كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ
قازىرگى زامانعى تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي حالىقارالىق, قارجىلىق, ۆاليۋتالىق, نەسيەلىك وپەراتسيالاردى, باعالى قاعازدار مەن التىن مامىلەلەرىن جۇزەگە اسىراتىن مامانداندىرىلعان قارجى ينستيتۋتتارى دۇنيەجۇزىلىك قارجى ورتالىقتارىندا شوعىرلانادى. مۇنداي پلاتفورمانىڭ بولۋى الەمدىك قارجىلىق تابىستى قۇرۋ مەن قايتا بولۋگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەملەكەتتىڭ الەمدىك ارەناداعى ءرولىن ارتتىرۋعا, ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدى. احقو الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ اجىراماس بۋىنى بولا وتىرىپ, قارجىلىق جاھاندانۋدىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز سالادى. سونىمەن بىرگە ىشكى جانە الەمدىك قارجى نارىعى اراسىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋمەن جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستى دامىتۋمەن قاتار, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا دا ۇيىتقى بولا الادى.
ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا تالپىنىس ەلىمىزگە كاپيتال تارتۋ مەن باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ, قارجى قىزمەتتەرى سالاسىندا ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ورتانى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى باياندى ءىس-ارەكەتتەرىمەن ۇيلەسىم تابادى. جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە الەمنىڭ ەكونوميكالىق كارتاسىندا تاعى ءبىر قارجى ورتالىعىنىڭ پايدا بولۋى جانە ونىڭ ەۋرازيانىڭ ناق ورتاسىندا ورنالاسۋى زور ءمان-ماڭىزعا يە. وسىلايشا, جاس مەملەكەت ءوزىنىڭ جاڭا استاناسىندا بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن, جەڭىلدەتىلگەن سالىق رەجىمى مەن تاۋەلسىز قارجىلىق سوتى بار حاب قۇرۋ نيەتىمەن ەرەكشەلەندى. ەكونوميكالىق جوبانى ءوز اربيتراجىنىڭ, قور بيرجاسىنىڭ جانە رەتتەۋشىسىنىڭ كومەگىمەن ينۆەستيتسيا اعىنىنىڭ ورتاسىنا اينالدىرۋ كوزدەلدى. قازىردىڭ وزىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ورتالىق ازيا ايماعىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قارجىلىق قاتىناستار مەن تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى حابى بولۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار. احقو ورتالىق ازيا, كاۆكاز, ەاەو, باتىس قىتاي, موڭعوليا, تاياۋ شىعىس جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن بايلانىستىرا وتىرىپ, وڭىرلىك بيزنەس جانە قارجى ورتالىعى رەتىندە شەشۋشى ءرول اتقارادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, «استانا» حقو ءوزىنىڭ بىرەگەي مۇمكىندىكتەرىمەن ءوڭىر ەلدەرىن بايلانىستىراتىن امبەباپ پلاتفورما رەتىندە ارەكەت ەتە الادى. پرەزيدەنت احقو-نى حالىقارالىق ارەنادا ەلىمىزدىڭ باستى ينۆەستيتسيالىق الاڭدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ىلگەرىلەتۋ قاجەتتىگىنە ماڭىز بەرىپ وتىر. سونداي-اق احقو قۇرامىنداعى بيرجانى, رەتتەۋشىنى جانە باسقا دا ينستيتۋتتاردى الەمدىك ۇزدىك ستاندارتتار نەگىزىندە ودان ءارى دامىتۋ مىندەتى تۇر.
بولاشاقتا ازياداعى جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ەلوردادا وتكەن ەكسپو حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى اۋماعىنا ورىن تەپتى. ءسويتىپ, كورمە مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرە باستادى. قارجى ورتالىعىنا حالىقارالىق قاتىسۋشىلاردى تارتۋ ءۇشىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە جوق تەڭدەسسىز جاعدايلار جاسالدى. ورتالىقتىڭ تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. وسى قۇجاتتىڭ ارقاسىندا ينۆەستورلار ەلگە كىرۋ بويىنشا جەڭىلدىكتى شارتتارعا يە بولىپ, ارنايى سالىق رەجىمىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك الدى. احقو الاڭىندا نيۋ-يورك پەن لوندوننان دۋبايعا, گونكونگ پەن سينگاپۋرگە دەيىنگى وزىق قارجى ورتالىقتارىنىڭ تاجىريبەسى مەن ەڭ زاماناۋي قۇرالدارى توعىستى. دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تاياۋ شىعىس, افريكا جانە وڭتۇستىك ازيا ايماعىنداعى جەتەكشى حالىقارالىق قارجى حابى بولسا, احقو قىزمەتى ورتالىق ازياعا, وڭىردەگى كورشىلەرگە باعىتتالدى.
2018 جىلعى شىلدەدە تۇساۋى كەسىلگەن قارجى ورتالىعى تابىستى دامۋىمىزدى راستاعان ەل تاريحىنداعى جاڭا پاراق بولدى. ساراپشى-مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الەمدە جاھاندىق جانە ايماقتىق ماكروەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزى بار بيزنەس پەن قارجى ينفراقۇرىلىمى شوعىرلانعان جەرلەر ساناۋلى عانا. مۇنداي حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىنا لوندون, نيۋ-يورك, تسيۋريح, ماينداعى فرانكفۋرت, شانحاي, توكيو جانە گونكونگ جاتادى ەكەن. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە حقو قۇرۋعا ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ ۇمتىلىس جاسادى. دەگەنمەن, بۇل رەتتە قازاقستان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن اشىپ, تولىق ىسكە قوسۋ ارقىلى رەسەيلىك ارىپتەستەرىنەن الدا تۇردى.
وتىزدىق توبىنىڭ (G30) قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, J.P. Morgan Chase Internationاl باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى, احقو-نى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى دجەيكوب فرەنكەل: «قازاقستاندا ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, احقو جانە وزگە دە ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كەڭ اۋقىمى بار. مۇنداي يكەمدىلىك كاپيتالدى تارتۋدىڭ دۇرىس تەتىكتەرىن تاڭداۋعا جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. احقو الەۋەتىن ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى نارىقتى نىعايتۋ ءۇشىن پايدالانۋ كەرەك. ورنىقتى جانە ينتەگراتسيالانعان جەرگىلىكتى نارىق ارقىلى عانا ەلدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن نىعايتۋعا جاردەمدەسەتىن وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق جانە قارجىلىق پلاتفورمانى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ماقساتقا قول جەتپەك», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
كەيىنگى جىلدارى احقو-دا 47 ەلدەن 600-دەن استام كومپانيا تىركەلىپ, ءبىزدىڭ ورتالىق ءۇشىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى مەن قىتاي اراسىندا باستى دەلدال بولۋدىڭ مول مۇمكىندىگى اشىلدى. احقو قارجى سەكتورىنىڭ جالپى اكتيۆتەرى 569,8 ملن دوللارعا جەتتى. ورتالىقتىڭ وزەگى ‒ ينفراقۇرىلىمى NASDAQ, Goldman Sachs, جىبەك جولى قورى جانە شانحاي قور بيرجاسىمەن سەرىكتەستىكتە قۇرىلعان Astana International Exchange (AIX) قور بيرجاسى بولىپ تابىلادى. استانا بيرجاسىنىڭ رەسمي تىزىمىندە 60-تان استام باعالى قاعاز بار. رەسمي ءتىزىم ەميتەنتتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار لوندون قور بيرجاسىنىڭ بالامالى تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. 2019 جىلى استانا بيرجاسى 217 ملن دوللارعا جۋىق اكتسيونەرلىك كاپيتال جينادى, بۇل الدىڭعى ءۇش جىلداعى ەلىمىزدىڭ بارلىق قور نارىعىنان بىرنەشە ەسە كوپ. 2020 جىلى بيرجاداعى ساۋدا مامىلەلەرىنىڭ اينالىمى قيىن جۇمىس جاعدايلارىنا قاراماستان ءوسۋدى جالعاستىردى. قازان جانە قىركۇيەك ايلارىندا ول سايكەسىنشە 5,4 ميلليون جانە 3,9 ميلليون دوللاردى قۇرادى. بيرجانىڭ ەكوجۇيەسىن 20-دان استام جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق ساۋدا مۇشەلەرى, سونىڭ ىشىندە رەسەيلىك «ۆتب كاپيتال» جانە «ۋنيۆەر كاپيتال» بروكەرلەرى قۇرايدى. استانا بيرجاسىندا تاۋ-كەن سەكتورى كومپانيالارى ءۇشىن دە تارتىمدى جاعدايلار جاسالعان. ماسشتابقا بايلانىستى ولار بىرقاتار ليستينگ تالاپتارىنان بوساتىلادى. ارنايى ارتىقشىلىقتار بەرۋ ءۇشىن تاۋ-كەن سەكتورىن تاڭداۋ ورتالىق ازيادا كوپتەگەن كەن ورىندارى مەن كەنىشتەردىڭ بولۋىنا بايلانىستى, ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار.
احقو جۇمىسىندا رەسمي تۇردە اعىلشىن ءتىلى قولدانىلادى. ونىڭ اۋماعىندا اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارىنىڭ ارەكەت ەتۋ فاكتورى دا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ىقتيمال باسەكەلەستەردەن تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى جانە سايكەسىنشە حالىقارالىق كومپانيالار مۇددەلەرىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارىن قولدانۋ وتە پراگماتيكالىق قادام, ويتكەنى مۇنداي قۇقىقتىق جۇيەنىڭ جۇمىسى حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ بارلىعىنا تۇسىنىكتى ءارى قولايلى.
سونىمەن قاتار احقو بازاسىندا ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن قۇرىلعان سوت جانە حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى «eJustice» ەلەكتروندىق پلاتفورماسى ارقىلى قاشىقتان جۇمىس ىستەي الادى. سونداي-اق حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا شەتەلدىك وكىلدەردىڭ وتاندىق بيزنەس-قوعامداستىققا (AIFC Expat Centre) ينتەگراتسياسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جۇيەلەر, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءتۇرلى بيزنەس-جوبالارىنا تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى كەيىننەن اقپاراتتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق سۇيەمەلدەۋمەن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ارنايى ورگان, ەلىمىز اۋماعىندا جانە بۇكىل ورتالىق ازيا وڭىرىندە جوبالاردى تۇراقتى قارجىلاندىرۋدى ىلگەرىلەتەتىن قۇرىلىم (AIFC Green Finance Center Ltd) جۇمىس ىستەيدى.
بىلتىر تاۋەلسىز اۋديت احقو-نىڭ بەس جىلداعى قارجىلىق قىزمەتىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن انىقتادى. مازمۇنى بويىنشا ورتالىقتىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن قامتيتىن ەسەپتى اۋديتورلىق كومپانيالاردىڭ «ۇلكەن تورتتىگىنە» كىرەتىن كونسالتينگ جانە اۋديت سالاسىنداعى تاۋەلسىز باقىلاۋشى Deloitte دايىندادى. ۇزدىك حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس دايىندالعان ەسەپ احقو-نىڭ وڭ قارجىلىق ناتيجەلەرىن, بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋدىڭ نىسانالى ماقساتقا سايكەستىگىن, سونداي-اق ستراتەگيادا قويىلعان تيىمدىلىكتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ (KPI) ورىندالۋىن تىركەدى. احقو-نىڭ بيۋدجەتتىك ءوتىنىمى جىلدان-جىلعا قىسقارىپ كەلەدى, ال ورتالىق ورگاندارى مەن ولاردىڭ ۇيىمدارى, سونداي-اق احقو قاتىسۋشىلارى تولەيتىن سالىقتاردىڭ كولەمى وسۋدە. 2022 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىك ءوتىنىم 9,97 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 15,6%-عا از (11,82 ملرد تەڭگە). بۇل رەتتە ورتالىق ورگاندارى مەن ولاردىڭ ۇيىمدارىنان, سونداي-اق احقو قاتىسۋشىلارىنان مەملەكەتتىك قازىناعا تۇسەتىن سالىقتاردىڭ كولەمى بىلتىرعى جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 17 ملرد تەڭگەدەن استى. سونىمەن قاتار احقو ستراتەگيادا بەلگىلەنگەن KPI كورسەتكىشتەرىن مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداۋدا. 2025 جىلعا قاراي احقو پلاتفورماسى ارقىلى 10 ميلليارد دوللار شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانۋدا. ورتالىقتىڭ تىركەلگەن قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى 2025 جىلعا قاراي 2000-نان اسۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە احقو الاڭىندا قازىردىڭ وزىندە 1 700-دەن استام كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. احقو يۋريسديكتسياسىنىڭ تانىمالدىلىعى دا ماڭىزدى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. سوت جانە اربيتراجدىق تارماقتار 7 200-دەن استام وتاندىق جانە شەتەلدىك كەلىسىمشارتتارعا ەنگىزىلگەن. احقو سوتى مەن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعى ۇجىمدىق تۇردە 1 400-دەن استام شەشىم شىعاردى.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىقتىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋعا جاردەمدەسۋ, قارقىندى كاپيتال نارىعىن دامىتۋ جانە قارجى يندۋسترياسىنداعى يننوۆاتسيالاردى ىلگەرىلەتۋ سەكىلدى نەگىزگى ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. قارجى ورتالىعى قۇرىلعالى بەرى ەلىمىزگە 8,3 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتقان. سوڭعى جىلدارى احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. الەمنىڭ 75 ەلىنەن 2 مىڭعا جۋىق كومپانيا بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن احقو-نىڭ يۋريسديكتسياسىن تاڭدادى. الەمدىك ءىرى قارجى ينستيتۋتتارى, اتاپ ايتقاندا قىتاي بانكتەرى, اراب ەلدەرىنىڭ قارجى قۇرىلىمدارى جانە تانىمال تەحنولوگيالىق كومپانيالار احقو بازاسىندا وكىلدىگىن بەلسەندى تۇردە اشىپ جاتىر. جالپى, ورتالىق قۇرىلعان ساتتەن باستاپ احقو ەكوجۇيەسىنە قاتىسۋشىلار بيۋدجەتكە 50 ميلليارد تەڭگەدەن استام, سونىڭ ىشىندە بىلتىر 26 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەگەن. قارجى ورتالىعى قۇرامىنداعى داۋلاردى شەشۋ ينستيتۋتتارى بۇگىنگە دەيىن 2 مىڭنان استام كوممەرتسيالىق جانە قارجىلىق ءىستى قاراعان.
ەلىمىز ۇستانىپ وتىرعان جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ باعىتىن قولداۋ, بيزنەستى وركەندەتۋ ءۇشىن ورتانى تارتىمدى ەتۋ, دامۋ ءۇشىن كاپيتال تارتۋ جانە كومپانيالاردى ەڭ زاماناۋي, سەنىمدى جانە ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ ‒ قارجى حابىنىڭ نەگىزگى ماقساتى. جيىنتىعىندا ۇلتتىق ءىجو-ءنىڭ 35%-ىن قامتاماسىز ەتەتىن رەسپۋبليكامىزدىڭ ءىرى كاسىپورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ احقو بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن بەلگىلەيدى. قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تەرەزەسى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرى مەن ىرگەلەس وڭىرلەردىڭ: تاياۋ شىعىس پەن قىتايدىڭ ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىن باسقا وڭىرلىك دەرجاۆالاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنان بولەك جانە جاھاندىق ەكونوميكا ءۇردىسىن ەسكەرۋسىز قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قارجى ورتالىعى كورپوراتسيالار مەن كاسىپكەرلەرگە ينۆەستيتسيالىق كاپيتالدى تارتۋ جانە ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ماڭىزدى دا ءتيىمدى جوبالار قۇرۋ, وتكىزۋ نارىقتارىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر ۇسىنا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ جانە ورتالىق ەۋرازيانىڭ بۇكىل ءوڭىرىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتەدى. احقو قاتىسۋشىلارى «بەلدەۋ جانە جول» جوباسى شەڭبەرىندە قىتايدىڭ ينتەگراتسيالىق باستامالارىنان جانە ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق لاندشافتىن ايتارلىقتاي وزگەرتۋگە قابىلەتتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ باستامالارىنان وڭ ناتيجەنىڭ اسەرىن سەزىنەتىن بەنەفيتسيارلار بولا الادى.
ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا جاڭا الەمدىك قارجى كوپىرى پايدا بولعانى تۋرالى پىكىردى باتىستىق ساراپشىلىق توپتار دا قولدايدى. قارجى ورتالىعىنىڭ الەۋەتى ءوسىپ كەلە جاتقان نارىقپەن دە بايلانىستى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەپيتسەنترى ۋاقىت وتە كەلە شىعىسقا قاراي ويىسادى. بۇل رەتتە استانا ينۆەستورلار ءۇشىن باسەكەلەستىك كۇن سايىن كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن, الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇگىنگى تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن بولاشاعى زور ءونىم عانا قارجى تارتا الاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.
