وسىناۋ اۋقىمدى جوبامەن اينالىسىپ جاتقان مەكەمە – قالالىق جايلى ورتانى دامىتۋ باسقارماسى. العاشقى قۇرىلعان كەزدە باسقارما مىندەتىنە تەك كوگالداندىرۋ جۇمىستارى كىرسە, بۇگىندە وعان جۇكتەلەر قىزمەت اياسى كەڭەيگەن. باسقارما جوعارىدا اتالعان مىندەتتەن بولەك, ساياباق, گۇلزار, سۋبۇرقاق, ەسكەرتكىشتەردى كۇتىپ ۇستاۋ, ساياباقتار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, كۇرە جولداردىڭ تازالىعىنا جاۋاپ بەرۋ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ پوليگونىنىڭ قىزمەتىن ىسكە اسىرۋ, سۋ شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ارىق-ارنالاردى تازالاۋ مەن جوندەۋ, قۇرىلىسىن سالۋ سەكىلدى جۇمىستاردى دا قوسا اتقارادى. باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماقسات ابدىقادىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا مەكەمەنىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەتتىڭ ءبىرى – قالانىڭ يرريگاتسيالىق جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ. دەگەنمەن ول وڭاي شارۋا بولماي تۇر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن بۇگىندە جەر-جەردە سۋ جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الىپ جاتىر. مەگاپوليس تە بۇل ماسەلەدەن شەت ەمەس. شاھاردا ورنالاسقان ەڭ ءىرى ورمان القابى دەندروساياباقتاعى كولگە سۋ 23 شاقىرىم جىراقتا جاتقان ۇلكەن بادام سۋ قويماسىنان كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى اتالعان سۋ قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ ازايعانى بايقالادى. زووساياباق ماڭىنداعى كولگە دە سۋ 18 شاقىرىمدى قۇرايتىن كانال ارقىلى ۇزاقتان كەلەدى. جالپى العاندا باسقارما يەلىگىندە 34 كانال, 2 وزەن بار. سونىڭ ىشىندە 27 كانال اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى نىسانعا كىرەدى. وسى كانالدارمەن مەگاپوليستىڭ شارۋالارى ەگىستىكتەرىنە سۋ الىپ وتىر. قالا ىشىندە اعىپ جاتقان ەكى وزەن – قوشقاراتا مەن قاراسۋ وزەندەرى. بۇگىنگى تاڭدا 7 كانالعا كۇردەلى جوندەۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل سۋ جۇيەلەرى سايرامسۋدىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى ۇلكەن كانالدان تارايدى. قالا ىرگەسىنەن وتەتىن بادام وزەنىنىڭ بىرنەشە جەرىنەن شليۋزدەر ورناتىلعان. سول ارقىلى شاھارعا سۋ تارايدى. باستاۋىن بادامنان الاتىن سۋ جۇيەلەرىنىڭ ءبىرى – قوس ديىرمەن مەن ساسىق-1 كانالدارى. بۇدان بولەك بادامنىڭ شىعىس جاعىنداعى شليۋزدەن قالاعا قاراي شىمكەنت كانالى ارقىلى سۋ بارادى.
«سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ ءبىر سەبەبى كوپتەگەن ارىق-اتىز ابدەن ەسكىرىپ توزعان. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن كانالدار سول ۋاقىتتان بەرى ەشقانداي جوندەۋ كورمەگەن. بەتوندى ارىقتاردىڭ تابانى ابدەن ءمۇجىلىپ كەتكەندىكتەن, اققان سۋ جەتەمىن دەگەنشە جارتىسىنان استامى جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. جىلدىڭ باسىندا مەگاپوليسكە تەكشە مەترى مىنا كولەمدە سۋ كەلۋ كەرەك دەگەن جوسپار قويامىز. ونى ارال-سىرداريا باسسەينى ۇيىمىمەن, «سۋ رەسۋرستارى-ماركەتينگ» سەرىكتەستىگىمەن جانە «قازسۋشار» مەكەمەسىمەن بىرلەسىپ بەكىتەمىز. وسىلايشا كانالداردان 10 تەكشە مەتر سۋ الۋىمىز كەرەك ەدى, الايدا كەلگەن سۋدىڭ كولەمى ەكى-اق تەكشە مەتر بولدى. بۇل سۋ قالاعا كىرگەنىمەن جول-جونەكەي جەرگە ءسىڭىپ جوق بولادى. مىنە, وسى جاعداي ورىن الماۋ ءۇشىن قازىرگى تاڭدا كانالداردى بەتونداپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ جاتىرمىز. ءبىرىنشى كەزەكتە وڭ جاعالاۋداعى كانالدى قالپىنا كەلتىرۋدەن باستادىق. ول ءوزىنىڭ ناتيجەسىن كوپ كۇتتىرگەن جوق. جوندەۋ اياقتالعان سوڭ وسى كانالدان ەگىستىگىن سۋاراتىن شارۋالارعا سۋ تەز باراتىن بولدى. كوك كانالىنان دا شارۋالارعا سۋ 6 ساعاتتا كەلەتىن. جوندەۋ جۇمىستارىن بىتىرگەن سوڭ ديقانداردان ارنايى بارىپ ناتيجەسىن سۇراپ كوردىك. سوندا سۋدىڭ كەلۋىن 6 ساعات سارىلا كۇتكەن شارۋالار ءماز بولىسىپ, جارتى ساعاتتا كانالدان سۋ جەتىپ كەلەتىن بولدى دەدى قۋانىپ. كانالدار قۇرىلىسىنىڭ ديقان قاۋىمىنا بەرەتىن وڭ اسەرىن وسىدان-اق بىردەن اڭعارۋعا بولادى», دەدى م.ابدىقادىروۆ.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەرتەرەكتە شاھاردىڭ كوشەلەرىندەگى ارىقتارىنان سۋ اعىپ جاتاتىن. ايتەۋىر كەيىن سول اقپاي قالدى. ەندى بىلتىردان بەرى باسقارما وسى ماسەلەنى زەرتتەپ, قولعا الا باستاپتى. باسقارما وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, دەندروساياباقتى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن بادام ماگيسترالدى كانالى – بمك-نىڭ قالانىڭ شىعىس جاق بولىگىندە ر-3 دەپ اتالاتىن قۇلاعى بار ەكەن. بۇل كىشى كانال ارقىلى قالاعا سۋ كىرەدى. مەكەمە ەندىگى جەردە وسى قۇلاقتى جانە ودان ىشكە قاراي كەتكەن كانالدى جوندەۋگە كىرىسكەن. سەبەبى باسقارما قولعا العان تىرلىكتى اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, شاھار كوشەلەرىن جاعالاي جاتقان لوتوكتارعا قالايدا سۋ بەرۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمىنان اجىراماي وتىر. وسى رەتتە مەكەمە ماماندارى كەزىندە سۋ شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەپ, زەينەتكەرلىككە شىققان ەڭبەك ارداگەرلەرىن ىزدەستىرىپ تاۋىپ, سولاردىڭ كومەگىمەن, اقىل-كەڭەسىمەن شىمكەنت كانالىنان سۋ الاتىن جاڭا شەك كانالىنىڭ ساعالارىن انىقتاعان. شاھاردىڭ ءىشىن ارالاپ وتەتىن شىمكەنت كانالى كىشى سامال ەلدى مەكەنىنە كەلىپ تاقالادى دا ارى قاراي جالعاسپايدى. ويتكەنى كانال جولىنىڭ ۇستىنە قۇرىلىس نىساندارى سالىنىپ كەتكەن. ال جاڭا شەك كانالى قاراسۋ وزەنىنە قاراي قوسىلىپ كەتەدى. قالاداعى ارىق-اتىزدارعا سۋ بارۋ ءۇشىن الدىمەن شىمكەنت كانالىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋى قاجەت. بۇل – باسقارما وكىلىنىڭ پىكىرى. سەبەبى كانالدىڭ كوپ بولىگى توزىپ كەتكەن. ماسەلەن, 11-شاعىناۋدانى تۇسىنداعى كانالدىڭ بولىگىندە بەتوندار ۇگىتىلىپ, تاقىر جەر عانا قالعان. سۋدى قازىر اكەلگەننىڭ وزىندە جەر تويماي, سۋ اقپايدى. كەلگەنىمەن جەرگە ءسىڭىپ كەتە بەرەدى. سوندىقتان كانال قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتەن اقشا ءبولدىرۋ ءۇشىن اتالعان جوبانىڭ الدىمەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن جاساتپاقشى. جاڭا شەك كانالى دا جوبا اياسىندا جوندەۋ كورەدى. جوبانىڭ قۇجاتىن جاساۋ ءۇشىن قۇرىلىس نورمالارى جانە ەرەجەلەرىندە جازىلعان باعالارعا سۇيەنىپ, الدىن الا بيۋدجەتكە تاپسىرىس بەرىپ كورىپتى. باسقارما وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, كۇزگە قاراي قۇرىلىستا باسقا دا سالالاردا يگەرىلمەي قالعان قارجىلار انىقتالادى. سول قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن جوبالاۋ قۇجاتىنا قارجى بولۋگە ءوتىنىش جاساماقشى. كانالداردى جوندەۋ, جاڭاسىن سالۋ كۇردەلى قۇرىلىس نىسانى بولعاندىقتان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەۋگە كەمىندە ءبىر جىل ۋاقىت كەتەدى. ونىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرىلىس جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىستارى السا, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتەتىن ۋاقىت تا ەكى ايدان اسا مەرزىمگە سوزىلادى. كەيبىر قۇرىلىس نىساندارى جەكەمەنشىك ساراپتامادان ءوتۋى مۇمكىن, ال مۇنداي گيدروتەحنيكالىق كۇردەلى قۇرىلىس جوبالارىنا مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى قاجەت. مىنە, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى دايىن بولعاننان كەيىن قۇرىلىستى باستاۋعا بيۋدجەتتەن قارجى تالاپ ەتەدى. ماماننىڭ بولجاۋىنشا, كانالداردى جوندەۋ مەن قۇرىلىسىنا شامامەن 50 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالاتىن كورىنەدى.
«جالپى سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى 4 باعىتقا بولدىك. ونىڭ ءبىرىنشىسى – سۋدى ۇنەمدەۋ. وسىنىڭ اياسىندا كانالدارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. ەكىنشىسى – جايلى ورتانى قالىپتاستىرۋ. بۇل باعىتتا قالا ىشىندەگى ارىقتارعا ۇلكەن كانالدار ارقىلى سۋ جىبەرەمىز. كوشە بويىندا سۋ اعىپ جاتقان سوڭ ول جازدا كۇننىڭ اپتاپ ىستىعىندا اۋا تەمپەراتۋراسىن ءسال دە بولسا تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ارىقتارعا سۋ جىبەرۋدەگى نەگىزگى كوزدەگەن ماقساتىمىز دا – وسى. ەكىنشى ءبىر پايداسى كىشىگىرىم ارىق-اتىزدارعا قوقىستار تۇرىپ قالمايدى. ال بۇگىندە قالادا جاۋىن قاتتى جاۋعاندا كوپ اۋماقتاردى سۋ باسىپ قالادى. نە ءۇشىن؟ ويتكەنى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ءىشى قوقىسقا تولىپ جاتادى. اسىرەسە جولدىڭ استىندا جاتقان قۇبىرلاردىڭ ءىشى بىتەلىپ تۇرادى. سونداي كەزدە نوپىرمەن اققان سۋ قوقىسپەن ارالاسىپ, ودان كەيىن جارتى جولدا كەپتەلىس تۋىنداپ, ارتى سۋ تاسقىنىنا ۇلاسىپ كەتەدى. ال ەگەر ارىقتاردان ۇنەمى سۋ توقتاماي اعىپ جاتسا, ەشقانداي قوقىس تا, تال-تەرەكتىڭ جاپىراقتارى دا ءۇيىلىپ جاتپاس ەدى, سۋ جۇرەتىن جولدار تاپ-تازا بولاتىن ەدى. ەندىگى كەزەكتە يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋمەن بىرگە جاڭاسىن سالۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. ونى اقپان باتىر مەن تۇركىستان كوشەلەرىنەن باستاپ كەتتىك. مۇنى ەرىككەننەن ەمەس, سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىز. ماسەلەن, تۇركىستان كوشەسىندەگى لوتوكتاردى اققان جاڭبىر سۋى قوشقاراتا وزەنىنە بارىپ قۇياتىنداي ەسەپپەن ورناتۋدامىز. وسى تۇستا قالا تۇرعىندارى جۇمىسىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراسا دەيمىز. مۇنىڭ ءبارى دە – سول تۇرعىنداردىڭ, مەگاپوليستىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان وڭ قادامدار. ويتكەنى كەي جاعدايدا ەسىگىنىڭ الدىن قازدىرۋعا تۇرعىندار كەلىسپەي قارسىلىق كورسەتىپ جاتادى. سوندىقتان بۇل ءبىر ادامنىڭ ەمەس, بۇكىل قالا جۇرتىنىڭ پايداسىنا بولا قولعا الىنىپ جاتقان يگى ءىس ەكەنىن حالىق جاقسى تۇسىنسە ەكەن دەگەن تىلەك بار», دەدى م.ابدىقادىروۆ.
ءوز كەزەگىندە مامان سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ءۇشىنشى باعىتىن اتاپ ءوتتى. بۇل – جاساندى كولدەر جاساۋ. كەلەشەكتە ونىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلمەك. سوندا بولاشاقتا قالا ىشىندە شاعىن كولدەر پايدا بولادى. ياعني الماتى قالاسىنىڭ ساياباقتارىنداعى سەكىلدى كىشىگىرىم سۋ ايدىندارىن جاساۋ جوسپاردا بار. ناقتى ىسكە كوشۋ ءۇشىن ءالى گيدروتەحنيكالىق ماسەلەلەر شەشىلىپ, ورنالاساتىن جەرى انىقتالۋعا ءتيىس. نەگىزىنەن العاشقى شاعىن كولدىڭ مەكەنى رەتىندە شاھارداعى اباي ساياباعى قاراستىرىلىپ وتىر. ويتكەنى اتالعان دەمالىس ورنى مەگاپوليستەگى ەڭ ۇلكەن ساياباققا كىرەدى جانە كۇندەلىكتى كەلىپ-كەتەتىن ادام سانى دا جوعارى. سوندىقتان قۇرىلىسقا كىرىسپەس بۇرىن اۋەلى توپىراقتىڭ سىنامالارى الىنادى, سۋدىڭ جەرگە ءسىڭىپ كەتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. سول سەكىلدى گيدروتەحنولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى كوپ. مەگاپوليستىڭ باستى جاق بولىگى اقجار مەن اقتاس ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇسىندا حالىق اۋىزەكى تىلدە اتاپ كەتكەن كومسومولسكي كولى بولعان ەكەن. ەندىگى كەزەكتە باسقارما وسى اتالعان كولدى قايتا قالپىنا كەلتىرمەكشى. كولگە سۋ كوكتەمدە عانا جاڭبىر سۋىمەن از-ماز تولادى دا كەيىن جاز شىعا سۋ تارتىلىپ, ورنى قاڭسىپ قالادى. بۇل ماسەلەمەن دە بۇگىنگى تاڭدا اكىمدىكتىڭ كوگالداندىرۋ ىسىنە جاۋاپتى مەكەمە ماماندارى قىزۋ اينالىسىپ جاتىر.
سونداي-اق باسقارما وكىلى مىنا ماسەلە دە نازار اۋدارا كەتتى. بۇرىنىراقتا تاۋدا, الاتاۋدىڭ شىڭدارىندا جاز ايلارىندا دا قار جاتاتىن. قازىر جاعداي مۇلدەم باسقاشا بولىپ بارادى. سول تاۋدىڭ ەتەگىندە تۇراتىن اۋىل اقساقالدارى دا مۇنى مويىندايدى. وسى كۇندە تاۋ بيىگىندە قار قالمايتىن بولدى دەيدى ولار. ماماننىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى بايقالعان تابيعي قۇبىلىستىڭ ءبىرى قىستا جاۋعان قار كوكتەم شىعا مول نوسەر مەن جىلى اۋا رايىنىڭ اسەرىمەن تاسقىن بوپ وزەندەرگە قۇيىلادى دا, سودان كوپ ۇزاماي تاۋدىڭ شىڭدارىندا قار ەرىپ كەتەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن باسقارما ماماندارى سول كوكتەمگى تاسقىننان اققان كول-كوسىر سۋدى ۇستاپ قالۋدىڭ قامىمەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ۇسىنىسپەن شىققان ەكەن. تولەبي اۋدانىنداعى بالدىبەرەك مەن قاسقاسۋ وزەندەرىنىڭ تۇيىسكەن جەرىنەن توعان جاساۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپتى. بۇل ماسەلەنى قالا اكىمدىگى قانشا كوتەرگەنىمەن, تۇركىستان اكىمشىلىگى تاراپىنان ءالى تولىق شەشىم قابىلدانباعان كورىنەدى. قوس وزەننىڭ تۇيىسكەن ايماعى – توعان جاساۋعا سۇرانىپ تۇرعان جەر, جان-جاعى بيىك قىرات. تەك الدىن بوگەپ, وزەننىڭ ارناسىن بايلاسا جەتكىلىكتى. يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ, جالپى سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوبالارىن باسقارما الداعى ۋاقىتتا قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆكە تانىستىرىپ, سودان سوڭ ءماسليحات ارقىلى ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكت رەتىندە بەكىتىپ الۋدى ۇيعارىپ وتىر. ماسەلەن, قالالىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى وزدەرىنىڭ جوبالارىن وسىنداي جولمەن بەكىتىپ العان. بۇل ەڭ اۋەلى ەرتەڭگى كۇنى جوسپارلانعان جوبالارعا بيۋدجەتتەن تۇراقتى قارجى ءبولدىرىپ وتىرۋ ءۇشىن اسا قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا قالاعا كەلىپ جاتقان سۋلاردى پايدالانۋدىڭ ناقتى ۇلەسى 30 پايىزدان ەندى عانا استى. قالعانى قايدا دەيتىن شىعارسىزدار؟ ول جوعارىدا ايتىلعانداي, كانالداردىڭ توزىعى جەتكەندىكتەن كەلىپ جاتقان سۋدىڭ كوبىسى دىتتەگەن جەرىنە جەتپەي, ورتا جولدا توپىراققا ءسىڭىپ كەتۋدە. سوندىقتان كانالداردى جوندەۋگە باعىتتالعان جوبالار ناقتى ىسكە اسقان جاعدايدا 2028 جىلعا قاراي اعىن سۋدىڭ 85 پايىزىن ۇستاپ قالۋعا مۇمكىندىك تۋماق. بۇل – ازىرگە بولجام مەن جوسپار عانا. ەگەر بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە شەشىمىن تاپسا, بۇل مەجەگە الدەقايدا ودان ەرتەرەك تە جەتۋگە بولاتىن كورىنەدى.
باسقارما وكىلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, مەگاپوليستە 9 ءىرى ساياباق بار. سونىڭ ىشىندە دەندروساياباققا بۇگىندە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. مويىنداۋ كەرەك, كەيىنگى جىلدارى سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان اتالعان ساياباقتا سۋلاندىرۋ بويىنشا ءبىراز ماسەلە تۋىنداپ ەدى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ جىلدام ارەكەت ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن اعاشتاردى قۋراتىپ الۋعا جول بەرىلمەدى. قازىرگى تاڭدا ساياباقتا 4 ۇڭعىما قازىلىپ, گيدروتەحنيكالىق جۇيەلەر قالپىنا كەلتىرىپ, ءبىرازى جاڭالاندى. سونىڭ ەسەبىنەن ساياباقتا سۋلاندىرۋ جۇيەسى قالىپقا ءتۇسىپ, اعاش-تالدار قايتا جاسىل تۇسكە بوياندى.
