ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جيىنتىق سۇرانىسقا اسەرى ايتارلىقتاي بايقالمايدى. قاۋىمداستىق اقش, ەو, اۋستراليا جانە كانادا سياقتى دامىعان ەلدەردە مۇنداي اسەر بەرۋدىڭ نەگىزگى ارناسى – سىياقىسى نارىقتىق جانە وزگەرمەلى بولىپ تابىلاتىن يپوتەكا ەكەنىن تۇسىندىرگەن. مىسالى, بىلتىر اقش-تا فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيە (فرج) بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ جوعارىلاۋى يپوتەكا مولشەرلەمەسىنىڭ وسۋىنە اكەلدى. بۇل حالىقتىڭ تۇتىنۋ شىعىندارىن تومەندەتىپ, ينفلياتسيا مەن ەكونوميكالىق ءوسۋدى باسەڭدەتتى. «تاريحي تۇرعىدان العاندا, بازالىق مولشەرلەمە ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى (ۆاليۋتا ارناسى, كوررەلياتسيا كوەففيتسيەنتى = 0,74), ال پايىزدىق ارنا ارقىلى ينفلياتسياعا ءداستۇرلى اسەر ونشا ەلەۋلى ەمەس», دەپ ءتۇسىندىردى ققق.
دەگەنمەن ەلىمىزدە بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وسۋىنە قاراماستان, ەكونوميكا 2023 جىلدىڭ I توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىر جىل بۇرىنعى 4,6%-عا قاراعاندا 4,9%-عا ءوسۋدى كورسەتىپ وتىر. ال 2022 جىلى اينالىمداعى قولما-قول اقشا كولەمى تۇتىنۋشىلاردىڭ تۇراقتى سۇرانىسىن قولداي وتىرىپ, 12,1%-عا ءوستى. سونداي-اق قاۋىمداستىق بانكتىك سالىمدار كولەمىنىڭ بىلتىر 17,3%-عا دەيىن تومەندەگەنىنە نازار اۋداردى, ال 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 21,5% دەڭگەيىندە بولعان. «سالىمدار كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا رەزيدەنت ەمەستەر قاراجاتىنىڭ اعىنى ايتارلىقتاي اسەر ەتتى, بۇل كومپانيالار مەن حالىقتىڭ ەلىمىزگە رەسەيدەن قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن», دەپ پايىمدايدى شولۋشىلار.
ماسەلەن, بىلتىر ەلىمىزدىڭ بانكتەرىندەگى رەسەيلىكتەردىڭ سالىمدارى التى ەسەدەن استام وسكەن. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق بانكتەردەگى رەسەيلىكتەردىڭ سالىمدارى 981 ملرد تەڭگەگە ارتتى. بۇل سالىمدار كولەمى 151 ملرد تەڭگەنى قۇراعان 2022 جىلدىڭ 1 اقپانىنداعى كورسەتكىشتەن شامامەن 6,5 ەسە كوپ. «2023 جىلعى 1 قاڭتارعا رەسەي فەدەراتسياسى رەزيدەنتتەرىنىڭ وتاندىق بانكتەردەگى سالىمدارى مەن اعىمداعى شوتتارىنداعى اقشا قالدىقتارىنىڭ سوماسى 1,13 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى», دەپ اتاپ ءوتتى ۆەدومستۆودا.
سونىمەن قاتار رەسەيلىك كليەنتتەر سانى 1,8 ەسە نەمەسە 283 330 ادامعا ءوستى. ناتيجەسىندە, قازاقستان قارجى ينستيتۋتتارىندا بارلىعى 440 599 رەسەي ازاماتىنا قىزمەت كورسەتىلۋدە. سالىمداردىڭ ەڭ كوپ كولەمى جەكە تۇلعالارعا, سونىڭ ىشىندە جەكە كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى. بۇل كورسەتكىش 146 ملرد تەڭگەدەن 1,08 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى ء(وسىم – 940 ملرد تەڭگە نەمەسە 646%), ال كليەنتتەر سانى – 156 476-دان 439 554-كە دەيىن ء(وسىم ‒ 283 078 كليەنت نەمەسە 181%). زاڭدى تۇلعالارعا كەلەتىن بولساق, سالىمدار مەن اعىمداعى شوتتار بويىنشا قالدىقتار كولەمى 5 ملرد تەڭگەدەن 46 ملرد تەڭگەگە, ال كليەنتتەر سانى 793-تەن 1 045 تەڭگەگە دەيىن وزگەردى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بانك دەرەكتەرى بويىنشا اعىمداعى جىلعى 1 قاڭتارعا وتاندىق بانكتەردە 19,8 ترلن تەڭگە ساقتالادى. ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالاردىڭ سالىمدارى 13,3 ترلن تەڭگەنى, ال زاڭدى تۇلعالاردىڭ سالىمدارى 6,5 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى.
نەسيە نارىعىنا كەلەتىن بولساق, ساراپشىلار جەكە تۇلعالاردىڭ قارىزدارى بويىنشا ورتاشا ولشەنگەن مولشەرلەمەلەردىڭ ديناميكاسى سوڭعى بەس جىل ىشىندە 11-19% دياپازونىندا اۋىتقىپ, بازالىق مولشەرلەمە تراەكتورياسىنا سايكەس كەلمەيتىنىن اتاپ كورسەتەدى. «جەكە تۇلعالاردى كرەديتتەۋدە تۇتىنۋشىلىق قارىزداردىڭ ۇلەسى ازايادى (55,2%) جانە يپوتەكا ۇلەسى (36,3%) وسۋدە, وندا جەڭىلدىكتى تىركەلگەن مولشەرلەمەلەر باسىم. وتكەن جىلى زاڭدى تۇلعالار سەگمەنتىندەگى كولەم شوب سۋبەكتىلەرىن كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋى (14,6%-عا نەمەسە 0,8 ترلن تەڭگەگە) ەسەبىنەن سىياقى مولشەرلەمەلەرىنىڭ 12,2%-دان 19,2%-عا دەيىن وسۋىنە قاراماستان ارتتى. شوب قارىزدار پورتفەلى سوماسىنىڭ شامامەن 30%-ى «دامۋ» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا تيەسىلى», دەپ قورىتىندىلادى قاۋىمداستىق.
2022 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى ينفلياتسيا نەگىزىنەن مونەتارسىز فاكتورلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە يمپورتتالاتىن ينفلياتسيانىڭ جانە ۋكرايناداعى سوعىس قيمىلدارى مەن جاۋاپ سانكتسيالارىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى لوگيستيكالىق جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ۇزىلىستەردىڭ اسەرىنەن 25 جىلدىق ەڭ جوعارى دەڭگەيگە دەيىن جەدەلدەدى.
جىل ىشىندە بازالىق مولشەرلەمە 7%-عا كوتەرىلىپ, بۇل تەڭگەلىك دەپوزيتتەردىڭ كەتۋىن جانە دوللارلاندىرۋدى بولدىرماي, سونداي-اق قاراجاتى مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىراتىن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا (مبق) سۇرانىستى ۇلعايتا وتىرىپ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قولداۋعا مۇمكىندىك بەردى.
سونىمەن قاتار قۇبىلمالى ايىرباس باعامى رەجىمىندەگى اقشا-نەسيە ساياساتى (انس) ترانسميسسيالىق مەحانيزمىنىڭ نەگىزگى ارناسى پايىزدىق ارنا: بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ءوسۋى, كرەديتتەر مەن دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەردىڭ ءوسۋى, دەپوزيتتەر كولەمىنىڭ ۇلعايۋى جانە كرەديتتەر كولەمىنىڭ تومەندەۋى, تۇتىنۋ شىعىندارى مەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋى, ينفلياتسيا مەن ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باياۋلاۋى.
بۇل رەتتە ەلدە دەپوزيتتەردىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ ۇلعايۋى بايقالمادى, سونداي-اق سالىمدار كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا رەزيدەنت ەمەستەر قاراجاتىنىڭ اعىنى ايتارلىقتاي اسەر ەتتى.
تيىسىنشە, سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ وسۋىنە جاۋاپ رەتىندە ۇنەمدەۋگە بەيىمدىلىك ءوسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك شىعىندارمەن جانە ەلدەگى جوعارى تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى قولداي وتىرىپ, نەسيەلەۋدىڭ تۇراقتى كولەمىمەن بىرگە وسكەن جوق.
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادا ەلەۋلى بولۋىنا جانە بيزنەستى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋى بايقالمايدى. سونىڭ ىشىندە, مەملەكەت قاتىساتىن ءىرى كاسىپورىندار شەتەلدە «ۇزىن» جانە سالىستىرمالى تۇردە ارزان اقشانى (سينديكاتتالعان قارىزدار, ەۋرووبليگاتسيالار جانە ت.ب.) مەملەكەتتىڭ جارياسىز كەپىلدىگىمەن تارتا الاتىندىقتان ەدب-دان نەسيەلەۋدى قاجەت ەتپەيدى (دەفولت بولعان جاعدايدا تولەمدەر بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى).
كرەديتتەۋ كولەمى دە تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋ قۇرىلىمىنداعى پايىزسىز ءبولىپ تولەۋدىڭ ەلەۋلى كولەمىنىڭ اياسىندا ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق. ال ۇزاقمەرزىمدى كرەديتتەۋ (شوب جانە يپوتەكا) بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ اسەرىن بارىنشا ازايتاتىن جەڭىلدىكتى تىركەلگەن مولشەرلەمەلەر بويىنشا جۇرەدى.
يپوتەكالىق نەسيەلەر مەن شوب نەسيەلەرى بويىنشا وزگەرمەلى مولشەرلەمەلەر باتىس ەلدەرىندەگى ترانسميسسيانىڭ نەگىزگى ارناسى بولىپ تابىلادى: يپوتەكالىق تولەمدەردىڭ ءوسۋى مەنشىك يەلەرىنىڭ دە, جالعا الۋشىلاردىڭ دا كىرىستەرىن تومەندەتەدى, تۇتىنۋشىلىق شىعىندار مەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىك تومەندەيدى, ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن باعا ءوسىمى باياۋلايدى.
وسىلايشا, ەلدەگى انس ترانسميسسيالىق تەتىگىنىڭ پايىزدىق ارناسىنىڭ جۇمىسى نارىقتىق جانە وزگەرمەلى مولشەرلەمەلەر بويىنشا كرەديتتەۋدىڭ جەتكىلىكسىز ۇلەسىمەن قيىندايدى. بۇل رەتتە بازالىق مولشەرلەمەنىڭ اسەرى, نەگىزىنەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىن ۇستاپ تۇرۋدا كورىنەدى.
