كوپ ەلدە گەندەرلىك الشاقتىقتى جويۋ بويىنشا پروگرەسس توقتاپ قالدى. 2022 جانە 2023 جىلعى ەسەپتە قامتىلعان 145 ەلدىڭ تەك 30-ىندا عانا گەندەرلىك اسسيمەتريا كەم دەگەندە 1%-عا قىسقارعان. 57 ەل گەندەرلىك تەڭسىزدىكتى 1%-دان از قىسقارتىپ, ءسال عانا پروگرەسس جاسادى. گەندەرلىك پاريتەت 2023 جىلى 35 ەلدە 1%-دان ارتىق تومەندەدى (2022 جىلى 12 ەلدە قىسقارعان ەدى).
2023 جىلى جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىقتى ەڭسەرۋ 68,4%-دى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 0,3%-عا عانا جوعارى. جالپى, جاھاندىق گەندەرلىك تەڭدىك كورسەتكىشى پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە قايتا قالپىنا كەلگەنىمەن, ونىڭ نىعايۋ قارقىنى ەداۋىر دەڭگەيدە باسەڭدەدى.
قازاقستاندى قاراستىراتىن بولساق, ەلىمىز رەيتينگتە 2022 جىلعى 65-ورىننان 2023 جىلى 62-ورىنعا كوتەرىلدى. ەلىمىز ءبىلىم دەڭگەيى – 27, دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ – 47, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك پەن مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىك بويىنشا 28-ورىندى يەلەنىپ, ايەلدەردىڭ ساياسي قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا رەيتينگتە 100-ورىندى الىپ الەم بويىنشا تومەن دەڭگەيدە. راسىندا دا, ەلىمىز مينيستر لاۋازىمىنداعى ايەلدەردىڭ سانى بويىنشا 120-ورىندا.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم زەرتتەۋشىلەرى مەملەكەتتەردىڭ گەندەرلىك ادىلەتتىلىگىن باعالاۋ ءۇردىسىن ءتورت ولشەم بويىنشا جۇرگىزەدى:
- ءبىلىم دەڭگەيى
- دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى
- ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك پەن مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىك
- ساياسي قۇقىقتاردى كەڭەيتۋ.
2023 جىلى ەشبىر ەل ءالى تولىق گەندەرلىك تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزە الماسا دا, 9 جەتەكشى مەملەكەت (يسلانديا, نورۆەگيا, فينليانديا, جاڭا زەلانديا, شۆەتسيا, گەرمانيا, نيكاراگۋا, ناميبيا جانە ليتۆا) ايىرماشىلىقتى كەم دەگەندە 80%-عا قىسقارتتى. گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ 90%-دان استامىن 14 جىل بويىنا ەڭسەرىپ كەلە جاتقان جالعىز مەملەكەت – يسلانديا (91,2%).
|
مەملەكەت اتاۋى |
رەيتينگتەگى ورنى |
||
|
2021 |
2022 |
2023 |
|
|
يسلانديا |
1 |
1 |
1 |
|
نورۆەگيا |
4 |
4 |
2 |
|
فينليانديا |
2 |
2 |
3 |
|
قازاقستان |
80 |
65 |
62 |
|
ۋكراينا |
74 |
81 |
66 |
|
موڭعوليا |
69 |
70 |
80 |
|
قىرعىزستان |
108 |
86 |
84 |
|
ازەربايجان |
100 |
101 |
97 |
|
قىتاي |
107 |
102 |
107 |
|
تاجىكستان |
125 |
114 |
111 |
|
تۇركيا |
133 |
124 |
129 |
|
اۋعانستان |
156 |
146 |
146 |
|
رەسەي فەدەراتسياسى |
81 |
– |
– |
(جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق ەسەبىنىڭ 2021-2023 جىلدارداعى رەيتينگىن سالىستىرۋ)
بيىلعى ەسەپتىڭ ەرەكشەلىگى – ايماقتار اراسىندا گەندەرلىك تەڭدىك بويىنشا وتكەن جىلى رەيتينگ باسىندا بولعان سولتۇستىك امەريكانىڭ گەندەرلىك الشاقتىعى 1,9%-عا تومەندەپ (2022 – 76,9%, 2023 – 75%), بيىل ەۋروپا 76,3%-بەن بۇل كورسەتكىش بويىنشا 1-ورىنعا كوتەرىلدى. ساراپشىلار وسى بەتالىسپەن ەۋروپا 67 جىل ىشىندە تولىق گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزەدى دەپ بولجاپ وتىر. ال بۇل مەجەگە جەتۋ ءۇشىن اقش-قا 95 جىل قاجەت. ال 3-ورىندا لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى ەلدەرى تۇر.
ەۋرازيا جانە ورتالىق ازيا ايماعىندا گەندەرلىك الشاقتىقتى قىسقارتۋداعى جالپى پروگرەسس سول قالپىندا قالىپ, 69% دەڭگەيىندە. وسى قارقىنمەن تەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن ايماققا 167 جىل قاجەت بولادى. مولدوۆا, بەلارۋس جانە ارمەنيا ايماق بويىنشا رەيتينگ باسىندا بولسا, ازەربايجان, تاجىكستان سوڭىندا.
|
ايەلدەردىڭ ساياسي قۇقىقتارى مەن ەلدى باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋ دەڭگەيى ولشەمى بويىنشا ايماقتار رەيتينگى |
||
|
1 |
ەۋروپا |
39,1% |
|
2 |
لاتىن امەريكاسى جانە كاريب ەلدەرى |
35% |
|
3 |
سولتۇستىك امەريكا |
26,1% |
|
4 |
وڭتۇستىك ازيا |
25% |
|
5 |
سۋب-ساحارالىق افريكا |
22,6% |
|
6 |
شىعىس ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ەلدەرى |
14% |
|
7 |
تاياۋ شىعىس جانە سولتۇستىك افريكا ەلدەرى |
14% |
|
8 |
ەۋرازيا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى |
10,9% |
عالامدىق ەڭبەك نارىعىنداعى گەندەرلىك تەڭدىك – قازىرگى تاڭدا الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن ەڭ ۇلكەن پروبلەما. بۇل باعىتتاعى كورسەتكىشتەر سوڭعى جىلدارى تۇراقتى تۇردە تومەندەپ, تەڭسىزدىك پەن الشاقتىق ۇلعايۋدا. ماسەلەن, بولاشاقتا سۇرانىسقا يە بولاتىن ماماندىقتار سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. بۇگىندە STEM, ياعني عىلىم, تەحنولوگيا, ينجەنەريا, ماتەماتيكا باعىتىندا ەڭبەك ەتۋشى ايەلدەردىڭ كورسەتكىشى – 29,2%, ال جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا – 30%-دى قۇرايدى.
كوشباسشىلىق قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ كورسەتكىشى ءالى دە تومەن دەڭگەيدە. 2022 جىلعى دەرەككە سايكەس, دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ 27,9%-ى نەمەسە 2,12 ملرد ادام مەملەكەتتى ايەل ادام باسقاراتىن ەلدەردە تۇرادى. وسى ينديكاتور بويىنشا بايقالاتىن جاعىمدى ترەندتەردىڭ ءبىرى – پارلامەنتتەگى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ ارتۋى. الەمنىڭ 18 ەلىندە, ونىڭ ىشىندە بوليۆيادا, ءۇندىستاندا, فرانتسيادا جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 40%-دان استى.
الايدا LinkedIn كومپانياسىنىڭ 163 ەلدى قامتىعان زەرتتەۋىنە سايكەس بارلىق ءوندىرىس سالالارىنداعى ايەلدەردىڭ ەڭبەك ەتۋى مەن باسشىلىق كورسەتكىشى ۇزدىكسىز تومەندەۋدە. زەرتتەۋ كورسەتكەندەي 2023 جىلى جالپى جۇمىس كۇشىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ايەلدەر قۇراعانىمەن, باسشىلىق دەڭگەيدەگى ايەل قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا قۇرايدى.
جالپى, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى جانە ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ايەلدەردى ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋعا كەڭىنەن تارتۋ اسا ماڭىزدى. بىرنەشە زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ايەلدەر ساياساتقا جانە ەلدى باسقارۋعا نەعۇرلىم بەلسەندى قاتىسقان سايىن, سوعۇرلىم ەل بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان شەشىمدەر قابىلداپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىن ۇستانادى. ونىڭ ءبىر ايعاعى – يسلانديا جانە سكانديناۆيا ەلدەرى. يسلانديا جىل سايىنعى جاھانداعى بەيبىتشىلىك يندەكسى جانە جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق ەسەبى بويىنشا 15 جىل بويىنا 1-ورىندى الىپ كەلەدى. ءسوزسىز ەلدىڭ گەندەرلىك تەڭدىگى مەن تۇراقتى دامۋى اراسىندا قاتاڭ كوررەلياتسيا بار. سوندىقتان قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا گەندەرلىك تەڭدىككە ۇمتىلۋ جاي عانا فيلوسوفيالىق نەمەسە ەتيكالىق ماسەلە عانا ەمەس, ول ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ ساياساتىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن جانە اجىراماس بولىگى بولۋى ءتيىس.
قورىتىندىلاي كەلە, «جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق» ەسەبى ايەل مەن ەرلەر اراسىنداعى گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ماسەلەلەر مەن جاhاندىق دەڭگەيدەگى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى جاريالايتىن ماڭىزدى زەرتتەۋ. اتالعان ەسەپ عالىمدار مەن سالاعا قىزىعۋشى ماماندار, جالپى وقىرمان قاۋىمعا ارنالىپ, عىلىمي تالدامالىق زەرتتەۋلەردە قاجەتتى كومەكشى قۇرال بولا الادى.
اينۇر ابايقىزى,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى
