– راحمەتقاجى اعا, قازىر الەمدە بيوتەحنولوگيا عىلىمى قارقىندى دامىپ, كەيىنگى جىلدارى وسى سالادا بىرنەشە جاڭالىق اشىلدى. اڭگىمەنى سودان وربىتسەڭىز...
– بۇگىنگى بيوتەحنولوگيا عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرى نەگىزىنەن مولەكۋلالىق گەنەتيكا سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى بولىپ وتىر. الەم بيولوگتارىنىڭ شامامەن 60 پايىزى گەنەتيكا ماسەلەسىمەن اينالىسادى. بيولوگيانىڭ بۇل سالاسى نەگە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى؟ بۇعان كوپتەگەن سەبەپ بار. مىسالى, اقش-تا وسى عىلىمعا, سونىڭ ىشىندە گەنەتيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر فەدەرالدى قارجىلاندىرۋدىڭ 55 پايىزىن قۇرايدى. وسىدان-اق گەنەتيكا عىلىمىنىڭ ءرولى ارتىپ, قازىر ونىڭ جەتەكشى سالاعا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. ءححى عاسىردىڭ باسىندا ءتىرى اعزالاردىڭ گەنومدارىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان جاڭا بيوتەحنولوگيا ەرەكشە ەكپىنمەن دامىدى.
نەگىزىنەن ادام دەنساۋلىعى مەن گەنەتيكا پروبلەماسى ءوزارا تىعىز بايلانىستى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 1000 جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ 35-40-تا تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋدىڭ كوپتەگەن ءتۇرى كەزدەسەدى. بۇل كورسەتكىش مونوگەندى اۋرۋلار رەتىندە كورىنۋى دە مۇمكىن. ول بەلگىلى ءبىر گەندەردەگى مۋتاتسيالارى بار جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ شامامەن 8-10 پايىزىن قامتيدى.
شىندىعىن ايتقاندا, الەم عالىمدارى گەنەتيكا سالاسىندا ادام تاڭعالارلىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. بۇگىندە ادام گەنەتيكاسىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى رەتىندە گەندەردىڭ بارلىق 46 ادام حروموسوماسىندا ورنالاسۋ رەتى تولىعىمەن انىقتالدى. قازىر ادام گەنومىنىڭ جالپى مولشەرى شامامەن 3,2 ميلليارد نۋكلەوتيدتىك جۇپتى قۇرايدى, ال ادامداعى گەندەردىڭ جالپى سانى 25 مىڭ بولادى دەپ ەسەپتەلدى. ادام گەنومىنداعى گەندەر رەتتىلىگىنىڭ تولىق زەرتتەلىپ اياقتالۋى ادام گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ سانالادى.
– دنق-نى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جاڭا سالاسى – دنق تەحنولوگياسى پايدا بولعانىن بىلەمىز. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– دنق تەحنولوگياسىنىڭ پايدا بولۋى ارقىلى مەديتسيناداعى العاشقى جەتىستىكتەر ادام بويىنداعى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا جاۋاپتى جەكە گەندەردىڭ وقشاۋلانۋىمەن جانە سيپاتتاماسىمەن بايلانىستى. بۇل ادام اۋرۋلارىنىڭ مولەكۋلالىق نەگىزدەرى تۋرالى ءبىلىمىمىزدىڭ ايتارلىقتاي ارتۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەديتسينانىڭ جاڭا سالاسى – مولەكۋلالىق مەديتسينانىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلدى. بۇگىنگى مولەكۋلالىق مەديتسينانىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرى گەنومدى زەرتتەۋگە نەگىزدەلىپ, گەندىك اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋدە دنق تەحنولوگياسى ءادىسىن كەڭىنەن قولدانادى. گەندىك اۋرۋلار – ءبىر گەن دەڭگەيىندە دنق زاقىمدانۋىنان بولاتىن اۋرۋلاردىڭ ۇلكەن توبى. دنق تەحنولوگياسىنىڭ مەديتسيناداعى العاشقى قولدانۋلارىنىڭ ءبىرى گەندى دياگنوستيكالاۋ قۇرالى رەتىندە دنق تىزبەگىن پايدالاندى. گەندىك دياگنوستيكانىڭ نەگىزىندە ادام جاسۋشالارىنا نۋكلەين قىشقىلدارىن ەنگىزەتىن رەكومبينانتتى گەندىك مەديتسينانىڭ جاڭا باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە گەندىك تەراپيا دامىدى.
زاماناۋي گەنەتيكانىڭ تاعى ءبىر ايرىقشا سالاسى – گەندىك جانە گەنومدى رەداكتسيالاۋ. كەيىنگى جىلدارى جاڭا جوعارى ءتيىمدى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە گەندەر مەن گەنومداردى وڭدەۋگە ارنالعان قۇرالداردى پايدالانۋ جاڭاشا ءورىس الدى. بۇل – اعىلشىنشا CRISPR/Cas دەپ اتالاتىن گەندىك تەحنولوگيالىق قۇرالدار يممۋندىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن جوعارى ورگانيزمدەردىڭ گەنومدارىن وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى. گەندەر مەن گەنومداردى وڭدەۋدىڭ جاڭا ادىستەرى دۇرىس ەمەس گەندىك تىزبەكتەردى تۇزەتۋگە جانە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل بولاشاقتا تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردى تىكەلەي تەراپيا ادىسىمەن مەديتسينادا قولدانۋعا جاعداي تۋعىزادى.
گەندەردى وڭدەۋ ادامنىڭ كوپتەگەن دەرتىن, سونىڭ ىشىندە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردى, ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردى جانە قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى بيومەديتسينادا كەيبىر تەحنولوگيالار بەلسەندى تۇردە قولدانىلىپ وتىر. بۇگىن گەندى رەداكتسيالاۋ قۇرالىنىڭ كومەگىمەن تۇقىم قۋالايتىن قان اۋرۋلارى ەمدەلىپ, قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىمەن كۇرەسەتىن يممۋندىق جاسۋشالار قۇرىلدى.
جۋىردا دنق-نىڭ «مولەكۋلالىق اۋىسۋى» دەپ اتالاتىن گەنەتيكالىق مەحانيزم اشىلدى. ول بيولوگيانىڭ نەگىزگى پاراديگمالارىنىڭ ءبىرى تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. گەنەتيكالىق اقپاراتتى ءتيىمدى وڭدەۋ ءۇشىن دنق-نىڭ قوس سپيرال ءتۇزۋى قاجەت ەمەس ەكەنى دالەلدەندى. دنق مولەكۋلاسى ءوزارا ارەكەتتەسۋ ارقىلى اقپاراتتى ساقتايدى. بۇل مولەكۋلالاردىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىندىعى تومەن بولعاندا جۇزەگە اسادى. وسى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى «Nature» جۋرنالىنىڭ بيىلعى قاڭتارداعى سانىندا جاريالاندى. اشىلعان ىرگەلى قۇبىلىس گەنەتيكانىڭ شەشىلمەگەن جاڭا ماسەلەلەرى مەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ جانە جەر بەتىندە تىرشىلىكتىڭ پايدا بولۋ ەۆوليۋتسياسىن ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى بولادى دەگەن بولجام بار. سونداي-اق بۇل جاڭالىق ەمدەۋ كەزىندەگى پرەپاراتتارعا جاعىمسىز رەاكتسيالاردى انىقتاۋ جانە ازايتۋ ارقىلى گەندىك تەراپيانىڭ ەرەكشەلىگى مەن دنق/رنق ۆاكتسينالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساپالى جاقسارتادى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. جاقىندا حانتەر سيندرومى دەپ اتالاتىن ادامنىڭ باۋىر جاسۋشاسىنىڭ مۋكوپوليساحاريدتەرىن ىدىراتاتىن ماڭىزدى فەرمەنتتى سينتەزدەي الماۋىنا بايلانىستى زارداپ شەككەن ناۋقاسقا ميللياردتاعان كوررەكتسيالىق گەندەردىڭ كوشىرمەسىن ەنگىزدى. دنق-نى كەسۋگە ءتيىس گەندەردى رەداكتسيالاۋ قۇرالدارىن ينەكتسيالادى. باۋىر جاسۋشاسىنىڭ گەنومى سول ادامنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وزگەرۋى كەرەك. ەگەر ناتيجەسى دۇرىس بولسا, زەرتتەۋشىلەر باسقا تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارمەن تاجىريبە جاساۋدى كوزدەپ وتىر.
كەيىنگى جىلدارى ادامنىڭ قارتايۋىنا گەنەتيكالىق بىرقاتار زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. وسى باعىتتىڭ ءبىرى – ۇزاق ءومىر سۇرۋگە بايلانىستى مۋتاتسيالاردى ىزدەۋ. ناتيجەسىندە, ءوسۋ گورمونىنىڭ رەتسەپتورلارىنىڭ مۋتاتسياسى ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى مەن ينتەللەكت دەڭگەيى قارتايۋىنىڭ باياۋلاۋىمەن گەنەتيكالىق تۇردە بايلانىستى بولۋى انىقتالدى.
– ەندى ەلىمىزدەگى گەنەتيكا عىلىمىنىڭ دامۋىنا توقتالساڭىز. بىزدەگى جاعدايعا قانداي باعا بەرەسىز؟
– قازىر مەملەكەتىمىز بۇل سالاعا ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىپ وتىر. 1995 جىلى ەلىمىزدە جالپى گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. مەن سول ينستيتۋتتى ۇيىمداستىرىپ, العاشقى ديرەكتورى بولدىم. سوندا مولەكۋلالىق گەنەتيكانىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, ءبىراز زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. سونىڭ ىشىندە يوندايتىن رادياتسيانىڭ بولاشاق ۇرپاققا تيگىزەتىن اسەرىنەن پايدا بولاتىن گەنەتيكالىق وزگەرىستەردى انىقتاۋ ماقساتىندا سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق جارىلىستاردىڭ ادام گەنومىنا اسەرىن زەرتتەۋدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن تارتقان حالىقتىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن گەنەتيكالىق تاۋەكەلدىڭ تومەندەگەنى تۋرالى اسا ماڭىزدى قورىتىندى جاسالدى.
قازىر تۇركى تىلدەس ەلدەر ىشىندە قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان حالىق ەكەنى دالەلدەندى. كورنەكتى انتروپولوگ ورازاق سماعۇلوۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە وسىدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن قازاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ گەندىك ەرەكشەلىگىنىڭ ۇشتەن ءبىر پايىزى بۇگىنگى قازاقتاردىڭ دەنە قۇرىلىمىندا ساقتالىپ قالعانىن ايتادى. ياعني قازاقتار پوپۋلياتسياسىندا بيوالەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ تامىرى وسىنشاما ۋاقىت ۇزىلمەگەن. بىلايشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ گەنەتيكالىق تاريحىمىز ءوزىمىزدىڭ گەنىمىزدە, فيزيولوگيالىق, مورفولوگيالىق ەرەكشەلىگىمىزدە تولىق ورىن العان. ەگەر ءبىز 4-5 مىڭ جىل بويى ءوز ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالعان بولساق, وندا ءارى قاراي دا, ياعني وسى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا ۇرپاقتارىمىزدى گەنەتيكالىق تۇرعىدان ساقتاۋ مۇمكىندىگىمىز بار دەپ تولىق ايتا الامىز.
ءبىزدىڭ جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرىمىز – ەرەكشە قۇبىلىس. اتا-بابامىز ادام گەنەتيكاسىن وتە جاقسى بىلگەن. قازاق شەجىرەسىندەگى جينالعان مالىمەتتەردىڭ بارلىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, گەنەتيكا ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن عىلىمي ورتالىقتاردا سوڭعى كەزدە پالەوگەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلە باستادى. سونداي-اق ەلىمىزدەگى عىلىمي ورتالىقتاردا مەديتسينا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋعا باعىتتالعان گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇزەگە استى.
– الەمدە گەنەتيكا عىلىمى قاي باعىتتا دامىپ بارادى؟ ءبىز سوعان ىلەسە الىپ وتىرمىز با؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا تولىققاندى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىراز نارسەنىڭ باسىن اشىپ ايتۋ كەرەك. ەلىمىزدە عىلىمنىڭ ءار سالاسى وزىنشە دامۋ جولىندا, وسى باعىتتا بىرنەشە جوبا قولعا الىندى. بۇگىندە دامىعان ەلدەر ادام جاسۋشاسىن ءوسىرىپ, ورگانداردى جاڭالايتىن دەڭگەيگە جەتتى. ماسەلەن, جاپونيادا وتەتىن «عىلىم مەن تەحنولوگيا – قوعامدا» اتتى الەمدىك دەڭگەيدەگى فورۋمعا بىرنەشە رەت قاتىستىم. بۇل جيىنعا ولار وتە قاتتى ءمان بەرەدى. ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاتىسىپ, بايانداما جاسايدى. وعان دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مىقتى عالىمدار, اسىرەسە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى جينالادى. سوندا عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى كورسەتىلەدى. سوڭعى ءبىر جيىندا جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى بايانداماسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمنىڭ بارىسى تۋرالى ايتا كەلىپ, ونىڭ ءۇش باعىتتا دامۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى. ءبىرىنشى باعىت – سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى. قورشاعان ورتاعا كومىرتەگى گازىن از شىعارىپ, بارىنشا قورشاعان ورتانى ساقتاۋ.
ەكىنشى باعىت – عالامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى. سونىڭ ىشىندە رەگەنەراتيۆتى مەديتسينا, ياعني ورگانداردى, ۇلپالاردى, تىندەردى قايتا جاڭارتىپ, سولاردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ. جاسۋشالار دا ماشينا سياقتى ولاردىڭ دا ءوزىنىڭ رەتتەلەتىن مەحانيزمى بولادى. سولاردىڭ ءبارى ىستەن شىققاندا ول دا جۇمىسىن توقتاتادى. سونىڭ بارلىعىن قالاي رەتتەيمىز؟ ونى جاسۋشالاردىڭ جاڭا تەحنولوگياسى ارقىلى رەتتەۋگە بولادى. مولەكۋلالىق جانە جاسۋشالىق بيولوگيا سالاسىنداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – جاسۋشالىق تەحنولوگيالار (ستۆولوۆىە كلەتكي). وسىنداي جاسۋشالاردى زەرتتەپ, عىلىمعا ەنگىزگەن – جاپونيا عالىمى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سينيا ياماناكا. ونىڭ اشقان جاڭالىعى – جاسۋشالىق تەحنولوگيا. جاسۋشالاردى وسىرگەننەن كەيىن ولارعا انتيبيوتيكتەر مەن باسقا دا ءتۇرلى حيميالىق قوسپالاردىڭ اسەرىن انىقتايدى. سودان كەيىن ادامعا پايدالانادى. قازىر الەمدە جاسۋشالىق تەحنولوگيا قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ەلىمىزدە دە وسى سالاعا باعىتتالعان زەرتحانالار بار. بىراق دامىعان ەلدەرمەن ونى سالىستىرا المايمىز. مەن ياماناكا مىرزانىڭ زەرتحاناسىندا بولدىم. ەڭبەكتەرىمەن تانىستىم. كەيىن ول كىسىمەن كەلىسىپ, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءبىر جاس ماماندى كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىنە سونىڭ جەتەكشىلىگىنەن تاجىريبە الماسۋعا جىبەردىم. جاسۋشالىق گەنەتيكالىق تەحنولوگيالار – قازىرگى مولەكۋليارلىق مەديتسينانىڭ نەگىزگى جانە قارقىندى دامىپ جاتقان باعىتىنىڭ ءبىرى. ول فارماكولوگيادا, توكسيكولوگيادا جانە جەكە مەديتسينادا ۇلكەن كۇشكە يە بولىپ وتىر.
ءۇشىنشى باعىت – روبوتتەحنيكا. جاپونيا روبوت تەحنولوگياسىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ولار توسەكتە جاتقان اۋرۋ ادامنىڭ كەيبىر مۇشەسىن روبوتپەن الماستىرىپ, جۇرمەيتىن ادامدى جۇرگىزگەن. قىسقاسى, روبوت پەن ادامدى ءبىرتۇتاس ەتىپ شىعارعان. اتى روبوت بولعانىمەن, زاتى ولاي ەمەس. كادىمگى ادامنىڭ ءبىر بولشەگىن جاساعانداي نارسە. بۇل دەگەن – تەحنيكا, تەحنولوگيا! جاپونيادا قارت ادامدار كوپ. مىنە, سولار قالعان عۇمىرىندا اۋىرماي, سىرقاماي, قينالماي ءجۇرۋى كەرەك. ولاردىڭ كوزدەيتىنى وسى. ادامنىڭ ءبىر كۇندىك ءومىرى قالسا دا, ونى اۋرۋ-سىرقاۋسىز, جانى قينالماي وتكىزۋى قاجەت. جاسۋشالىق تەحنولوگيانى دامىتۋدىڭ ءوزى سونداي ماقساتتان تۋعان. مۇنداي دامىعان ەلدەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ.
– جاڭا ءسىز سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق جارىلىستىڭ ادام گەنومىنا اسەرىن زەرتتەۋ تۋرالى ايتتىڭىز. ناتيجەسىنە تولىعىراق توقتالىپ وتەسىز بە؟
– سەمەي پوليگونىندا 40 جىلدان استام يادرولىق قارۋدىڭ جانتۇرشىگەرلىك سىناقتارى جۇرگىزىلدى. سوندىقتان ەلىمىزدە يونداۋشى رادياتسيانىڭ گەنەتيكالىق زارداپتارى ماسەلەسى وتە وزەكتى. پوليگوندا بارلىعى 470 جارىلىس (ونىڭ ىشىندە 26 جەرۇستى, 90 اۋە جانە 354 جەراستى) جۇرگىزىلدى, بۇل وسى وڭىردەگى ەكولوگيالىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ ادام توزگىسىز ناشارلاۋىنا اكەلدى. سەمەي پوليگونىنىڭ قاسىرەتىن تارتقان جانداردىڭ زاردابى ونىڭ قانشا ۇرپاعىنا دەيىن بەرىلەتىنىن ءبىز مولەكۋلالىق گەنەتيكانىڭ زاماناۋي ادىستەرىن پايدالانا وتىرىپ انىقتادىق. ەڭ ءبىرىنشى رادياتسيالىق ساۋلەلەردىڭ 1949 جىلى جارىلعاندا سىناقتىڭ استىندا قالعان ادامداردىڭ, ولاردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ, ياعني ءۇش بۋىن وكىلىنىڭ قانىن الىپ زەرتتەدىك. شەجىرە جاساۋ ارقىلى ءۇش ۇرپاقتى زەرتتەپ, سولاردىڭ قاي جىلى تۋعان, رادياتسيانىڭ قاشان, قانداي اسەر العانىن زەرتتەپ, كەيىنگى تۋعان بالالاردا رادياتسيانىڭ اسەرى جوقتىعى انىقتالدى. اسەرى تىپتەن جوق ەمەس, بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن رادياتسيانىڭ اعزاداعى جاسۋشالارعا تيگىزەر قاۋپى ازايا بەرەدى. سوسىن رادياتسيانىڭ اسەرى ءار ادامعا ارقالاي ىقپال ەتەدى. ءار ادامنىڭ رادياتسياعا سەزىمتالدىعى گەندەرمەن انىقتالادى. مىسالى, رادياتسيانىڭ ءبىر دوزاسى كەي ادامعا تەز اسەر ەتىپ, ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىقتىرۋى مۇمكىن. ال كەي ادامدا ول وزگەرىسسىز, ياعني اسەر ەتپەۋى دە عاجاپ ەمەس. سەمەي ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ رادياتسيالىق جارىلىستاردان كەيىنگى ەلۋ جىلدا ءۇش ۇرپاعى ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. وسى ءۇش ۇرپاققا جاسالعان زەرتتەۋلەردىڭ بارىسىندا رادياتسيالىق دەرت ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلگەنىمەن, بىرتە-بىرتە باسەڭدەي بەرەدى دەگەن ناقتى ناتيجە جاسالدى. قازاق جەتى اتاعا دەيىن ۇيلەنۋگە تىيىم سالادى. بالكىم, ادامنىڭ قانى جەتىنشى ۇرپاقتا تولىق تازارادى دەگەن ۇعىممەن تۇجىرىمداساق, رادياتسيالىق دەرتتەن ادامنىڭ جەتىنشى ۇرپاعى قۇلانتازا قۇتىلۋى ابدەن مۇمكىن. ەلۋ جىلدا ءۇش ۇرپاق اۋىستى دەسەك, قالعان ءتورت ۇرپاق ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە اۋىسىپ ۇلگەرەدى. بولاشاقتا رادياتسيا قاسىرەتىنەن حالقىمىز تولىق ارىلادى دەگەن بولجام جاساۋعا عىلىمي نەگىز بار دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن, ارينە, رادياتسياعا ۇشىراعان جەرلەردىڭ ەكولوگيالىق تازالىعىنا قازىردەن باستاپ ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
بۇل زەرتتەۋلەرگە ەۋروپا وداعىنىڭ حالىقارالىق جوباسى شەڭبەرىندە امەريكانىڭ پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۇلىبريتانياداعى لەستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە فينلياندياداعى رادياتسيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ بىلىكتى گەنەتيك ماماندارى قاتىستى. مەن وسى جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولدىم. زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى «Science», «Mutation Research», «Radiation Research» اتتى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاندى. سونداي-اق اقش, جاپونيا, فينليانديا, انگليا جانە رەسەي سەكىلدى ەلدەردە وتكەن ءىرى عىلىمي فورۋمداردا باياندالىپ, عالىمداردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.
– ءبىراز جاننىڭ ءومىرىن جالماعان پاندەميا كەزىندە وتاندىق ماماندار ۆاكتسينا جاساپ شىعارىپ, ىندەتتىڭ الدىن الۋعا زور ۇلەس قوستى. عالىم رەتىندە ۆاكتسيناتسيا تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– زاماناۋي مەديتسينانىڭ جەتىستىكتەرى ادام گەنومى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىمەن بايلانىستى ەكەنى ايان. ءبىز ۆيرۋستار مەن باكتەريالار الەمىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ادام كەز كەلگەن تۇزەلمەيتىن جانە جاعىمسىز سالدارلارعا ۇشىراماۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ گەنوتيپىن سىرتقى قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋعا بار كۇشىن سالادى. بۇگىندە ءارتۇرلى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان ءتيىمدى ءدارى-دارمەكتەردى جاساۋدىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينا تۋرالى كوپ ايتىلادى. كەيبىر اۋرۋلار ءۇشىن ءداستۇرلى ۆاكتسيناتسيا ادىستەرى ءتيىمسىز. سوندىقتان تۇبەگەيلى جاڭا ۆاكتسينالار قاجەت. گەنەتيكالىق ۆاكتسينالاردىڭ ارەكەت ەتۋ ءپرينتسيپى ادام جاسۋشالارىنا پاتوگەننىڭ دنق-نىڭ جاسۋشا يادروسىنا تۇسكەن كەزدە انتيگەندىك اقۋىز مولەكۋلالارىنىڭ سينتەزىن يندۋكتسيالايتىن بولىكتەرىن عانا ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن. ەلىمىز ۆاكتسيناتسيا ارقىلى كوۆيد ىندەتىن ەڭسەردى. بۇل ۆاكتسينالار قازاقستان عالىمدارىنىڭ كۇشىمەن جاسالعان. ەلىمىزدە كوۆيدكە قارسى ۆاكتسينانىڭ جاسالۋى مەملەكەتىمىزدەگى وسى سالاداعى زەرتتەۋلەردىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. مۇنداي زەرتتەۋلەرگە جان-جاقتى قولداۋ كەرەك.
– جاس عالىمداردىڭ گەنەتيكا عىلىمىنا قىزىعۋشىلىعى بار ما؟
– قازىر مەملەكەت تاراپىنان جاس عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارىن زاماناۋي دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە باسا نازار اۋدارىلدى. ماسەلەن, بۇرىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتتىق جانە باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستارى ءۇش جىلدا ءبىر رەت قانا بولسا, قازىر جىل سايىن وتەدى. ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا تىكەلەي قارجى ءبولىندى. جاس عالىمدار اراسىندا عىلىمي بايقاۋلار ءوتىپ, سونىڭ اراسىنان ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر دە ۇزدىك اتاندى. PhD دوكتورانتتارىنىڭ شاكىرتاقىسى 80 پايىزعا ءوستى. دوكتورانتۋرانىڭ شاكىرتاقىسى ءالى دە كوبەيەدى دەگەن سەنىم بار. قازىر ەلىمىزدە «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 500 عالىمنىڭ الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتۋى ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن قاتار جاس عالىمدار ورتالىقتارىنا جىل سايىن 1000 گرانت بولەتىن «جاس عالىم» جوباسى جۇزەگە استى. جاقىندا وسى باعدارلاماعا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن 22 ادام تاڭدالدى. وسىنداي مازمۇندى ءىس-شارالار جاس عالىمداردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى دەپ سەنەمىن.
– ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلدى. ەندى اكادەميانىڭ باعىت-باعدارى قانداي بولۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى رەتىندە بۇل جاعىمدى جاڭالىقتى جىلى قابىلدادىم. بۇگىنگى تاڭدا اكادەمياعا عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلكەن مىندەت جۇكتەلدى. عىلىم اكادەمياسىنا قويىلاتىن باستى تالاپ – عىلىمي-زەرتتەۋلەردى الەمدىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ. ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا شەت ەلدىڭ بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بىرلەسىپ, جاھاندىق دەڭگەيدە جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل ەكى باعىت ءوزارا بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرگەن دۇرىس.
عىلىمي زەرتتەۋلەردى الەمدىك دەڭگەيدە جۇرگىزۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسىم باعىتىن ناقتى بەلگىلەپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتاردا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستارعا ارنايى قوماقتى قاراجات ءبولۋ كەرەك. عىلىمنىڭ ماڭىزدى سالالارىن ۇزاقمەرزىمدى دامىتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ, وعان شەتەلدىك عالىمداردى تارتىپ, ارنايى باعدارلاما قابىلداۋ قاجەت. شەتەلدەردە ۋنيۆەرسيتەتتەر جوعارى بىلىكتى كادرلاردى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ دايىنداپ, زەرتتەۋلەردى بىرگە جۇرگىزەدى. مۇنداي تاجىريبە رەسەيدە بار. ماسەلەن, ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ تسيتولوگيا جانە گەنەتيكا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, گەنەتيكالىق تەحنولوگيالار ينستيتۋتىن ۇيىمداستىردى. ونىڭ مىندەتتەرى – «گەنومدىق زەرتتەۋلەر جانە گەنەتيكالىق تەحنولوگيالار» باعىتى بويىنشا جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاپ, بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ. بۇل ءۇردىس قازىر بيولوگيادا شەشۋشى ءرول سانالادى. بۇعان ەكى جىل بۇرىن گەندەر مەن گەنومداردى رەداكتسيالاۋ سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن اۆتورلارعا نوبەل سىيلىعىنىڭ بەرىلۋى دالەل. ەلىمىزدە وسىنداي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلسا, گەنومدىق مولەكۋلالىق مەديتسينا سالاسى داميدى. قازىرگى زاماناۋي يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەر بىرنەشە عىلىمي پاندەردىڭ تۇيىسۋىمەن بولعانىن ەسكەرسەك, كادرلاردى دايارلاۋعا باسقا دا پاندەردىڭ ماماندارىن تارتۋ وتە قاجەت ەكەنى داۋسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
