ول – قاراپايىم عانا اۋىلدان شىقسا دا, ءوز كاسىبىنىڭ ۇشار شىڭىنا كوتەرىلگەن تۇلعانىڭ جارقىن ۇلگىسى. اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن, اۋىل مەكتەبىندە حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. ۇلكەن عىلىمعا جول اشقان اسپيرانتۋرانى اياقتاعان سوڭ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, تسەلينوگراد پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى, قازكسر عا حمي اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى سەكىلدى قىزمەتتى ابىرويلى اتقاردى.
زەينوللا مولداحمەت ۇلىنىڭ ومىرىندە قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ الار ورنى زور. باسشى رەتىندە وسى ينستيتۋتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ول كىسى رەكتورلىق ەستافەتانى 1958-1975 جىلدار ارالىعىندا اتالعان جوعارى وقۋ ورنىن باسقارعان اكادەميك سۇلتان ءتاشىرباي ۇلى سۇلەيمەنوۆتەن قابىلداپ الدى. ومىردە ەكەۋى ءبىر-بىرىنە جاقىن, ادال دوستار بولدى.
جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جاڭا باسشىسى ماتەريالدىق بازانى اۋقىمدى تۇردە نىعايتىپ, بىرەگەي عىلىمي زەرتتەۋ, ونىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىرگەلى ىزدەنىستەر جاسادى. كسرو مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ قايتا قۇرىلعان جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ باستاماسىمەن حيميا سالاسىنداعى جاڭا ماماندىقتار بويىنشا ينجەنەرلىك كادرلار دايارلاۋ كەڭەيتىلىپ, حيميا ونەركاسىبى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبى جانە قۇرىلىس سالالارى ءۇشىن ينجەنەر-ەكونوميستەردى دايارلاۋعا رۇقسات الىندى.
تۇعىرلى تۇلعانىڭ باسشىلىعىمەن العاش رەت 1977 جىلى «حيميا ءوندىرىسىنىڭ زاماناۋي ماشينالارى مەن اپپاراتتارى» اتتى بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيا, 1979 جىلى تەوريالىق حيميادان بۇكىلوداقتىق وليمپيادا وتكىزىلدى. بۇل وڭتۇستىك وڭىردەگى حيميا سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋعا سونى سەرپىن بەردى. سونداي-اق ول كىسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ 88 وتباسىنا جانە ستۋدەنتتەرگە 332 ورىندىق جاتاقحانا, اسكەري كافەدرا ءۇشىن قۋاتتى وقۋ كەشەنىن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار فاكۋلتەتىنىڭ وقۋ عيماراتىن سالدىردى. ءتيىمدى كادرلىق رەزەرۆتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى تالانتتى عالىمدار مەن عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىن تاربيەلەدى. جوعارى وقۋ ورنىندا كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى دايىنداۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسادى. ناتيجەسىندە, 1980 جىلعا قاراي عىلىمي دارەجەسى بار وقىتۋشىلاردىڭ ۇلەسى 56 پايىزعا ءوستى.
د.مەندەلەەۆ اتىنداعى محتي, لەنسوۆەت اتىنداعى لتي, يۆانوۆو حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازان حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى سياقتى ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارى عالىمدارىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتى ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, ورتالىق ازياداعى ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ءىرى ورتالىعى رەتىندە زور بەدەلگە يە بولدى. اتالعان جوعارى وقۋ ورنى تاريحىندا مۇنداي اۋىز تولتىرىپ ايتار ەلەۋلى وقيعالار از ەمەس.
ماسەلەن, كسرو جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جوسپارىنا سايكەس, جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىس بەلسەندى جۇرگىزىلدى. جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن ىنتىماقتاستىق جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە ونىڭ مۇراگەرى – كسرو مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن ەكى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. عىلىمي ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت شەڭبەرىندە, ال جارتى جىلدان كەيىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ بەلسەندى ازىرلەۋشىسى رەتىندە قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتى «ستۋدەنتتەردىڭ وزىندىك قىزمەت تاجىريبەسىن دامىتۋدىڭ ديداكتيكالىق نەگىزدەرىن ازىرلەۋ. وقىتۋدىڭ جاڭا (بەلسەندى) ادىستەرىن ءداستۇرلى ادىستەرمەن ۇتىمدى ۇيلەستىرۋ نەگىزىندە وقۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ ادىستەمەسىن زەرتتەۋ جانە ازىرلەۋ (1981-1985)» اتتى عىلىمي جوباسىن بىرلەسىپ ورىنداۋشى رەتىندە جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇيلەستىرۋ جوسپارىنا ەنگىزىلدى. بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس ناتيجەسى جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ «تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنداعى جالپى تەوريالىق (وقۋ, سيتۋاتسيالىق) جانە ارنايى پاندەردى ماسەلە زەردەلەۋ» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ شولۋ اقپاراتىندا قورىتىندىلاندى. سونىمەن قاتار ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي ادىستەمەلىك كابينەتى جاريالاعان «اۋديتوريالىق ساباقتار بارىسىندا ستۋدەنتتەردىڭ وزىندىك تانىمدىق قىزمەتىن جانداندىرۋدىڭ نىساندارى مەن ادىستەرى» اتتى ادىستەمەلىك ۇسىنىمدارى مەن كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىندا جاريالاندى.وسى كەزەڭدە قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتى بەلسەندى ادىستەر مەن سيتۋاتسيالىق ويىنداردى ازىرلەۋ جانە يگەرۋ بويىنشا كوشباسشى اتاندى.
ستۋدەنتتەردىڭ جالپىلانعان پىكىرىن قوسا العاندا, ءارتۇرلى ساراپتامالىق توپتىڭ باعالاۋى نەگىزىندە باقىلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا بايلانىستى جوعارى مەكتەپ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرگە ورىندالعان ەكىنشى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى باعىتتا «وقىتۋشىلار مەن ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ قىزمەتىن كەشەندى باعالاۋ» اتتى (1983-1988) عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ يكەمدى جانە جاقسى ويلاستىرىلعان كومپيۋتەرلىك تەحنولوگياسى ازىرلەندى, وعان تاپسىرىس بەرۋشى – كسرو مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋدى زەرتتەۋ ورتالىعى. بۇل رەتتە جاسالعان دەەم-دە اقپاراتتى وڭدەۋ مەن جيناقتاۋدىڭ كومپيۋتەرلىك تەحنولوگياسى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. ازىرلەمەنىڭ ءوزى, سونداي-اق وپق كەشەندى باعالاۋدىڭ جەكەلەگەن كومپونەنتتەرىن ەندىرۋ رەكتوردىڭ ءوزىنىڭ قاتىسۋىمەن 70-جىلداردىڭ سوڭىندا باستالدى.
كەيىنگى جىلدارى زەينوللا مولداحمەت ۇلى قۇرعان كوماندا ءوز جۇمىسىن باسقا رەكتورلارمەن جالعاستىردى. ۇزدىك داستۇرلەر ساقتالىپ, ۇنەمى جەتىلىپ وتىردى. ونىڭ بىرقاتارى قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا تاجىريبەلىك پايدالانۋدان ءوتتى. ال «وقىتۋشى ستۋدەنتتەردىڭ كوزىمەن» ادىستەمەسى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلاماسىنا ەنگىزۋگە ۇسىنىلدى.
زەينوللا مولداحمەت ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جوعارى وقۋ ورىندارى عالىمدارى حيميالىق تەحنولوگيا سالاسىندا بىرقاتار زەرتتەۋ مەن سىناق جۇرگىزدى. وسى رەتتە ايتۋلى عالىمدى فوسفور سالاسىنداعى كەشەندى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقان مەنەدجەر-ستراتەگ رەتىندە سيپاتتايتىن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن.
بۇل جاعداي وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى كسرو مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە فوسفور ونەركاسىبىنىڭ قارقىندى دامۋىمەن بايلانىستى بولدى. شيكىزات دايىنداۋ, فوسفوردى, فوسفور قىشقىلىن ەلەكترتەرميالىق الۋ, قالدىقتاردى وڭدەۋ جانە ەكولوگيامەن بايلانىستى ماسەلەلەر تۋىندادى. وسى عىلىمي سالاداعى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن كافەدرالاردىڭ كۇش-جىگەرىن جان-جاقتى بىرىكتىرۋ قاجەت ەدى.
ول كىسى «فوسفور» شىمكەنت وندىرىستىك بىرلەستىگىندە فوسفور ءوندىرۋ ماسەلەلەرىن بىرلەسىپ شەشۋ مىندەتىن قويىپ, كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىنەن عالىمدار توبىن قۇردى. ءسويتىپ, قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتى عالىمدارى مىرىش گازىنىڭ ورنىنا ەلەكتر پەشتەرىندە مىرىش وكسيدىن قولدانا وتىرىپ, تەرميالىق فوسفور قىشقىلىن الۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ويلاپ تاپتى. جاڭا تەحنولوگيا «ەلەكترتەرميالىق وندىرىستەر تەحنولوگياسى» كافەدراسىندا سىنالىپ, «فوسفور» ءشوب-تە ماقۇلداندى جانە رەزەرۆتىك مارتەبەگە يە بولدى.
سونداي-اق زەينوللا مولداحمەت ۇلىنىڭ ۇسىنىسىمەن «حيميالىق ءوندىرىس ماشينالارى مەن اپپاراتتارى» جانە «ەلەكترتەرميالىق وندىرىستەردىڭ تەحنولوگياسى» كافەدراسى فوسفوريت ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى كولەمى ۇلعايۋ ۇردىسىنە يە بولعان فوسفور شلامىن قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسى مەن جاڭا تەرموۆاكۋمدىق اپپارات جاساۋعا كىرىستى. بۇل جۇمىس «قازعزي» گيپروفوسفور ينستيتۋتىندا ماقۇلداندى.
قازاقستاندا جانە كورشىلەس ورتالىق ازيا ەلدەرىندە جۇمىس بەرۋشىلەرمەن جاڭا بايلانىستاردى بەلسەندى ىزدەي وتىرىپ, زەينوللا مولداحمەت ۇلىنىڭ كاسىبي تاجىريبەسى ۇجىمنىڭ كۇش-جىگەرىن جاڭا عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە زەرتتەۋ ەكوورتاسىن قۇرۋعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى, قۇرىلىس سالاسىنداعى كومپانيالاردى كادرلار دايارلاۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىققا تارتۋعا جول اشتى. قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي اشىلعان عىلىمي-ادىستەمەلىك كابينەتى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ باستاماشىسى بولىپ, وسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بولىمشەلەرىندەگى بارلىق وقۋ عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستى ۇيلەستىردى.
سونىمەن قاتار عىلىمي-ادىستەمەلىك كابينەت جوعارى وقۋ ورنىنداعى وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىسىن باسقارۋ, تاجىريبە الماسۋ جانە پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىنا اينالدى. ستۋدەنتتەردى تاربيەلەۋ بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتحانا جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋ زەرتحاناسى قۇرىلدى. بۇل رەتتە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ العاشقى تاقىرىبى «ستۋدەنتتەردىڭ وزىندىك جۇمىسى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ: ستۋدەنتتەردىڭ ۋاقىت بيۋدجەتى جانە اۋديتوريادان تىس باسقارۋ» دەپ اتالدى.
عىلىمي-ادىستەمەلىك ءبولىم جانىنان قۇرىلعان وقۋ ۇدەرىسىن عىلىمي ۇيىمداستىرۋ زەرتحاناسىندا ستۋدەنتتەردىڭ ۋاقىت بيۋدجەتىن ەسەپتەۋ ءادىسى ازىرلەندى, سونىڭ نەگىزىندە وقۋ جوسپارى جانە ءار ءپان بويىنشا ساباق ءتۇرىنىڭ ەڭبەك سىيىمدىلىعى نەگىزدەلدى. كەستەلەردى قولدانۋ وقۋ ۇدەرىسىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋعا جانە ستۋدەنتتەردىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق وقىتۋشىلاردىڭ جۇمىسىن جوسپارلاۋدى جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋعا بەيىمدەلۋىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلداندى. قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا ەەم ءۇشىنشى بۋىنى ورناتىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ماماندار دايارلاۋ ساپاسىن باسقارۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى ازىرلەندى.
سونىمەن بىرگە زەينوللا مولداحمەت ۇلى فيزيكالىق جانە كوللويدتىق حيميا كافەدراسىن باسقارىپ, ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمدارعا زاتتىڭ قۇرىلىمى مەن تەرموديناميكالىق ەسەپتەۋلەرگە ارنالعان فيزيكالىق حيميانىڭ ەڭ كۇردەلى ءبولىمى تۋرالى ءدارىس وقىدى. ول كىسىنىڭ بويىندا قاراپايىمدىلىق, ىزگىلىك, جاۋاپكەرشىلىك سەكىلدى تۇلعاعا ءتان قابىلەت مول بولاتىن. بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتەتىن جاس عالىمداردى بىردەن تانىپ, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندادى. قازاقستاندا كۆانتتىق حيميا مەكتەبىن قۇردى. ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن كەز كەلگەن ادام ونىڭ تاڭعاجايىپ ەنەرگياسى مەن حاريزماسىن سەزىنۋشى ەدى. ول ءوز اينالاسىندا ءتيىمدى جانە ناتيجەلى عالىمدار توبىن جيناپ, ولاردى جوعارى ماقساتتارعا جەتۋگە شابىتتاندىراتىن ەرەكشە قابىلەتكە يە بولدى.
مىنە, سودان بەرى قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. قازىر ءبىز اعا بۋىن جەتكەن بيىكتەن قاراي وتىرىپ, عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا تالاي ناتيجەلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان كورنەكتى عالىم, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى زەينوللا مولداحمەت ۇلىنىڭ سان قىرلى تالانتى جاستارعا ونەگە بولسا دەپ تىلەيمىز.
داريا قوجامجاروۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما ءتورايىمى – رەكتور
