استىق كەلىسىمىنىڭ تار جول, تايعاق كەشۋى

رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «قارا تەڭىز باستاماسى» 18 شىلدەدەن باستاپ جۇمىسىن توقتاتاتىنىن, ىستامبۇلداعى ۋكرايندىق استىق تيەل­گەن كەمەلەردى تەكسەرەتىن بىرلەس­كەن ۇيلەستىرۋ ورتالىعى تاراتىلاتى­نىن مالىمدەدى. سونداي-اق كەمە قاتى­ناسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋدەن باس تارتتى. ءارى قارا تەڭىزدىڭ سولتۇس­تىك-باتىسىنداعى تەڭىز گۋما­ني­تارلىق ءدالىزىن قىسقارتۋعا نيەتتى. كرەمل بيلىگى ماسكەۋدىڭ تالاپ­تارى ورىندالعان كەزدە رەسەي ۋكراي­نانىڭ استىعىن قارا تەڭىز پورتتارى ارقىلى ەكسپورتتاۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن كە­لىسىمگە قايتا ورالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

استىق كەلىسىمىنە 2022 جىلعى ماۋسىمدا رەسەي, ۋكراينا, تۇركيا جانە بۇۇ قول قويعان بولاتىن. سو­عان سايكەس, حالىقارالىق كەمەلەر ۋكراينا پورتتارىنان قارا تەڭىز ارقىلى ءداندى داقىلداردى تاسىمالدايدى. ما­مىلە ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. باستاپقىدا كەلىسىم 120 كۇن­گە ارنالعان. كەيىن ونىڭ مەرزىمىن ۇزارت­تى. بۇۇ, تۇركيا, رەسەي جانە ۋكراينا شەنەۋنىكتەرى جۇمىس ىستەيتىن ۇيلەستىرۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعى قۇرىلدى.

جالپى, ۋكراينا استىعى الەمدىك ەسكپورت نارىعىنىڭ 10 پايىزىن قۇرايدى. جىل سايىن پالەنباي ميلليون توننا بيدايىن شەتەلگە ساتادى. سونداي-اق ۋكراينا – كولەمى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى استىق ەكسپورت­تاۋشى ەل. ادەتتە, جەر جاھاندا قولدا­نىلاتىن كۇنباعىس مايىنىڭ 42 پايى­زى­ن, جۇگەرىنىڭ 16 پايىزىن جانە بي­دايدىڭ 9 پايىزىن وندىرەدى.

افريكا قۇرلىعىنداعى, تاياۋ شى­عىستاعى كوپتەگەن مەملەكەت شىعىس ەۋروپادان كەلەتىن ءداندى داقىلعا مۇق­تاج. وسىعان بايلانىستى رەسەيدىڭ استىق كەلىسىمىنەن شىعاتىنى, وعان قوسا ۋكراينا جاعالاۋىنا باعىت العان كەمەلەردى اتقىلاۋ ىقتيمالدىعى الەم­دىك نارىقتاعى استىق باعاسىن شا­رىق­تاتىپ جىبەردى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى استىق كەلىسىمىن توقتاتۋ شەشىمىنە قاتتى وكىنەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كرەمل بيلىگىنىڭ بۇل قادامى اشتىققا تاپ بولعان ءجۇز ميلليونداعان ادامعا تەرىس اسەر ەتەدى. وسى ورايدا, باس حاتشى بۇعان دەيىن استىق كەلىسىمىنە بايلانىس­تى رەسەيدى سىناۋعا توقتاۋ سالىپ كەل­گەنىن, وسى­عان قاراماستان رەسمي ماسكەۋدىڭ مامى­لەدەن باس تارتقانىن تۇسىنە الماي­­تىنىن جەتكىزدى.

«رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بۇل شە­شىمى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مۇق­تاج ادامدارعا سوققى بەرەدى. بىر­اق بۇل ۋكراينا مەن رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىم­دەرى مەن تىڭايتقىشتارىن جاھان­دىق نارىققا كەدەرگىسىز شىعۋىن جەڭىل­دەتۋگە باعىتتالعان كۇش-جىگەرىمىزدى توقتاتپايدى», دەدى ا.گۋتتەرريش.

ەۋروپالىق وداق قالىپتاسقان احۋالعا قاراماستان, ماسەلەنىڭ شەشى­لەتىنىنە ءۇمىت بىلدىرەدى. ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن ماسكەۋدىڭ كەلىسىمنەن شىعۋ شەشىمىن ايىپتادى. وسى ورايدا, ەۋرو­پالىق وداق ۋكراين استىعىن الەمدىك نارىققا جەتكىزۋ جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىنە ەكپىن بەردى.

ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي رەسەيدىڭ كەلىسىمدى توقتاتۋ تۋرالى مالىمدەمەسىنە قاراماستان كيەۆ استىقتى ەكسپورتتاۋدى توقتات­پايتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۋكراينا تاراپى تىكەلەي كرەملمەن كەلىسىم جاساسپاعان.

«ەكى كەلىسىم بار. ءبىرىنشىسى – ۋكراي­­نا, تۇركيا, بۇۇ اراسىندا, ەكىنشى كەلىسىمگە – رەسەي, تۇركيا, بۇۇ تاراپتارى قول قويدى. سوندىقتان رەسەي مامى­لەنى توقتاتاتىنىن ايتقا­نىمەن, كرەمل تاراپى بۇۇ باس حاتشىسى گۋتەرريشپەن جانە تۇركيا پرەزيدەنتى ەردوعانمەن جاساعان كەلى­سىمىن بۇزادى. بىزبەن ەمەس. ولارمەن ەشقانداي كەلىسى­مىمىز بولعان جوق», دەدى ۆ.زەلەنسكي.

قىسقاسى, كرەمل بيلىگىنىڭ استىق كەلىسىمىنە قاتىستى سۋىت قادامى بۇكىل الەمدى ابىگەرگە ءتۇسىردى. ۋكرايناداعى سوعىس­تىڭ اياقتالۋىن اسىعا كۇتىپ وتىر­عان شارتاراپ كەزەكتى وقىس شە­شىمدى اۋىر قابىلداعانى انىق. اسىرەسە, بۇل افريكا قۇرلىعىنداعى كوپ­تەگەن ەلگە اۋىر تيەدى.

BBC اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىن­شا, رەسمي ماسكەۋدىڭ «قارا تەڭىز كەلى­سىمىنەن» شىعۋى افريكا مەملە­كەت­تەرىن ساتىپ كەتكەنمەن تەڭ. ويت­كەنى 27-28 شىلدەدە وڭتۇستىك افري­كا رەسپۋبليكاسىندا رە­سەيدىڭ قاتى­سۋىمەن قۇرلىقىشىلىك سامميت وتەدى.

«رەسەيدىڭ استىق كەلىسىمىنەن شى­عۋ شەشىمى – جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ارقاسىنان پىشاق سالۋ. بۇل سومالي شىعاناعىنداعى قۇرعاقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان ەلدەرگە اۋىر سالماق تۇسىرەتىن قادام», دەدى كەنيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كورير سينگ’وەي.

شىعاناقتا سومالي, ەفيوپيا, ەريترەيا جانە دجيبۋتي ورنالاسقان. سوعان قاراماستان قۇرلىقتىڭ باسقا مەم­لەكەتتەرىنىڭ بيلىگى دە دابىل قا­عىپ جاتىر. شىعىس افريكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى كەيىنگى كەزدە قۇر­عاقشىلىقتان قاتتى زارداپ شەكتى, ال قۇر­لىقتىڭ سولتۇستىك بولىگى ازىق-ت ۇلىكتى تولىعىمەن يمپورتتايدى. ما­سەلەن, سومالي, كەنيا, ەفيوپيا, وڭتۇستىك سۋدان جانە نيگەريا ەلدەگى ءداندى داقىلدى تۇگەلدەي سىرتتان تاسيدى. مىسىر – ۋكراينا ونىمدەرىن ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى.

الەمدىك نارىقتاعى استىقتىڭ با­عاسى ءوسۋى مەن ۋكرايناداعى ءدان­دى داقىلدى تاسىمالداۋعا تۋعان كە­دەرگى باسقا ەكسپورتتاۋشى ەلدەرگە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ ماسەلەن, قا­زاقستان الەمدەگى بيداي ەكسپورتتايتىن ون ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى ساۋدا كولەمى كۇرت ارتادى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ازىرگە ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ كەرەك.

ساۋىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەربول تاسجۇرەكوۆ بىلتىر قامباعا 22 ميلليون توننا استىق جانە بۇرشاقتى داقىل جينالعانىن اتاپ وتكەن-تۇعىن. سونىڭ 16,4 ميلليون تونناسى بيداي. وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستاننىڭ استىعى نەگىزىنەن قىتايعا, ورتالىق ازياداعى كورشىلەس ەلدەرگە, يران جانە اۋعانستانعا ەكس­پورتتالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋ­روسىنىڭ مالى­مەتتەرىنە سۇيەنسەك, بيىلعى قاڭتار-مامىر ايلارىندا 3,2 ميلليون توننا بيداي ءونىمى ساتىلعان. بۇعان 458 مىڭ توننا ارپانى قوسىڭىز. قىسقاسى, ەكسپورتتالعان تاۋار كولەمى از ەمەس.

ساراپشى اندرەي چەبوتاريوۆ «قارا تەڭىز كەلىسىمىنىڭ» اياقتالۋىنا ەكى جا­عىنان قاراۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتادى. ءبىرىنشىسى – قازاقستان ءۇشىن ارتىق­شىلىق. ياعني, ەلىمىز بيدايدى ەكسپورتتاۋ ارقىلى كوبىرەك پايدا تابادى. «مۇنىڭ كەمشىلىگى – دايىن ءونىمنىڭ ءبىراز بولىگىن ساتىپ الامىز, ال ونىڭ قۇنىنا بيداي باعاسى دا ەنەدى. سايكەسىنشە, استىق قىمباتتاۋى الەمدىك ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنا اسەر ەتەدى. سالدارىنان بۇل ءبىزدىڭ ەلگە دە اسەر ەتەدى, ويتكەنى ءبىز يمپورتقا تاۋەل­دىمىز», دەيدى ا.چەبوتاريوۆ.

ەكونوميست ايبار ولجاەۆ قازاق­ستان بيداي قۇنىنىڭ كوتەرىلۋىنەن پايدا تابا الاتىنىن العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ استىقتى ساتىپ الاتىن مەملەكەتتەر تىزىمىنە وزگەرىس ەنۋى ەكىتالاي.

«نارىقتا ماسەلە جوق. پاكىستان, اۋعانستان سەكىلدى مەملەكەتتەر – ەلى­مىزدىڭ بيدايىن ساتىپ الا بەرەدى. ياعني, وسىلايشا ءبىز كىشى ازيانى استىقپەن قامتاماسىز ەتەمىز. بيىل, بالكىم, افريكا ەلدەرىنەن قوسىمشا تاپسىرىس كەلۋى ىقتيمال. ال پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ قازاقستانعا قى­زى­عۋشىلىعى بۇرىنعىدان ارتا تۇسەدى. جالپى, تۇسكەن استىقتىڭ 8-9 ميلليونىن ءوز ەلىمىزدە قالدىرامىز. ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەتكە قور كەرەك قوي. سوندىقتان ەكسپورت كولەمى وزگەرەدى دەپ ەسەپتەمەيمىن. الەمدىك نارىق قالاي وزگەرسە دە, شەتەلگە ساتاتىن بيداي كولەمى سول قالپىندا قالا بەرەدى. تەك استىق باعاسى وسسە, ەلى­مىزدىڭ قورجىنىنا تۇسەتىن قاراجات كولەمى سوعان سايكەس ۇلعايادى», دەيدى ا.ولجاەۆ.

«KazGrain» ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى زەينوللا ابدۋماناپوۆ بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەر­گەن سۇحباتىندا قازاقستان بيدايىنا قىزىعۋشىلىق ارتقانىن اتاپ وتكەن. ء«بىر-ەكى اپتا بۇرىن اسا قاتتى سۇرانىس بولعان جوق. بىراق رەسەي استىق كەلىسىمىنەن شىققان 18 شىلدەدەن باستاپ ورتالىق ازيادا, اتاپ ايتقاندا, وزبەكستاندا قازاق بيدايىنا سۇرانىس ارتتى», دەيدى ابدۋماناپوۆ.

«KazGrain» باسشىسى كەلتىرگەن مالىمەتكە ساي, بيدايدىڭ ەكسپورتتىق باعاسى وزبەكستان باعىتىندا تونناسىنا 230 دوللاردان 235 دوللارعا دەيىن وسكەن. ز.ابدۋماناپوۆ بيدايدىڭ سىرتقى ساۋداداعى قانشالىقتى وسە­تىنىن بولجاۋ ءالى دە قيىن ەكەنىن العا تارتادى.