاعىنا «وسى جەردەن قۇلاعىما ءبىر ءدۇبىر كەلەدى, ماڭعىستاۋعا, اتا-بابامنىڭ قاسىنا اپارىپ اۋرەلەنبەڭدەر. مەنىڭ قۇلسارى دەگەن اتىم وشپەس, جىلقىلارىمدى قاراپ جاتايىن, دەنەمدى وسى جەرگە قويىڭدار», دەپ وسيەت ايتقان ەكەن.
قىزىلدار وكىمەتى قىزىل تۋىن جىلىوي جەرىنە تىككەندە, ەڭ الدىمەن, بەكەت اتا سالعان اقمەشىتتى ديناميتپەن جاردى. اتا مەشىتىن جارۋعا قاتىسقان ادامدار تۇگەلىمەن ەسى اۋىسىپ, ايقايلاسىپ, جەم جاعالاپ ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ كەتكەن ەكەن. قىزىلدار اتاقتى ءماتجان ءبيدى جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماي ناماز ۇستىندە تۇتقىنداماق بولعاندا بي اۋىرىپ قايتىس بولادى. «اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇرانمەن ءتورت ت ۇلىك مالدى قىرعىزىپ, باي مەن مولدانى, وقىعان كوزى اشىقتى يتجەككەنگە ايداتقان قىزىل وكىمەت جىلىوي وڭىرىنە وپ-وڭاي ورناي قالعان جوق. جاڭا وكىمەتتىڭ شەكتەن شىققان قاتىگەزدىگىنە شىداماعان «دالا بارىستارى» اتانعان قالىڭ اداي قارسى كوتەرىلىسكە شىقتى. 1931 جىلدىڭ جازىندا جەم بويىندا توبانياز باستاعان كوتەرىلىسشىلەر اسا كۇشتى زەڭبىرەكتەرمەن قارۋلانعان جازالاۋ وتريادتارىنا توتەپ بەرە الماي, قولعا ءتۇستى. امان قالعاندارىنا جاڭا ۇكىمەت يت قورلىعىن كورسەتىپ, ازاپتاپ ولتىرگەن. جىلىوي جۇرتى الاشوردا قوزعالىسىن دا قىزۋ قولداعان. مۇنىڭ دا جولى قىسقا بولدى. سول زوبالاڭ باستالعان كۇندەردە جىلىويلىقتار الاش كوسەمى مۇستافا شوقايدى ءوز توپىراعىندا كاسپي تەڭىزىنەن باكۋگە باراتىن كەمەگە وتىرعىزىپ, شىعارىپ سالعان. جىلىوي تاريحىندا مىناداي ءبىر سۇمدىق دەرەك بار. 1932-1956 جىلدار اراسىندا وسى وڭىردە «پرورۆالاگ» دەگەن قازاقتىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنە ارنالىپ سالىنعان قاتاڭ ءتارتىپتى قۇپيا ساياسي لاگەرى بولعان. تاريحتىڭ قويناۋىنا كەتكەن بۇل قۇپيا ورىنعا جاقىندا اۋدان اكىمى جۇمابەك قاراجانوۆتىڭ قولداۋىمەن ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەدە بۇل لاگەردە ساكەن سەيفۋللين دە بولىپتى دەسەدى. ساكەننىڭ سۇلۋلىعى اڭىزداي بولعان عوي, سول سۇلۋلىعى ونى كوپ تۇتقىننىڭ اراسىنان ايرىقشا كورسەتكەن شىعار, ءسىرا؟ تۇرمە قىزمەتكەرىنىڭ قاپىدا ايتىپ قويعان ءسوزى ايەلدەردىڭ قۇلاعىنا جەتپەي مە؟ جىلىويدىڭ ءبىر سۇلۋى ساكەندى ءبىر كورىپ ولسەم, ارمانىم جوق دەپ باسىن قاتەرگە تىگەدى. تۇرمە باستىعىنا جالىنىپ ءجۇرىپ, ءتۇن ورتاسىندا ساكەن اقىنعا ءبىر قۇمىرا شۇبات اپارىپ بەرگەن ەكەن دەيدى. وسى ارادا ءالى دە زەرتتەي تۇسەتىن دۇنيەلەر بار.
1942 جىلى باتىس مايدان دالاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان جىلىويلىق دالاباي جازىقباەۆ – قاسىم امانجولوۆتىڭ «اقىن تۋرالى اڭىز» پوەماسىنىڭ كەيىپكەرى ابدوللا جۇماعاليەۆپەن تاعدىرلاس اقىن. سوعىستا ەرلىكپەن كوز جۇمعان دالاباي اقىننىڭ اتىندا مەكتەپ بار قۇلسارىدا. 1952 جىلى تۋعان جەردە تۇڭعىش وركەستر قۇرعان, ۇلكەن ونەر يەسى ديريجەر-كومپوزيتور توقسانباي قۇلتۋميەۆ, كومپوزيتورلار زابەن جارىلعاسوۆ, قوسان ۇبىعاليەۆ, بەلگىلى كومپوزيتور, ديريجەر ايتقالي جايىموۆ, اتى اڭىزداي ەستىلەتىن اقىن مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ, ادەبيەتشى-شەجىرەشى جاناش نۇرماحانوۆ, وتكەن عاسىرلارداعى اقىن-جىراۋلار شىعارماشىلىعىن زەرتەۋشى بەلگىلى عالىم قابيبوللا سىديىقوۆ, تەحنولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۋانعالي قۋاتباەۆ, اقىن-ۇستاز امانقوس ەرشۋوۆ, اقىن, قوعام قايراتكەرى وتەگەن ورالباەۆ, ادەبيەتشى-عالىم ماقسات ءتاج-مۇرات, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, مۋزىكاتانۋشى باقىت تۇرماعامبەتوۆا, ت.ب. جىلىويدىڭ جامپوزدارى مەن جايساڭدارى لەك-لەگىمەن زامانالار كوشىنە ىلەسىپ كەلەدى.
جىلىوي اۋدانىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ بولىگىندەگى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعالاۋىمەن جەم, قاينار وزەندەرىنىڭ سالالىق بويىن قامتىسا, سولتۇستىگىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىمەن, وڭتۇستىك شىعىسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانىمەن شەكتەسىپ جاتىر. كەڭەس ۇكىمەتىنە دەيىن بۇل ايماق «ماڭعىستاۋ ويى» دەپ تە اتالعان. جەر رەلەفى ويپاتتى, جازىق بولىپ كەلگەندىكتەن, جىلىوي اتانعان بولار, «كەڭ جىلىويداي» اسەم ءان بولىپ, ءان كوگىندە قالىقتاعان. نەگىزى جىلىوي اتاۋى جىلى جانە وي دەگەن ەكى ءسوزدىڭ بىرىگۋىنەن شىققان دەسەدى. ەل ىشىندە «ۇيشىككە بارساڭ, كۇي تارتپا, جىلىويعا بارساڭ, ءان سالما» دەگەن ءسوز قالعان. ۇيشىك – اتىراۋدىڭ گۋرەۆكە دەيىنگى كونە اتاۋى. ەرتەرەكتە جىلىوي ايماعىندا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار ءان-مۋزىكا مادەنيەتى قالىپتاسىپ, مۇحيت جانە قايقىلار ءداستۇرىن ۇستانعان ونەر مەكتەبى بولعان دەسەدى ولكەنىڭ مادەني مۇرا تاريحىن زەرتتەۋشىلەر. ەجەلدەن جىلىوي جەرى – ءان مەن جىرعا اينالعان ايماق. سونىڭ ءبىر دالەلى – ەل اراسىندا بىرنەشە نۇسقامەن ايتىلىپ جۇرگەن «كەڭ جىلىوي» اتتى حالىق ءانى. ءبىر ءاننىڭ بىرنەشە نۇسقادا تاراۋىنىڭ ءوزى سول ولكە تابيعاتىنىڭ ونەر دارىعان كيەلى توپىراق ەكەنىن تانىتپاي ما؟!
«كەڭ جىلىوي – ءبىزدىڭ ەلدىڭ تياناعى,
داۋسىڭدى ەستي المادىم قياداعى.
داۋسىڭدى ەستي قالسام قياداعى,
تالپىنعان مەن بالاپان ۇياداعى».
«كەڭ جىلىويداي» حالىق ءانىن كەزىندە جىلىويدا تۋعان ءانشى, ۆوكال ونەرىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس ەرىك قۇرمانعاليەۆ تە ورىنداعان ەكەن. ەرىك قۇرمانعاليەۆ – ايرىقشا تاعدىر كەشكەن ءانشى. ونىڭ انشىلىك تۇلعاسى كۇللى الەمنىڭ الدىندا تەڭدەسى جوق دارالىق. ءتىلى باسقا, ءداستۇرى بولەك التى قۇرلىقتىڭ ادامدارى وعان, ونىڭ انشىلىك ونەرىنە تابىنا ءارى تاڭدانا قارادى. ەرىك ءبىر عانا حالىقتىڭ پەرزەنتى بولسا دا, ونىڭ انشىلىك ميسسياسى وتانىنان شىعىپ, تاۋلاردان اسىپ, مۇحيتتاردان ءوتىپ, بۇكىل الەمنىڭ الابىن ارالاپ كەتتى, اتاعى شارتاراپقا جايىلدى. ەرىك قۇرمانعاليەۆ ءوزىنىڭ سۇحباتتارىندا «مەنىڭ تۋعان جەرىم – قۇلسارى» دەپ ماقتانىشپەن ايتىپ كەتكەن.
جىلىوي اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 95 جىل تولىپ وتىر. وسى ايتۋلى داتاعا وراي اقتاۋ قالاسىندا اۋداننىڭ «كيەلى مەكەن – كەڭ جىلىوي» اتتى مادەني كۇنى ءوتتى. مادەني ءىس-شارا بارىسىندا تەڭىز جاعالاۋىنداعى امفيتەاتردا «جىلىوي – قازىنالار مەن مول مۇرانىڭ ءوڭىرى» اتتى اۋدان شەبەرلەرىنىڭ ساندىك-قولونەر بۇيىمدارى, ولكەنىڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ سۋرەتتەرى, اۋداننان شىققان اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىنان كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, «جىلىوي جارمەڭكەسى» اتتى كاسىپكەرلەردىڭ ونىمدەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسى ءوتتى. جارمەڭكەدە اۋداننىڭ 20-عا جۋىق كاسىپكەرىنىڭ سان ءتۇرلى ونىمدەرى كوپشىلىككە ۇسىنىلدى. جىلىويلىق ونەرپازدار جىر مەن كۇيدەن شاشۋ شاشىپ, اۋەلەگەن اندەر شىرقاپ, مىڭ بۇرالعان بيلەرىلەرىمەن كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. ءىس-شارالارعا جىلىوي اۋدانىنىڭ اكىمى جۇمابەك قاراجانوۆ پەن ماڭعىستاۋ وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ابىلقايىر بايپاقوۆ, اقتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى ەربول ىزبەرگەنوۆ قاتىستى. ءبىر كەزدە «ماڭعىستاۋ ويى» دەپ تە اتالعان جىلىوي اۋدانى وسىلايشا 95 جىلدىق تورقالى تويىندا قارت كاسپيگە امانداسىپ, ەل مەن ەلدىڭ مەرەيىن ءبىر اسىردى.
مارجان ەرشۋ,
اقىن, حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
