شاعىن بيزنەستىڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرى

5 جىلدا 1,3 ملن جاس ەڭبەك نارىعىنا كەلەدى

Jusan Analytics تالداۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن شوب-تاعى شي­ماي-شات­پاق پروبلەماعا تالداۋ جا­ساپ, اراجىگىن اجىراتىپ كو­رۋگە تىرىس­قان القالى جيىن ءوتتى. ورتا­لىق­تىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ءانۋار قۋان­دىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, جۇ­مىس­پەن قام­تۋداعى شوب ءرولى وتە جو­عارى, ويت­كەنى جاڭادان اشىلىپ جات­قان جۇ­مىس ورىن­دا­رىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

ء«بىز 2017 جىلى اشىلعان 38,8 مىڭ شاعىن كومپانيانىڭ ومىرلىك جولىنا تالداۋ جاسادىق. سوندا بايقاعانىمىز – العاشقى جىلدىڭ وزىندە 3,2 مىڭ كوم­پانيا جابىلعان. ەكىنشى جىلى 2017 جىلى اشىلعان كومپانيانىڭ 75 پايىزى جۇمىسىن توقتاتقان. جالپى, بيز­نەستىڭ بەسجىلدىق ومىرىندە 18 پا­يىزعا جۋىق كومپانيا عانا جۇمىسىن جال­عاستىرعان. الەمدە بۇل كورسەتكىش 50 پايىزدى قۇرايدى. شوب-تىڭ دامۋى ەكونوميكانىڭ تابىستى جانە تۇراقتى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى جانە قول­جەتىمدى جۇمىس ورىندارىن قۇرادى. الەمدە ەكونوميكا سۋبەكتىلەرىنىڭ 95 پايىزى – شوب سۋبەكتىلەرى. ءىجو قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى شامامەن 50 پايىزداي», دەيدى.

اسىلىندە, اشىلعان كومپانيانىڭ العاشقى 3-5 جىلى وتە ماڭىزدى ەكەن. سەبەبى ءدال وسى مەرزىم ارالىعىندا كاسىپورىن ەكونوميكاعا تەك ساندىق ەمەس, ساپالى ديۆيدەند اكەلە باستايتىن كورىنەدى. ياعني جەتىلگەن كوم­پانيالار عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جوبالارعا, ادامي كا­پي­تالعا ينۆەستيتسيا سالادى, ونىم­دى­لىكتى ارت­تىرادى, سايكەسىنشە ولار­دىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى دە ارتادى.

Jusan Bank باسقارما توراعاسى نۇر­داۋلەت ايدوسوۆ ەڭبەك نارىعىنا جاسالاتىن ۇلكەن قىسىمدى شوب-تى دامىتۋ ارقىلى عانا تەجەي الامىز دەگەن پىكىردە.

«2012 جىلعا دەيىن شوب 160 جۇمىس ورنىن قۇرسا, كەيىنگى 10 جىلدا بۇل كورسەتكىش جىل سايىن 50 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىنا ارتقان. ەندى 2000 جىلدان كەيىن تۋعان بالالاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا ارالاساتىن دا ءساتى كەلدى. ولار بىرتىندەپ نارىققا قىسىم جاساماق. سوندىقتان قازىردەن باستاپ شوب-قا قولداۋدى كۇشەيتۋىمىز قاجەت. ول جۇمىس ورىندارىنىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسىنە اينالۋى كەرەك. الداعى بەس جىلدا وتاندىق ەڭبەك نارىعىنا 1,3 ملن جاس مامان كەلەدى. 2030 جىلعا دەيىن بۇل تسيفر 1,7 ملن ادامعا ۇلعايادى. ون جىل كولەمىندە 20-25 جاس ارالىعىنداعى 2 ملن جاس ازاماتتى ساپالى جۇمىسپەن قامتۋعا ءماجبۇرمىز. تيىسىنشە, بۇل جاع­داي قازاقستانداعى شوب-تىڭ باستى قيىندىعى ءھام ميسسياسى بولماق», دەيدى ن.ايدوسوۆ.

تەجەۋشى ءتورت فاكتور

سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, قازاق­ستان­دا شوب سۋبەكتىلەرى بەلسەندى ءوسىپ كەلەدى. 2018 جىلدان بەرى ءىجو-دەگى ۇلەسى 28-دەن 37 پايىزعا وسكەن. 2 ملن شوب كاسىپورنىندا 4 ملن-نان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ەلدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ 75 پايىزى قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىندا, تەك جارتىسىنان استامى 6 ءىرى وڭىردە – استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا جانە قاراعاندى, الماتى, تۇركىستان وبلىستارىندا جۇمىس ىستەيدى.

«الەممەن سالىستىرار بولساق – دامۋ قارقىنىمىز ءتاۋىر-اق, الايدا ءبىز ءالى دامۋدىڭ ەرتە كەزەڭىندەمىز. وزگە ەلدەردە ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسى مەن جان باسىنا شاققانداعى تابىس اراسىندا انىق بايلانىس بار. ياعني ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسى جوعارى بولعان سايىن ەكونوميكا دا سونشالىقتى كۇشتى بولا تۇسەدى. تابىسى جوعارى, بىراق شوب دەڭگەيى تومەن ەلدى كەزىكتىرمەدىك. قازاقستان دامۋشى ەلدەر توبىندا. شوب پروبلەماسى – ونىمدىلىكتىڭ تومەندىگىندە. شاعىن جانە ءىرى بيزنەس اراسىنداعى بۇل كورسەتكىشتىڭ ايىرماشىلىعى – بەس ەسەدەي. دامىعان ەلدەردە بۇل ايىرما 20-40 پايىزدى قۇ­رايدى. بىرىنشىدەن, مۇنداي الشاقتىق قو­عامدا ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى تۋعى­زا­دى. ءىرى كومپانيالاردا لوگيستيكا, تەحنولوگيا, قارجىلىق ينفراقۇرىلىمعا دەگەن قولجەتىمدىلىك بار. ولار ءىرى تابىس ەسەبىنەن قىزمەتكەرلەرىنە كوپ تولەي الادى. ونىمدىلىگى تومەن بولعان سوڭ شاعىن كاسىپكەرلەردە ونداي مۇمكىندىك بولمايدى. ءسويتىپ, تەڭسىزدىك تۋىندايدى. مۇنى جەكەلەگەن وڭىرلەردە جانە مۇناي سەكتورىنداعى وقيعالاردان بايقاۋعا بولادى», دەيدى ءانۋار قۋاندىقوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تومەن ونىمدىلىك كاسىپورىننىڭ باسەكەگە قابى­لە­تىن دە تومەندەتەدى جانە ەكسپورتتىق پوتەنتسيالى بولمايدى. قازاقستاندا شوب-تىڭ 6 پايىزى عانا ءوز ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارادى ەكەن. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 20 پايىز ماڭايىندا. ERI باسەكەلى ورتانى زەرتتەۋ ورتالىعى دي­رەك­تورىنىڭ ورىنباسارى ازات ماح­ۆاتوۆ شوب دامۋىن تەجەپ تۇرعان باستى ءتورت فاكتوردى بولە-جارا ايتادى.

«ولار – سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگى, تەحنولوگيا تاپشىلىعى, قار­جى تاپشىلىعى جانە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قولدانىستاعى ساناتتارى. اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاسالدى. مەملەكەت شارالار قابىلدايدى. ەگەر ءبىز ءار ماسەلەگە بىرتىندەپ جانە ەگجەي-تەگجەي ۇڭىلەر بولساق, وندا 2030 جىلى ناتيجەسىن كورىپ تە قالامىز», دەيدى ساراپشى.

سان ەمەس,  ساپا ماڭىزدى

ال «اۋىل» پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەۋتاي راحىمبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, 30 جىل بويى شوب-قا قاتىس­تى ناقتىلى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قا­لىپ­تاسپاۋى سالدارىنان قازىر بيزنەسمەندەر زارداپ شەگىپ وتىر.

«مىسالى, مەن جەزقازعاندا كىرپىش وندىرگىم كەلەدى. ءىسىم ءجۇرىپ, ءونىمدى ساتار بولسام قايدا ساتپاقپىن؟ جاقىن قالا ارقالىق – 330 شاقىرىمدا, قىزىلوردا – 430 شاقىرىمدا, قاراعاندى – 530 شاقىرىمدا. ۇلكەن تاۋەكەلدەر تۋىندايدى. ول قالالارعا ءونىم جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان كاسىپكەرلەر مەيرامحانا, ساۋدا, جانارماي بەكەتى دەگەن سياقتى كاسىپتەرمەن اينالىسۋعا كوشەدى. بىزدە مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن قولداۋ شارالارىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, شوب-قا قاتىستى ناقتىلى مەملەكەتتىك ساياسات جوق. 30 جىل ىشىندە ءبىز تەك بازار, ساۋدا ورتالىقتارى مەن تويحانا سالۋدى عانا مەڭگەردىك. مەملەكەت نەمەن اينالىسۋ كەرەك ەكەنىن مەڭزەپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سيگنال بەرمەيدى. شوب-قا قاتىستى يدەولوگيانى وزگەرتەتىن ءسات كەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە كانادا, ارگەنتينا جانە اۋستراليانىڭ تابىستى تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرەر ەدىك. نەگە بىزگە دە وسى سالانى پايدالانباسقا؟ ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وندىرىسىندە ليدەر بولا الار ەدىك. اينالامىزدا تۇتىنۋشى دا كوپ. ونىڭ ۇستىنە, ەكونوميستەر ايتىپ جۇرگەندەي اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءبىر جۇمىس ورنى قالادا 7 جۇمىس ورنىنا دەيىن قۇرۋعا مۇمكىندىك جاسايدى», دەيدى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ.

اۋىل شارۋاشىلىعى مامانىنىڭ سوزىنشە, بىزدە «بيزنەسمەن» دەگەن كىم, «كاسىپكەر» دەگەن كىم دەگەندى انىقتايتىن تۇسىنىك جوق.

«ستاتيستيكا دا دۇرىس ەمەس. قا­زىر بىزدە 2 ملن شوب سۋبەكتىسى بار كو­رى­نەدى. 10 جىل بۇرىن 600 مىڭ بول­عان. بۇرىنعى تسيفر شىندىققا جا­قىن سياقتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن قوعامدا حالىقتىڭ 3-4 پا­يىزىنىڭ كاسىپكەرلىك قابىلەتى بو­لادى ەكەن. قالعاندارى ەشقاشان «كاسىپ­كەر» اتانبايدى. سانعا قارايتىن بول­ساق قازاقستاندا 600-800 مىڭ شا­عىن بيزنەس سۋبەكتىسى بولۋعا ءتيىس. 2 ملن دەگەن قايدان شىققان؟ بۇل رەتتە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىنا» «راحمەت» ايتامىز. جك تىركەگەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلارعا 3-6 ملن نەسيە بەرىلىپ, ناتيجەسىندە, كاسىپكەر سانى ارتىپ شىعا كەلدى. الايدا مويىن­داۋ كەرەك, بۇل ازاماتتار ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسىپ جاتقان جوق. اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعىندا. «اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىركەلگەن سۋبەكتىلەر سانى – 250 مىڭ. ونىڭ 230 مىڭى – شارۋا قوجالىقتارى, قالعاندارى – اق, جشس, وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر سياقتى زاڭدى تۇلعالار. اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا بيزنەس اشۋ قيىن ەمەس. كوبى جەر ماسەلەسىن العا تارتادى. بىراق ول – سىلتاۋ عانا. ەلىمىزدە 100 ملن گەكتار جەر بوس جاتىر. ءيا, ەلدى مەكەننەن ءسال الىستاۋ. بىراق اينالىسۋعا بولادى. سوڭعى 3-4 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 30 مىڭداي كاسىپكەر پايدا بولدى. مىنە, بۇلار 6 ملن الۋ ءۇشىن تىركەلگەن كاسىپكەرلەر. ال اقشانى قايدا جىبەردى, مەن ول جاعىن بىلمەيمىن», دەيدى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ.

ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا جوق

قازاقستان وتباسىلىق بيزنەس قا­ۋىم­­­داس­تىعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ تورا­عاسى يانا يساكوۆانىڭ پايىمداۋىنشا, بىزدە بيزنەستى ءارى قاراي ءۇيىرىپ اكە­تۋ ءۇشىن تاتىمدى, جۇيەلى ستراتەگيا جە­تىس­پەيدى.

جاپونيادا كومپانيالاردىڭ 90 پا­يىزى, ەۋروپادا 70 پايىزى وتباسىلىق شوب سانالادى. وتباسىلىق بيزنەس ۇزاق­مەرزىمدى بولادى. ونداي كومپانيا­لار ساتىلىم ءۇشىن ەمەس, وتباسىنى باسقارۋ جانە وعان يەلىك ەتۋ ءۇشىن (مۇ­را­­­گەرلىكتى بەرۋ ماقساتىمەن) قۇرى­لا­­دى. ءبىز ەكى جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋ جۇر­گىزدىك. ونىڭ اياسىندا قالالىق جانە اۋىلدىق جەردەگى 714 كومپانيانىڭ ءارتۇرلى جاستاعى وكىلدەرىنە ساۋالداما جاسادىق. ناتيجەسىنە قاراساق, رەس­پون­دەنتتەردىڭ 50 پايىزى كاسىپتەرىن دوڭ­گە­لە­تىپ اكەتۋ ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا جەتىسپەگەنىن مالىمدەپتى. ياعني وتاندىق كوم­­پانيالاردا ستراتەگيا بويىنشا قيىن­دىق بار», دەيدى يا.يساكوۆا.

كەيبىرى قارجىلىق پروبلەما رەتىندە ينۆەستيتسيالىق نەمەسە وپەراتسيالىق قىزمەتكە قاراجاتتىڭ جوقتىعىن ايتسا, باسقالارى ءۇشىن ەڭ ءالسىز تۇسى – تۇتىنۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتسىزدىگىندە ەكەن. 35 پايىزى بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپ­شىلىعىن ايتقان. سونىمەن قاتار ساۋال­داماعا قاتىسقانداردىڭ 30 پايى­زىن­دا عانا بيزنەس-ءبىلىم بار. بىزگە بيز­نەس تۇيتكىلدەرىن قازىر شەشىپ قويۋ جەت­كى­لىك­سىز, 10-20 جىلدان كەيىن نە بولاتىنىن دا ويلاۋ كەرەك, دەيدى مامان.

ونىڭ پىكىرىنشە, ءىرى بيزنەس كومەككە سىرتتان ەكسپەرتتەردى ءجيى تارتسا, شوب باسشىلارى مۇنداي قادامعا سيرەك بارادى.

«ادەتتە كاسىپكەر ءوز بيزنەسىمنىڭ جاي-كۇيىن وزىمنەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى, تيىسىنشە, مەنىڭ كومپانيامدا جۇمىس ىستەمەيتىن ادام ماعان قالاي كومەكتەسە الماق دەپ ويلايدى. سۇرالعانداردىڭ 20 پايىزى ەشقاشان ەكسپەرت كومەگىنە جۇگىنبەگەن ەكەن. ءبىزدىڭ شوب ورتاسىندا ەكسپەرت شاقىرۋ جانە سىرتقى مامانداردى تارتۋ مادەنيەتى ءالى قالىپتاسپاعان. 70 پايىزى مامان شاقىرۋ قىمبات ەكەنىن ايتقان. ال كوبى تەگىن كونسۋلتاتسيالار مەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۋرالى بىلمەيدى دە», دەيدى.

«Schoolbu» بالالار تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كومپانيا باسشىسى البەرت ءنيدىڭ ايتۋىنشا, باستاپقى كەزەڭدە كاسىپكەر بيزنەس ماسەلەسىن ءوزى شەشەدى.

«بانك ينۆەستور رەتىندە كەپىلمەن اقشا عانا بەرەدى. الدەقايدا قولجەتىمدى قارجى بولسا بىرنەشە رەت ءوسىم كورسەتەر ەدىك. ماسەلەن, مەن بيزنەستى باستاۋ ءۇشىن بۇكىل مۇلكىمدى كەپىلگە قويدىم: بازا, پاتەر, ءۇي. ءسويتىپ, تاۋەكەلگە باردىق. ءيا, «دامۋ» ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسىن الۋعا بولادى, بىراق قارجىلاندىرۋ مولشەرى مەنىڭ كەپىلىمنىڭ كولەمىنە بايلانىستى», دەيدى ول.

ول سونداي-اق حالىقتىڭ تابىسى ءوسىپ جاتپاعانىن, ونىڭ ەسەسىنە سول اۆتوبۋس­تاردىڭ باعاسى سوڭعى 7 جىلدا كەمى ەكى ەسە وسكەنىن اتاپ ءوتتى.

«2015 جىلى ءبىز 6 ملن تەڭگەگە اۆتوبۋس ساتىپ الدىق. قازىر ولاردىڭ باعاسى 12-13 ميلليوننان اسادى. سول كەزدەن بەرى وتىن باعاسى ءۇش ەسە ءوستى. مەن بيزنەسمەن رەتىندە, بانكروت بولماس ءۇشىن وسى شىعىنداردى قىزمەت قۇنىنا قوسامىن. ءسويتىپ, اقىرىندا تۇتىنۋشىعا اۋىرلىق تۇسىرەمىن», دەيدى البەرت ني شوب ءۇشىن تۋىنداپ وتىرعان تاعى ءبىر تۇيتكىلدى العا تار­تىپ.