تاعى دا اپتاپ ىستىق...

ەلدىڭ باتىسىندا, ودان كەيىن سولتۇستىگىندە جانە ورتا­لىعىندا نايزاعاي ويناپ, بۇرشاق جا­ۋى­پ, ەكپىندى جەل سوعادى. رەس­پۋب­­ليكانىڭ شىعى­سىندا, وڭتۇس­تى­گىندە جانە وڭتۇستىك-شى­عىسىندا انتيتسيكلوننىڭ كۇشەيۋىمەن جاۋىن-شاشىنسىز اۋا رايى ساقتالادى. وسى كەزەڭدە سول­تۇس­تىكتە, ورتالىقتا, 11-12 شىل­دەدە سولتۇستىك-باتىستا, 12-13 شىل­دەدە وڭتۇستىكتە, 13 شىلدەدە وڭ­­تۇستىك-شىعىستا 43 گرادۋسقا دەيىن وتە قاتتى ىستىق بولادى.

كۇننىڭ قاتتى ىسۋى جاعدايىندا ءورت قاۋپى كۇشەيەتىنى بەلگىلى. ماۋسىم باسىندا اباي وبلىسىندا ورىن العان, ادام شىعىنىنا اكەلىپ سوققان الاپات ءورتتىڭ جالىنى جۇرەگىمىزدە ءالى باسىلا قويعان جوق... جوعارى تەمپەراتۋرا ادامدارعا دا كەرى اسەر ەتەدى. اپتاپ ىستىق بارلىق ادام ءۇشىن ەڭ الدىمەن, قاۋىپ توپتارىنا جاتاتىن تۇلعالار ءۇشىن قاۋىپتى.

ەگدە ادامدار, جۇكتى ايەلدەر, جاڭا تۋعان نارەستەلەر, سابيلەر, سوزىلمالى اۋرۋلارى (جۇرەك-قان تامىر, نەسەپ شىعارۋ جۇيەسى, تىنىس الۋ اعزالارى, زات الماسۋ بۇزىلىستارى) بار تۇلعا­لار, قيمىل-قوزعالىسى شەكتەۋلى جانە اقىل-وي بۇزىلىستارى بار تۇلعالار, ءدارى-دارمەك قابىلدايتىن, دالادا جۇ­مىس ىستەيتىن جانە فيزيكالىق جا­ت­تى­عۋلارمەن اينالىساتىن ادامدار, سون­داي-اق حالىقتىڭ ءۇيسىز-كۇيسىز نە­مە­سە جاعدايى تومەن توپتارىنداعى ادام­دار­دا ىستىق ءوتىپ اۋىرۋ قاۋپى جو­عا­رى بولادى. وسىعان وراي توتەنشە جاع­­دايلار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى بارلىق جاۋاپتى ورىنداردى اپتاپ ىستىققا بايلانىستى بىرقاتار ساق­تىق شاراسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا, تۇر­عىن­داردى ءوز دەنساۋلىعىنا مۇقيات بو­لۋعا شاقىرادى.

دالا جانە ورماندى جەردە ىستىق, قۇرعاق, جەلدى اۋا رايى كەزىندە وت جا­عۋعا بولمايدى. ەكىنشىدەن, ءۇي ما­ڭىن­­­دا, ساياجايدا جينالعان قوقىس پەن قۋ­را­­عان ءشوپتى جاققان كەزدە قاۋىپ­سىز ارا­­­قا­شىقتىقتى ساقتاۋ كەرەك. ول 50 مەتر­­­دى قۇرايدى. سونىمەن قاتار جان­عان وت­تى قاراۋسىز قالدىرۋعا جانە ونى با­قى­لاۋدى بالالارعا تاپسىرۋعا بولمايدى.

ءورت قاۋپىنە بايلانىستى قالالى جەرلەردە, دالالى ايماقتاردا بىرقا­تار شەكتەۋ ەنگىزىلگەن. تجد قىزمەتكەرى حالىق اراسىندا كەڭ, جان-جاقتى ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.

توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى ىستىقتان ساقتانۋ ءۇشىن ازاماتتارعا, اسا قاجەتتىلىك بولماعان جاعدايدا, دا­لاعا شىقپاۋعا كەڭەس بەرەدى, سونداي-اق اعزانى سۋسىزدانۋدان قورعاۋ ءۇشىن كوپ سۋ, كۇنىنە كەمىندە 1,5-3 ليتر سۇ­يىق­­تىق ءىشۋ كەرەك, اپتاپ ىستىقتا كەز كەل­گەن فيزيكالىق بەلسەندىلىكتەن باس تار­تىڭىز, كۇندىز كۇن ساۋلەسى بولمەگە تۇسپەۋى ءۇشىن تەرەزەلەردى اشىق رەڭكتى پەردەلەرمەن جابىڭىز, كۇن وتپەس ءۇشىن باس كيىم, اشىق اۋا وتكىزبەيتىن كيىم (ماقتادان جاسالعان) كيىڭىز. ىستىق اۋا رايىندا بالالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ساق بولىڭىز.

قازىر – جازعى دەمالىس كەزەڭى. وسى­عان بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ تا­بيعات اياسىنا شىعۋ فاكتىلەرى ءۇردىس الۋ­دا. تابيعات اياسىنا بارعان كەزدە مىن­دەتتى تۇردە قاراپايىم قاۋىپسىزدىك ەرە­جەلەرىن ساقتاۋ قاجەت. تابيعي ورت­تەر­دىڭ ورىن الۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – حا­لىقتىڭ وتتى ابايسىز پايدالانۋى, سون­دىرىلمەگەن تەمەكى, الاۋ, جانعان سى­رىڭ­كە, مايلى نەمەسە توزىعى جەتكەن شۇبەرەك, شىنى بوتەلكە, كولىك قۇرا­لىنىڭ سوندىرگىشىنەن ۇشقىنى, قۇرعاق ءشوپتىڭ جاعۋ, نايزاعاي.

سونداي-اق قىزمەت بابىنداعى ادام­داردىڭ دا ساقتىق شارالارىن قا­تاڭ ۇستانعانى ءجون. كەڭسەگە دالادان ىستىق­تاپ, تەرلەپ كىرگەن بويدا كونديتسيونەر استىنا وتىرۋعا بولمايدى. بۇل راديكۋليت پەن پنەۆمونياعا شالدىعۋ قاۋپىن ارتتىرادى. كۇن قانشالىقتى ىستىق بولسا دا, كونديتسيونەردى 18 گرادۋستان تومەن تۇسىرمەۋ كەرەك. دالا مەن عيمارات ىشىندەگى تەمپەراتۋرانىڭ ايىرماشىلىعى 10 گرادۋستان اسپاۋى ءتيىس. سونداي-اق كونديتسيونەر جۇمىس ىستەپ تۇرعان بولمەدە ەكى ساعاتتان ار­تىق وتىرۋعا بولمايتىنىن ەستەن شى­عارماعان دۇرىس. ۇيدە دە, كەڭسەدە دە اۋانىڭ قۇرعاپ كەتۋىنەن ساقتانۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءبىر ىدىسقا سۋ قۇيىپ, بەتىن اشىق قالدىرۋعا بولادى.

كوپتەگەن قالا تۇرعىنى كۇن ىس­تىق كەزدە قالاداعى سۋبۇرقاقتىڭ ما­ڭايىن پانالاۋعا قۇمار. ءتىپتى كىش­كەنتاي بالالاردىڭ سۋبۇرقاققا شومى­لىپ جۇرەتىنىن دە بايقاۋعا بولادى. ماماندار مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى سۋبۇرقاقتاعى سۋدا ۆيرۋستار, ادام ءۇشىن زياندى ميكرو­ورگانيزم كوپ بولادى. سونىمەن قا­تار بۇرقاقتارعا سۋعا تۇسكەندە ديزەنتەريانى, ىشەك ينفەكتسيالارىن جانە ا گەپاتيتىن جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى. سونداي-اق ونداعى سۋ تۇيىق جۇيەدە اينالعاندىقتان, جان-جانۋارلاردان قالعان گەلمينت جۇمىرتقالارىنىڭ جۇعۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

عالىمدار الداعى ۋاقىتتا عالام­شاردا ادام توزگىسىز ىستىق بولاتىنىن مالىمدەپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىن­شا, جەر عالامشارىندا كليمات شامالى جىلىنعاننىڭ وزىندە ونىڭ ارتى تەمپەراتۋرانىڭ بارىنشا جوعارى كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى. ايتالىق, جاقىندا كانادانىڭ ليتتون اۋىلىن­دا 49,6 گرادۋستىق ىستىق بولدى. عا­لىم­دار مۇنداي ىستىق مىڭ جىلدا ءبىر رەت قايتالاناتىنىن ايتا­دى. بۇعان قوسا, جاھاندىق جىلىنۋ دا جاعدايدى قيىنداتا تۇسەدى. «كليماتتىڭ جىلىنۋى ەكسترەمالدى اپتاپ ىستىقتىڭ كەلۋىنە اسەر ەتتى. ءبىز مۇنداي ىستىق تەك الداعى ۋاقىتتا بولادى دەپ ويلاعان ەدىك», دەيدى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالى­مى فرەدەريكە وتتو. نيدەرلاندىلىق زەرت­تەۋشى سيۋكە ءفيليپپتىڭ پىكى­رىن­شە, ەندى مۇنداي اپتاپ ىستىق ءجيى قاي­تالانادى. ال ەگەر پلانەتانىڭ تەمپەراتۋراسى 2040 جىلعا قاراي تاعى ەكى گرا­دۋسقا كوتەرىلسە, وندا الەمدە الاپات ءورت پەن ءتۇرلى ءزىلزالا كوپتەپ ورىن الۋى مۇمكىن.

اپتاپ ىستىق قاشاندا, قاي جا­عى­نان دا – ۇلكەن سىن. سوندىقتان ودان
بۇقارا بوپ ساقتانعان ءجون.