سۋ پارادوكسى

ماسەلەگە كىرىسپەس بۇرىن ازداپ كەرى شەگىنەيىك. كۇن جۇيەسىندە 8 پلانەتا بار. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, سەگىزدىكتىڭ ىشىندە مارس پەن جەردە عانا سۋ بار. ونىڭ وزىندە, قىزىلجۇلدىزداعى سۋ قاتتى كۇيىندە, توپىراقتىڭ استىندا مۇز قالپىندا جاتىر. ال سۇيىق كۇيىندەگى سۋ تەك جەردە كەزدەسەدى ەكەن. تاعى ءبىر قىزىق دەرەك كەلتىرەيىك. «كوك نۇكتەنىڭ» 71 پايىزىن سۋ الىپ جاتىر. قالعان 29 پايىزى عانا بەس قۇرلىق پەن قاپتاعان شاعىن ارالعا تيەسىلى. وكىنىشتىسى سول, الىپ مۇحيتتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەنىمىزبەن, جەر شارىنداعى سۋدىڭ 97 پايىزى تۇزدى. ياعني ىشۋگە نە اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا كەلمەيدى.

تسيفرلار مۇنىمەن بىتپەك ەمەس. قالعان ءۇش پايىزدىڭ كوپ بولىگى انتاركتيدا مەن اركتيكا سەكىلدى ماڭگىلىك اق جابىندار مەن تاۋلاردىڭ قۇزار شىڭىنداعى مۇزدىقتارعا جيناقتالعان. سودان قالعان 1 پايىزعا جەتەر-جەتپەس «تىرشىلىك ءنارى» ادامزاتتىڭ كۇندەلىكتى پايدالانۋىنا قىزمەت ەتەدى. ياعني وزەندەردەن اعىپ جاتقان, جەر استىنان شىعاتىن, كۇندەلىكتى ىشەتىن سۋىمىز وسىعان كىرەدى. جىل سايىن ادامزات پايدالاناتىن تۇششى سۋدىڭ كولەمى 4,3 تريل­ليون شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ 70 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 19 پايىزى ونەركاسىپكە, ال قالعان 11 پا­يىزى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا جۇمسالادى. وسىلايشا, قالىڭ مۇحيتتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەنىمەن, ادامزات سۋ تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنىپ وتىر. پارادوكس ەمەي نەمەنە؟ 

جەر-جاھاندى الاڭداتقان ماسەلە قازاق­ستان ءۇشىن دە وزەكتى. مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ىرگەلى جيىنداردا سوي­لەگەن سوزىندە سۋ تاپشى­لى­عىنا ءجيى توق­تالادى. ماسەلەن, بيىل VIII سايلانعان پار­لامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەس­سيا­سىنىڭ اشىلۋىن­دا­ سويلەگەن سوزىندە سۋ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە ماڭىز بەرگەن-ءدى.

«الداعى ۋاقىتتا سۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى بىزگە ونىڭ الدىن الۋ قاجەت. قازىر ۇكىمەت سۋ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. سۋ رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى باسقارۋعا جانە ولاردى قورعاۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. وسى جۇمىستا عىلىمي ۇستانىمدى, يننوۆاتسيانى, حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى باسشىلىققا العان ابزال», دەدى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ.

پرەزيدەنت استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىندا دا سۋ تاپشىلىعىنا تاعى دا توقتالدى. وسى ورايدا, سۋ مەن كليماتتىڭ وزگەرۋ ماسەلەسى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا – سۋ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ تىعىز ارىپتەستىك جانە بىرلەسكەن ءتيىمدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى عانا شەشىلەتىن ايماق.

«سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى شىن مانىندە الاڭداتادى. ورتالىق ازيا­دا­عى قۋاڭشىلىق پەن سۋ تاسقىنىنان كەلە­تىن شىعىن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1,3 پايىزى دەڭگەيىندە دەپ باعالانادى. اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى 30 پايىزعا دەيىن كەمىپ, 2050 جىلعا دەيىن 5 ميلليونعا جۋىق ىشكى كليماتتىق ميگرانت­تىڭ­ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىرادى. بىزدەگى مۇز­دىق­تاردىڭ كولەمى قازىر 30 پايىزعا قىسقاردى. ايماقتاعى ەكى ۇلكەن وزەن سىر­داريا مەن امۋدارياداعى سۋ دەڭگەيى 2050 جىلعا قاراي 15 پايىزعا تۇسەدى. ءبىز ايماق­ت­اعى ەكولوگيالىق اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن حالىقارالىق ارالدى قورعاۋ قورىن قولداۋعا كوبىرەك قارجى بولۋگە شاقى­را­مىز», دەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ.

ارال تەڭىزى ماسەلەسى تالاي مارتە تالقى­لا­نىپ, بيىك-بيىك مىنبەرلەردە كوتەرىلگەن-تۇ­عىن. ءبىر كەزدەرى تولقىنى شالقىپ, ايدى­نىندا اققۋ-قازى قالىقتاعان ەركە ارال بۇگىندە بار سۇلۋلىعىنان ايىرىلىپ, كولدىڭ باسىم بولىگى شولگە اينالعان. بۇۇ-نىڭ كومەگىمەن قازاقستان كىشى ارالدى ساقتاپ قالۋعا مۇرىندىق بولدى. وتكەن عاسىرداعى الاپات اپاتتىڭ ءبىرى سانالاتىن ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن كەلەشەكتە كاسپي قايتالاۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. ماسەلەن, بىرنەشە كۇن بۇرىن «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى جەر سەرىكتەرى ارقىلى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى ۇسىنىپ, قارت تەڭىزدىڭ قالايشا كىشىرەيىپ بارا جاتقانىن كورسەتتى. جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرى ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, كەيىنگى 15 جىلدا كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنىڭ اكۆاتورياسى 7,1 پايىزعا قىسقارعان.

ەلىمىزگە جاھاندىق جىلىنۋ توندىر­گەن­ قاۋىپ مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ەستە­رى­ڭىزدە بولسا, گازەتىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى نومى­ر­لە­رىندە ۇلى دالاداعى بيىك تاۋلاردىڭ با­سىندا ورنالاسقان مۇزدىقتار ازايىپ­ بارا جاتقانىن حابارلاعان ەدىك. قازاقستان – مۇحيتقا تىكەلەي شىقپايتىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەت. سول سەبەپتى ەلىمىزدەگى تىرشىلىك ءنارى تاۋ باسىنداعى قاردان كەلەدى. قازىرگى تاڭدا وڭىردە 2724 مۇزدىق بار. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالى – تۇيىقسۋ مۇزدىعى. ەكى جارىم شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان بۇل ماڭگىلىك جابىن جىل وتكەن سايىن كەمىپ, جۇقارىپ بارادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 50 پايىزى ەلىمىزدىڭ مۇزدىقتاردان كەلەتىن سۋىنا مۇقتاج. جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان الاتاۋدىڭ باسىنداعى اق جابىندار ازايسا, اتالعان سالاعا وراسان زيان كەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

«تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەيدى عوي حالىق دانالىعى. تەڭىزدەردەن جىراقتا جاتقان, تەرري­تو­ريا­نىڭ باسىم بولىگىن ءشول الىپ جاتقان قازاق­ستان­دى بىلاي قويعاندا, تاياق لاقتىرساڭ مۇحيتقا تۇسەتىن ەلدەردىڭ ءوزى سۋدان زارداپ تارتىپ وتىر. توعىزىنشى تەر­­­­­ري­توريادا سۋ تاپشى بولسا, اتالعان مەم­لەكەتتەر سۋدىڭ كوپتىگىنەن زيان شەگەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تىنىق مۇحيتىندا سۋ دەڭگەيى كوتەرىلىپ, نوسەر جاۋىن كوبەيىپ, دولى داۋىل جيىلەگەن. عالىمداردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, كەلەسى عاسىردا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مۇحيت قورشاۋىندا جاتقان بىرنەشە ەل مۇلدەم سۋ استىنا كەتۋى مۇمكىن.

اتاپ ايتقاندا, كيريباتي, فيدجي سەكىلدى اتولدارى كوپ ارال-مەملەكەتتەر قيىن جاعدايعا تاپ كەلىپ وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, جاھاندىق جىلىنۋ سالدا­رىنان سۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. ال تىنىق مۇحيتتاعى ارالدىڭ كوبى تەڭىز دەڭگەيىنە جاقىن. ءتىپتى كەيبىر مۇحيتتان ءبىر-ەكى مەتر جوعارى ورنالاسقان. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, جاھاندىق جىلىنۋ وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, عاسىر سوڭىنا تامان شارتاراپتاعى تەڭىز دەڭگەيى مەترگە دەيىن كوتەرىلۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعدايدا اتالعان ارالدارداعى احۋال قالاي وزگەرەتىنىن ەلەستەتە بەرىڭىز.

ەكىنشىدەن, جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان الىستاعى ارالداردا داۋىل مەن جەل كوبەيىپ, بيىك-بيىك تولقىندار جەرگىلىكتى باعبانداردىڭ باقشاسىن شايىپ كەتىپ جاتىر. ماسەلەن, بىرنەشە جىل بۇرىن كيريباتيدەگى ءۇش ارال مۇلدەم جويىلىپ كەتتى. راسى كەرەك, وندا نەبارى مىڭداعان ادام مەكەندەگەن. سول سەبەپتى ولاردى كوشىرۋ اسا قاتتى قيىندىق تۋعىزعان جوق. دەگەن­مەن احۋال وسىلاي جالعاسا بەرسە, كەلەشەكتە باسقا ارالداردىڭ تۇرعىندارى دا وسىنداي قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن كورسە­تىپ وتىر. بۇل از دەسەڭىز, لوندون, نيۋ-يورك, امستەردام سەكىلدى ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن الىپ شاھارلاردىڭ دا ءبىراز بولىگى تەڭىز دەڭگەيى ءبىر مەترگە كوتەرىلسە, سۋ استىنا كەتەدى. اتالعان قالالاردا ميل­ليون­داعان ادام مەكەندەيتىنىن ەسكەرسەك, ولار­دىڭ ماسەلەسى مۇلدەم قيىنداي تۇسپەك.

وتكەن اپتادا اۋا رايىن باقىلايتىن ماماندار كەيىنگى 143 جىلدا بولماعان اپتاپ ىستىق تىركەلگەنىن العا تارتادى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي جوعارى تەمپەراتۋرا كەيىنگى 125 مىڭ جىلدا كەزدەسپەگەن. سونداي-اق Berkeley Earth زەرتتەۋشىلەرى جاھاندىق تەمپەراتۋرا قازىرگى تاڭدا ونەركاسىپتىك توڭكەرىسكە دەيىنگى دەڭگەيدەن 1,47 گرا­دۋسقا كوتەرىل­گە­نىن ەسەپتەپ شىقتى. ال 2015 جىلى قابىل­دانعان پاريج كەلىسىمىنە سايكەس, شار­تا­راپ­تىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اۋا رايى 1,5 گرادۋستان اسپاۋعا ءتيىس. حالىقارالىق مەتەو­رو­لوگيا ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيە­ن­سەك, 2027 جىلعا دەيىن جاھاندىق ورتاشا تەمپەراتۋرا 1,5 گرادۋستان ارتۋ ىقتي­مالدىلىعى 66 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك الەمنىڭ باسىنا قاۋىپ بۇلتى ءتونىپ تۇر.

عالىمدار بىرنەشە ايدان بەرى قۇرلىق پەن مۇحيت تەمپەراتۋراسىنىڭ ەرەكشە كوتەرىلۋىنە بايلانىستى دابىل قاعىپ كەلەدى. شىلدە ايىنىڭ باسى پلانەتا تاريحىنداعى ەڭ ىستىق اپتا بولدى. وتكەن اي ادامزات تاريحتاعى ەڭ جىلى ماۋسىم رەتىندە تىركەلدى. كوپ ۇزاماي جاقىندايتىن ەل-نينو اعىسى جاھاندىق تەمپەراتۋرانى ودان دا جوعارىلاتىپ, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەكسترەمالدى اۋا رايىن تۋدىرۋى مۇمكىن.

«ەل-نينونىڭ ءالى باستالماعانىنا قاراماستان, اتلانت مۇحيتىنىڭ سولتۇس­تى­گىندە الدەن-اق جوعارى تەمپەراتۋرا تىركەلىپ جاتىر», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيا ۇيىمىنىڭ كليماتتى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى مايكل سپارروۋ.

قورىتا ايتقاندا, جەر شارى سۋعا تولى بولعانىمەن, ودان زارداپ شەگىپ وتىر. شارتاراپتىڭ قازاقستان سەكىلدى ءبىر بولىگىندە «تىرشىلىك ءنارى» جەتىسپەي جاتسا, كيريباتي, فيدجي سەكىلدى ارالدار ونىڭ كوپتىگىنەن قيىندىققا تاپ كەلگەن.