‒ «جاسىل» ەنەرگەتيكانىڭ كۇن ساۋلەسى, جەل, گەوتەرمالدى, تەڭىز اعىندارى مەن تولقىندارى, بيوگاز سىندى جاڭارتىلاتىن كوزدەرى بار ەكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتتەرى (پاك), تيىمدىلىك دەڭگەيى جونىندە مىسالدار كەلتىرە الاسىز با؟
‒ وسى داۋلى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن بەلگىلى امەريكالىق «The Wall Street Journal» گازەتىندە بەرىلگەن ءبىر اقپاراتقا (دەرەككوز: «ەnergy Points» ساراپتامالىق كومپانياسى) توقتالايىق. كەلتىرىلگەن سالىستىرمالى ەسەپتىك تيىمدىلىك وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىن ەسەپتەۋ ءۇشىن وتىننىڭ وزىندىك قۇنىن, ياعني ەنەرگيا كوزىن ماتەريال رەتىندە (كومىر, مۇناي, گاز, بيوماسسا, كۇن رادياتسياسى, يادرولىق وتىن, جەل جانە ت.ب.) ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىمەن بايلانىستى. مۇندا كومىرسۋتەك شيكىزاتىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ شىعىندارى بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ەنەرگيانى ءوندىرۋ جانە تۇرلەندىرۋ شىعىندارىنىڭ قۇنى ەسەپتەلەدى. بۇل ‒ ەنەرگيانى تۇرلەندىرۋگە ارنالعان بەلگىلى ءبىر قوندىرعىلاردى وندىرۋگە بايلانىستى بارلىق شىعىن (مۇناي جانە گاز وڭدەۋ زاۋىتتارى, گەنەراتورلار, مەحانيزمدەر, سىيىمدىلىقتار), ۇستەمە شىعىستار, امورتيزاتسيا شىعىستارى, جالاقى شىعىستارى جانە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زياندى جويۋدىڭ قۇنى. جۇرگىزىلگەن ەنەرگەتيكالىق تالداۋ وسى سانسىز پارامەتردىڭ بارلىعىن ەسكەرەدى جانە ناتيجەسىندە «پايدالى ەلەكتر ەنەرگياسى» ۇعىمىنا اينالادى.
كەلتىرىلگەن دەرەك قازبا وتىندارى (كومىر, مۇناي, گاز جانە ت.ب.) ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالعان كەزدە ورتاشا ەسەپپەن باستاپقى ەنەرگياسىنىڭ ءبىر بولىگىن عانا بەرەتىنىن كورسەتەدى. سەبەبى ولاردى ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋ ءۇشىن باسقا ەلەكتر كوزدەرىن پايدالانۋ قاجەت. ال قالدىقتاردى جويۋ, مىسالى, كومىرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ اسەرىن ازايتۋ كوپ ەنەرگيانى قاجەت ەتەدى. قازبا وتىنى بولىپ تابىلمايتىن ەنەرگيا كوزدەرى (سۋ, جەل, كۇن) ولاردىڭ ءوندىرىسىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى الىنادى. بۇل ءىس جۇزىندە تۇتىنىلعاننان گورى كوبىرەك ەنەرگيا وندىرۋگە اكەلەدى. ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى وتىن سانالاتىن جەل قۋات كوزىنە اينالعان كەزدە باستاپقى ەنەرگيانىڭ 1164%-ىن قۇرايدى. تيىمدىلىك سپەكترىنىڭ ەكىنشى جاعىندا ‒ كومىر, ونىڭ شىعىمى نەبارى 29%.
مالىمەتتەر ورتاشا ەسەپپەن الىنعان. مىسالى, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە كۇن ەلەكتر ستانسالارىن ورناتۋ مەن كۇن ەنەرگياسىن جاڭعىرتۋ بۇكىل رەسپۋبليكامىز بويىنشا ورناتۋعا قاراعاندا تيىمدىرەك بولۋى مۇمكىن. ال جەل پاركتەرىن ورناتۋ قازىردىڭ وزىندە دايىن ينفراقۇرىلىمى (قوسالقى ستانسالار, جوعارى ۆولتتى جەلىلەر) بار باتىس, ورتالىق, سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستارىندا قولايلى.
‒ ارالاس كۇن-جەل ەلەكتر قوندىرعىلارىنىڭ, سونداي-اق بولەك كۇن جانە جەل ەلەكتر قوندىرعىلارىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى قانداي؟ وسى كورسەتكىشتەردى سالىستىرمالى تالداۋ بىرىكتىرىلگەن كۇن-جەل قوندىرعىلارىنىڭ تيىمدىلىگىن راستاي ما؟
‒ ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا جۇكتەمە قاجەتتىلىكتەرىن جابا الاتىن ەكى ەنەرگيا كوزى بار كەشەننىڭ نۇسقاسى ديزەلدى گەنەراتسيانى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزىمەن الماستىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارىلىعىمەن سيپاتتالادى. مۇنداي جۇيەگە ديزەل نەمەسە بەنزين گەنەراتورى قوسىلعان جاعدايدا, ورتالىقتاندىرىلماعان نىسانداردى ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتەتىن جوعارى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق سيپاتتامالارى بار امبەباپ ەنەرگيا كەشەندەرىن سالۋعا مۇمكىندىك پايدا بولادى.
بۇل جۇيەنىڭ نەگىزگى جانە قىمبات بۋىندارىنىڭ ءبىرى (بۇكىل ستانسا قۇنىنىڭ 40%-ى) ‒ اككۋمۋلياتور بلوگى. ورتاشا العاندا, AGM تەحنولوگياسى بويىنشا جاسالعان وسىنداي ستانسالاردا قولدانىلاتىن اككۋمۋلياتورلىق باتارەيالاردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 4-5 جىل, GEL تەحنولوگياسى بويىنشا – 6-8 جىل. باتارەيالار ءمىنسىز جاعدايدا پايدالانىلعاندا عانا بۇل مەرزىمدەرگە كەپىلدىك بار. ال ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ مەرزىمىنە: پايدالانۋ تەمپەراتۋراسى, رازرياد دەڭگەيى (تەرەڭ رازريادتارمەن پايدالانۋدا مەرزىمى ايتارلىقتاي قىسقارادى), وسىنداي رازرياد پەن زارياد تسيكلدارىنىڭ سانى, زارياد كونتروللەرلەرىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى (PWM, MPPT) سياقتى فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن ايتا كەتەيىك. سونىمەن قاتار باتارەيا جۇمىسىنىڭ بۇكىل كەزەڭىندە ونىڭ سىيىمدىلىعى بىرتىندەپ تومەندەيدى. سوندىقتان بىرنەشە كوزدىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى بۇكىل ەلەكتر ستانساسىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتادى جانە نىساندى تاۋلىك بويى ۇزدىكسىز ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتەدى. ساپالى ەلەكترونيكا: ينۆەرتورلار مەن كونتروللەرلەر جۇيەنىڭ بەرىكتىگى مەن ۇزاققا جارامدىلىعىنىڭ كەپىلى.
‒ جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ جاڭارتىلاتىن كوزدەرىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قوسا, ايقىن نەمەسە جاسىرىن كەمشىلىكتەرى دە بار. مىسالى, گيدروەنەرگەتيكا بوگەتتەر سالۋعا ارنالعان كەڭ جەرلەردى سۋ باسۋ قاۋپىمەن بايلانىستى. سول سەكىلدى جەل قوندىرعىلارىن پايدالانۋ ينفرادىبىس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىمەن بىرگە جۇرەدى. وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ اينالاعا اسەرىن ءتۇسىندىرىپ وتسەڭىز؟
‒ ءيا, كينەتيكالىق ەنەرگيانى ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىراتىن سۋ, جەل ەلەكتر ستانسالارى سياقتى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا ەداۋىر ىقپالى بار. جەل تۋربينالارىن كوپ كولەمدە ورناتۋ جەر بەتىندەگى اتموسفەرالىق اۋا اعىندارىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. تاڭدالاتىن جانە ورناتىلاتىن جەرى بويىنشا جەل ەلەكتر ستانسالارى: جەرۇستى, جاعالاۋداعى, وففشورلىق (تەڭىزدە, جاعالاۋدان 10-12 شاقىرىم قاشىقتىقتا) جانە قالقىما (العاشقى پروتوتيپتەرى شامامەن 2007 جىلى پايدا بولعان جاڭا ازىرلەمە) سياقتى تۇرلەرگە بولىنەدى. فيزيكا نەگىزدەرىن وقىعان كەز كەلگەن ادام جەر اتموسفەراسى سياقتى تۇيىق جۇيەدە ەنەرگيا جاسالمايتىنىن جانە جويىلمايتىنىن, تەك ساقتالاتىنىن بىلەدى. بۇل – الىپ جەل تۋربينالارىنىڭ قالاقتارى ارقىلى وتەتىن اۋا اعىندارى جەلدىڭ جىلدامدىعىن پروپورتسيونالدى تۇردە ازايتا وتىرىپ, اتموسفەرادان تۇسەتىن ەنەرگيانى پايدالانادى دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل جىلدامدىقتىڭ تومەندەۋى اۋقىمدى اعىندارعا ايتارلىقتاي اسەر ەتۋى جانە ءبىز ءالى تۇسىنبەيتىن سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.
جاقىندا جەل كۇشىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى تۋرالى جوبادا وسلوداعى نورۆەگيا مەتەورولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى گوران بروستوم تەڭىز جەل ەلەكتر ستانسالارى ىسكە قوسىلعان كەزدە مۇحيت اعىندارىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى زەرتتەۋدى ەنگىزدى. اۋا جەل تۋربينالارىنىڭ قالاقتارى ارقىلى وتكەندە, بۇل اعىننىڭ جۇرەتىن جولى ازداپ وزگەرەدى. ونىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن تۋربۋلەنتتىلىك مۇحيت بەتىنە ۇرىلاتىن ادەتتەگى لامينارلى اعىندى وزگەرتەدى. مۇحيت سۋىمەن بايلانىستا بولعان تۋربۋلەنتتىلىك تەرەڭدەگى سۋىق سۋلار جوعارى كوتەرىلىپ, ونىڭ ورنىن اناعۇرلىم تاياز سۋلار باساتىن قۇبىلىستى تۋدىرۋى مۇمكىن. بۇل كەزدە سۋ قويماسىنداعى جىلۋى بار اعىنداردىڭ قۇرىلىمى وزگەرەدى. بۇل جاھاندىق قۇبىلىس ءالى دە ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە باعىنبايدى.
سول سەكىلدى جەل تۋربينالارىنىڭ جانۋارلار الەمىنە اسەرى سۋ ورگانيزمدەرىنە, قۇستارعا جانە جاندىكتەرگە قاۋىپ توندىرۋىمەن دە سيپاتتالادى. وففشورلاردا (تەڭىزدە) جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ كەزەڭىندە تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنداعى بۇزۋشىلىقتار بالىقتاردىڭ كوشىپ-قونۋىنا جانە ولىمىنە اكەلەدى. ال پايدالانۋ كەزەڭىندە سۋاستى كابەلى ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ كەزىندە بالىقتار مەن سۋ تۇبىندەگى جانۋارلاردا شوشىنۋ رەاكتسياسى پايدا بولۋى مۇمكىن. سودان كەيىن كابەلدىك جەلى بالىقتاردىڭ كوشىپ-قونۋىنا كەدەرگى بولادى. سونداي-اق 2 گۆت-ساعاتتىق ەلەكتر ەنەرگياسىندا شامامەن 1 قۇس ولەدى. مىسالى, بۇل اقش اۋماعى ءۇشىن جىلىنا شامامەن 70 مىڭ قۇسقا سايكەس كەلەدى. قوزعالمالى قالاقتاردان ۋلتراقىسقاتولقىندى (ۋقت) جانە اسقان جوعارى جيىلىكتى (اجج) دياپازونداعى راديوتولقىنداردىڭ شاعىلىسۋىنان اۋە لاينەرلەرىنىڭ ناۆيگاتسيالىق جابدىقتارىنىڭ قالىپتى جۇمىسى بۇزىلىپ, تەلەديدار حابارلارىن قابىلداۋ قيىنعا سوعادى.
ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرىندە جەل تۋربينالارىنىڭ جۇمىسى ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنا اسەر ەتەتىنى عىلىمي زەرتتەلگەن. شۋدىڭ اسەرىنەن باسقا, جەل قالاقتارىنان جاقىن ماڭايداعى تۇرعىن ۇيلەرگە كولەڭكە دە تۇسەدى. بۇل – ادامداردىڭ پسيحيكاسىنا تەرىس اسەر ەتىپ, مازاسىزدىق تۋدىرادى. وسىعان بايلانىستى مۇنداي تۇرعىن ۇيلەردىڭ, سونداي-اق وعان ىرگەلەس جەرلەردىڭ قۇنى سوڭعى ۋاقىتتا كۇرت تومەندەگەن.
ەكىنشى جاعىنان, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ كەزىندە ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىمەن سالىستىرعاندا ءارتۇرلى لاستاۋشى زاتتىڭ, سونىڭ ىشىندە پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارى ازايادى. كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن شىعاتىن قورىتىندى بالامالى ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگىن كورۋمەن قاتار, ودان ۇتىلاتىن تۇستارىمىز دا بار ەكەنىن بىلدىرەدى.
‒ رەسپۋبليكامىزدىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارلارىنا قول جەتكىزۋ, قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جوبا قولعا الىنعان. سولاردىڭ ءبىرى ‒ جوڭعار قاقپاسىندا جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋ. ال بۇل ماڭداعى جەلدىڭ كۇشتىلىگى جايىندا ءجيى ايتىلادى. الاي-دۇلەي داۋىل تۇرسا, جەل گەنەراتورىنىڭ كونسترۋكتسياسى وعان شىداس بەرە الا ما؟
‒ قاتتى جەل, ءتىپتى جۇك ۆاگوندارىن اينالدىرىپ جىبەرەتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. دوستىق ستانساسىنىڭ وزىندە قۋاتتىلىعى شامامەن 200 كۆت قۇرايتىن ءبىر ەۋروپالىق ءوندىرۋشىنىڭ ەكىقالاقتى جەل تۋربيناسى قوندىرىلدى. بىراق ول ورناتىلا سالىسىمەن بىردەن توقتاتىلدى. اۋا اعىنىندا ۇشاتىن ۇساق تاستار ابرازيۆ رەتىندە ارەكەت ەتە الادى جانە بىرنەشە ۋاقىت ىشىندە تۋربينا قالاقتارىن بۇزىپ وتەدى دەگەن بولجام بار. وسىنداي جاعدايلاردا جۇمىس ىستەيتىن جانە اگرەسسيۆتى ورتاعا توتەپ بەرەتىن تۋربينا ءالى شىعارىلعان جوق. جوڭعار قاقپاسى ايماعىنداعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىق ‒ تۇراقتى جەل باعىتى. سوندىقتان مۇنداعى جەل پاركى دىڭگەكتەگى جەل تۋربينالارى ەمەس, سۋ ەلەكتر ستانساسى سياقتى جەل پلاتيناسى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
‒ بىلۋىمىزشە, ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن «Samal Energy» كومپانياسى كۇن, جەل ەلەكتر ستانسالارىن جەتكىزۋمەن جانە ورناتۋمەن قاتار, جاسىل تەحنولوگيالار سالاسىنداعى تاعى ءبىر باعىت ‒ ەلەكتروتريتسيكلدەر ازىرلەۋمەن اينالىسادى. جالپى, بۇل شاعىن ەلەكتر كولىگىنىڭ بولاشاعىن جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىمەن رەتتەلەتىن كولىك قۇرالى رەتىندە كورەسىز بە؟
‒ ەلەكترلى ساموكات نەمەسە ۆەلوسيپەد بولسىن, جولعا شىققان كەز كەلگەن كولىك قۇرالى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن ساقتاي وتىرىپ ءجۇرۋى كەرەك. مەن ەلەكتر ساموكاتتارىنا ارنالعان ارنايى جولدارمەن ءجۇرىپ, ەلەكتروتريتسيكلىمدى ناقتى سىناقتان وتكىزدىم. بايقاعانىم ‒ بۇل جولداردىڭ ساپاسى وتە ناشار. ەلەكتر سكۋتەرلەرىنىڭ تروتۋارلار مەن جولدارعا شىعىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. سوندىقتان قوزعالىس جولاقتارىنا ۋاقتىلى مونيتورينگ جاساپ, جوندەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ولار ءۇشىن باسقا زاماناۋي ماتەريالدار مەن جابىنداردى پايدالانۋ نۇسقالارىن قاراستىرۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن. شاعىن ەلەكتر كولىگىن دامىتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ءتيىستى ينفراقۇرىلىم قاجەت.
ەگەر ەلەكترلى ساموكات پەن ۆەلوسيپەدتى سالىستىراتىن بولساق, وندا ولاردىڭ دوڭگەلەك ولشەمدەرىندەگى ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتى كورەمىز. ياعني كىشكەنتاي ديامەترلى دوڭگەلەك كىشىگىرىم شۇڭقىرعا تۇسسە دە, قۇلاۋعا اكەلۋى مۇمكىن. قۇلاۋعا دەيىن بارماعان جاعدايدىڭ وزىندە بۇل كولىكتى جۇرگىزۋشى ءوزىن ۇنەمى جايسىز قوزعالىس جاعدايىندا سەزىنەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلەكتروتريتسيكل ەلەكتر ساموكاتىنا قاراعاندا اناعۇرلىم بەرىك. ول بۇرىلىسقا ەنگەن كەزدە جىلدامدىقتى ادەتتەگى ەلەكتر ساموكاتى تالاپ ەتەتىن دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋ قاجەت ەتىلمەيدى. جوبالانعان ديزايندا ماياتنيكتىك جۇيە قولدانىلىپ, ول كولبەۋ جازىقتىق بويىمەن قوزعالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ەلەكتروتريتسيكلدى كەز كەلگەن اۋا رايىندا جۇرگىزۋ, كوشەدە زاريادتاۋ مۇمكىندىكتەرىن جەتىلدىرۋمەن اينالىسۋدامىز. سونىمەن قاتار قازۇۋ-دىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە ەلەكتر كولىگى تاقىرىبى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيام شەڭبەرىندە ەلەكتروتريتسيكل جۇرگىزۋشىسىنە ارنالعان تسيفرلىق اسسيستەنت باعدارلاماسىن ازىرلەپ جاتىرمىن. قاۋىپسىز باسقارۋدىڭ مۇنداي جۇيەسى (ADAS) جۇرگىزۋشىگە جولدا سوقتىعىسۋدان ساقتانۋعا كومەكتەسىپ, اعىمداعى كوشە قوزعالىسى جاعدايىنان تولىق اقپارات بەرىپ وتىرادى.
اڭگىمەلەسكەن
بوتاگوز ابدىرەيقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
