عىلىمي جوبالاردى تالقىلاۋ بارىسىندا عالىمدار ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋدا تۇرعىندار ءۇشىن قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى نازاردا تۇرۋى ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى كۇنسۇلۋ زاكاريا وسى كەزدەسۋدە «الماتى – ىسكەرلىك, ەكونوميكالىق, مادەني ءومىردىڭ ورتالىعى رەتىندە قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە قالا اۋماعى ۇلعايا تۇسۋدە. وسى جەردە ەسكەرەتىن جايت, قالا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدا ىسكە اساتىن جوبالار عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەنىپ جۇزەگە اسۋى قاجەتتىگىن» العا تارتتى. ۇعا پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, عالىمدار ۇسىناتىن جوبالاردىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, قالانىڭ دامۋ بولاشاعىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. بۇگىندە عالىمداردى ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, سۋ رەسۋرستارىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرى, سونداي-اق اۋانىڭ لاستانۋى, وندىرىستىك قالدىقتاردىڭ قوردالانۋى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر الاڭداتىپ وتىر. ەلەكتر توگىن, سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار ويلاپ تابۋ نەمەسە وندىرىستىك سۋلاردى تازالاپ, قايتا پايدالانۋعا جاراتۋ, ەكولوگيانى, اۋا باسسەينىنىڭ لاستانۋىنىڭ الدىن الاتىن ادىستەر ويلاپ تابۋ, قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ, ولاردان كادەگە جارايتىن بۇيىمدار جاساۋ سياقتى عالىمدار زەرتتەۋلەرىنىڭ, ازىرلەمەلەرىنىڭ پايداسى زور.
وسى ورايدا اكىمشىلىكتىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, الماتى قالاسى اكىمى ەربولات دوساەۆتىڭ نازارىنا قالا دەڭگەيىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا بىرنەشە جوبا ۇسىنىلدى. وسى ورايدا ۇعا 50 جوبانىڭ ىشىنەن تاجىريبەلىك ۇلگىلەرى, زاماناۋي جابدىقتاردى زەرتحانالارى, پراكتيكالىق بازالارى, تسيفرلىق جىلجىمالى زەرتحانالارى بار كوممەرتسيالاندىرۋعا دايىن 11 جوبانى ۇسىنعان بولاتىن.
«الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاۋەكەلدەردى باعالاۋ باعدارلامالارىن پايدالانا وتىرىپ, جول قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ» جوباسىن ۇسىنعان «قازاق جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» ديرەكتورى ارىستان ماسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جولدى ءبىر جانە بەس جۇلدىزدى تاسىلمەن باعالاۋدىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتىپ, جول ساپاسىن باعالايتىن حالىقارالىق iRAP باعدارلاماسىن ەلىمىزگە يكەمدەپ, QazRAP باعدارلاماسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ەلىمىزدەگى جول قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, جول-كولىك اپاتتارىنىڭ سانىن تومەندەتۋ, ادام شىعىنىن بولدىرماۋ ماقساتىندا كولىك قوزعالىسىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ قانا قويماي, باسقارۋدىڭ زياتكەرلىك جۇيەلەرىن ازىرلەۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ينستيتۋت ماماندارى ەلىمىزدە ورىن الىپ وتىرعان جول كولىك وقيعالارىنىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ كەشەندى ماسەلەرمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن العا تارتادى. كرەمني القابىنداعى Google, Apple, TESLA سياقتى كومپانيا تاجىريبەسىمەن تانىسىپ قايتقان ارىستان ماسانوۆ جول كولىك جەتىستىكتەرىندە شۆەتسيا, نورۆەگيا سياقتى ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. شۆەتسيادا «Vision Zero» تۇجىرىمداماسى جول اپاتى بويىنشا ادام شىعىنىن مۇلدە بولدىرماۋدى كوزدەيدى. كونتسەپتسيا جاۋاپكەرشىلىكتى تەك جول قوزعالىسى قاتىسۋشىلارىنا عانا جۇكتەپ قويۋعا بولمايتىندىعىن باسشىلىققا الادى. سوندىقتان جول-كولىك ساياساتىندا جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەتكە جۇكتەلەدى. ول زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ, جول ساپاسىن جاقسارتۋ, جۇرگىزۋشىلەر جاۋاپكەرشىلىگى سياقتى كەشەندى مىندەتتەردى قامتيدى.
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بوريس اسماتۋلاەۆ ۇسىنعان «مينەرالدى ۇنتاق ءوندىرىسىنىڭ ەكولوگيالىق تازا, رەسۋرس-ەنەرگيا ۇنەمدى ماتەريالدار مەن تەحنولوگيالارى» اۆتوكولىك جولدارى قۇرىلىسى مەن رەنوۆاتسياسىندا شىعىنداردى 20-30 پايىزعا ازايتا وتىرىپ, جول قۇرىلىسى مەن الاڭدارداعى نەگىزگى ماتەريالدى تاڭداۋعا جانە ەكولوگياعا زيانىن ازايتۋعا ىقپال ەتەدى.
ال قالاداعى كولىك جۇيەسىنىڭ Sergek Digital Twin تسيفرلى كوشىرمەسى كولىك جانە جاياۋ جۇرگىنشىلەر تۋرالى اقپارات جيناۋعا نەگىزدەلگەن. رۋستام حاليلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن «كوركەم تەلەكوم» جشس ۇسىنعان بۇل جوبا ينتەللەكتۋالدى باعدارلامالىق كەشەندى جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پوليتسيا جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەستەن اقپاراتتى تولىققاندى وڭدەۋگە مۇمكىندىگى مول.
اكىمدىككە ۇسىنىلعان جوبالاردىڭ قاتارىندا قاۋىپسىز اۆتونومدى جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرى جانە ايالداما كەشەندەرىن ۇسىنعان «Tree enerjy» جشس ديرەكتورى جانبولات مۇزباەۆ مۇنداي ايالداما كەشەندەرىنىڭ قولايسىز اۋا رايى جاعدايىندا اسىرەسە بالالار مەن قارت ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىندىعىن جەتكىزدى. اۆتونومدى قاۋىپسىز جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرى مەن ايالداما كەشەنى جىلدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا ىڭعايلى تەمپەراتۋرانى اۆتوماتتى تۇردە ساقتايتىن كليماتتىق باقىلاۋ جۇيەسى بار جابىق پاۆيلوننان تۇرادى. ال جاياۋ وتكەلدەرگە قويىلاتىن قوڭىراۋى بار باعدارشامدار جىلدامدىقتى ازايتۋ تۋرالى سيگنال بەرەدى. ءموبيلدى قۇرىلعىلاردى زاريادتاۋعا ارنالعان قوسقىشتار تىكەلەي ايالداما كەشەنىنىڭ ورىندىعىنا ورنالاستىرىلعان. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن قۋات الاتىن جارىق ديودتى شامدار پاۆيلوندا جارىقتى قامتاماسىز ەتەدى.
جانبولات مۇزباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان جوبالاردىڭ قاتارىندا قالا اۋاسىن تازالايتىن اسپيراتور, اۆتونومدى ەلەكتر ماي قۇيۋ ستانساسى, ۆەرتيكالدى جەل ەلەكتروگەنەتاتورلارى, شاعىن گيدروەلەكتور ستانساسى, ەلەكتر مينيۆەن جانە كوممەرتسيالىق فۋرگون سياقتى جوبالار بار. ج.مۇزباەۆ سونىمەن قاتار ەلەكتروساموكاتتاردى جاساۋ مەن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كولىكتەر قورشاعان ورتاعا زيانسىز ۇنەمدى كەلەدى ءارى جۇرتشىلىقتىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتىنا ىقپالىن تيگىزەدى. قۇرىلىمى قاراپايىم كەلەتىن ەلەكتروساموكاتتىڭ قۋاتتى ءۇش ساعاتقا جەتەدى. كۋرەرلىك, تۋريستىك, ورمان شارۋاشىلىعى, شەكارا قىزمەتى ءۇشىن ءتيىمدى بولماق.
قازىرگى كەزدە عالىمدار تيىمدىلىگى جوعارى دەپ ۇسىنعان جوبالاردىڭ بىرقاتارى قالا اكىمدىگى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەندىگى كەزەكتە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا (سەل, قار كوشكىنى), قالا حالقىنىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە, سانيتارلىق-گيگيەنالىق ءىس-شارالاردى جاقسارتۋعا, جاسىل تەحنولوگيانى دامىتۋمەن بايلانىستى جوبالاردىڭ ەلىمىزدىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندە ىسكە اسسا ناتيجەسىن بەرەتىنى انىق.
الماتى
