قور بولعان مول ءونىم

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە كۇنباعىس تۇقىمىنىڭ ءوندىرىسى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. ەگەر 2019 جىلى 839 مىڭ توننا ءونىم الىنسا, 2022 جىلى ءونىم 1,3 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايدى. ءتىپتى ەلەۋلى قيىندىقتار تۋعان وتكەن جىلداردىڭ وزىندە ءونىمنىڭ سىني تاپشىلىعى بولعان جوق. رەكوردتىق قورلار مەن يمپورتتى قالىپقا كەلتىرۋ اياسىندا مول ءونىم الىنعاننان كەيىن ماۋسىم سىن-قاتەرسىز ءوتتى. نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ قولايلى ساۋدا-ساتتىق جانە كىرىس الۋ الەۋەتى ايتارلىقتاي جوعارى بولدى. بىراق وسى كەزەڭدەردە نارىقتىڭ دامۋىنا قاراي قابىل­دانعان جوسىقسىز شەشىمدەر ساۋدا كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە جانە نارىقتىڭ كوپتەگەن قاتىسۋشىلارىنىڭ كىرىستەرىنىڭ جوعالۋىنا اكەلدى.

قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكامىزدا كۇنباعىس تۇقىمىنا – 20%, بىراق تونناسىنا 100 ەۋرودان كەم ەمەس ەكسپورتتىق باج سالىعى بەلگىلەنگەن. ال ودان بۇرىن ەلدە ەكسپورتقا ساندىق شەكتەۋ­لەر بولعان. ەندى ەكسپورتتىڭ قۇلدىراۋى ماي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا قوردىڭ جينالۋىنا اكەلىپ جاتىر. ەگەر وتكەن جىلدارى ەگىن جيناۋ باستالعانعا دەيىنگى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكاداعى قور 215-271 مىڭ توننانى قۇراسا, 2021/22 ماۋسىمىنىڭ سوڭىندا قور ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 512 مىڭ تونناعا جەتتى. ال ەلىمىز ءۇشىن وڭتايلى قور كولەمى ‒ 90 مىڭ توننا. بۇل جاڭا ءونىم تۇسكەنگە دەيىن ماي وڭدەۋشىلەردىڭ ەكى ايلىق جۇمىسىنا جەتەدى. ياعني قوردىڭ وسى كولەمنەن اسۋى قيسىنسىز ءارى استىق وندىرۋشىلەرگە وسىرگەن ءونىمىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەر­مەيتىن قولايسىز جاعدايدىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, جاڭا كۇنباعىس داقىلى سۇرانىسقا يە بولماي قالۋى مۇمكىن. ويتكەنى وڭدەۋشىلەر قولدا بار قورمەن تاعى بىرنەشە اي جۇمىس ىستەي الادى.

قازاقستان استىق وداعىنىڭ بولجامىنا قاراعاندا, 2021/22 جىلعى ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 400 مىڭ توننادان استام كولەمدەگى ۇتىمسىز قور كۇنباعىس تۇقىمىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن شامامەن 100 ميلليارد تەڭگەدەن استام جوعالعان تابىس رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. اعىمداعى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا كۇنباعىس تۇقىمىنىڭ تۇپكىلىكتى قورى 1 قازانعا قاراي كەمىندە 350 مىڭ توننا كولەمىندە قالىپتاسۋى مۇمكىن, بۇل اعىم­داعى باعامەن 59 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سوندىقتان قازاقستان استىق وداعى شەكتەۋلەردى جەدەل تۇردە جەڭىلدەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. وسى رەتتە قاو ۇكىمەتتەن شىلدەنىڭ 15-نە دەيىن قولدانىستاعى ەكسپورتتىق باج سالىعى مەحانيزمىن قايتا قاراي وتىرىپ, كەمىندە 150 مىڭ توننا كولەمىندە كۇنباعىس تۇقىمىن ەكسپورتتاۋعا تاريفتىك كۆوتانى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدى سۇرايدى. مۇنداي شەشىم قابىل­دانسا, 2022/23 جىلعى ماۋسىمعا ارنالعان كۇنباعىس تۇقىمىنىڭ اياقتالۋ قورى 200 مىڭ توننا بولادى دەپ بولجانۋدا.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا, اعىم­داعى ماۋسىمدا 2022 جىلدىڭ قازانىنان 2023 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن تازارتىلماعان كۇنباعىس مايىن (شيكىزات) ءوندىرۋ 288 مىڭ توننانى (ايىنا ورتا ەسەپپەن 36 مىڭ توننا) قۇرادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, وتاندىق ماي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ماۋسىمنىڭ سوڭىنا دەيىن (2023 جىلعى ماۋسىم-قىركۇيەك) سۇرانىسى 343 مىڭ توننادان اسپايتىن كۇنباعىس تۇقىمىن قۇراۋى مۇمكىن, بۇل رەتتە بيىلعى جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا 795 مىڭ توننا كۇنباعىس تۇقىمى بار.

استىق وداعى ەلدەگى قوردىڭ ۇلكەن كولەمى بولۋى جاعدايىندا كۇنباعىس تۇقىمىن اكەتۋگە ەكس­پورتتىق باج سالىعى: ساۋ­دا­نىڭ قىسقارۋىن جانە اعىم­داعى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا كۇن­باعىس تۇقىمىنىڭ ۇلكەن ۇتىم­سىز­ قورىنىڭ قالىپتاسۋىن, سون­داي-اق ماي تۇقىمىنا ىشكى تولەم­گە قابىلەتتى سۇرانىستىڭ تومەن­دەۋىن تۋدىرادى دەپ وتىر. بۇل رەتتە نارىقتىڭ بار­لىق قاتىسۋشىلارىنىڭ: اس­تىق وندىرۋشىلەردىڭ, استىق ساۋ­دا­گەرلەرىنىڭ, كولىكتىك جانە ينس­پەك­تسيالىق كومپانيالاردىڭ تابىسى بارعان سايىن جوعالا بەرەدى.

قازىرگى كەزدە كۇنباعىس مايى­نان ەلدەگى دەلدالدار وندىرۋ­شىلەرگە قاراعاندا كوبىرەك تابىس تابادى. قاو تالداۋىنشا, بىرىنشىدەن, سىرتقى نارىقتاعى باعانىڭ تومەندەۋى اياسىندا ەل ىشىندەگى ماي ەكسپورتقا كەتكەننەن گورى قىمباتىراق. ەكىنشىدەن, ىشكى ساۋداداعى ەڭ ۇلكەن مارجا كوتەرمە ساتۋشى تۇرىندەگى ءتيىمسىز دەلدالعا بەرىلەدى.

تازارتىلماعان مايدىڭ الەم­دىك باعاسى 2022 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ تۇراقتى تۇردە تومەندەپ, مامىر ايىنا دەيىن جالپى قۇلدىراۋ 31%-دى (ەۋرومەن) نەمەسە تەڭگەگە ەسەپتەگەندە 28%-دى قۇرادى. اعىمداعى جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باعاسى مەن ەكسپورتتىق باعا تەپە-تەڭدىكتە بولدى. بىراق ۇكىمەت كۇنباعىس تۇقىمىن اكەتۋگە باج سالىعىن ەنگىزگەننەن كەيىن تازارتىلماعان مايدىڭ ەكسپورتتىق باعاسى كۇرت تومەندەي باستادى, ال وندى­رۋ­شىلەردىڭ باعاسى قالىپتى بولدى. قاو دەرەكتەرى بويىنشا, اعىمداعى جىلعى ناۋرىزدا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ساتۋ باعاسى ەكسپورتتىق باعادان تونناسىنا 44 مىڭ تەڭگەگە, ال ساۋىردە 84 مىڭ تەڭگەگە اسىپ ءتۇستى.

«بولجام بويىنشا, ماي زاۋىتتارى تازارتىلماعان ماي­دىڭ ەكسپورتتىق باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن بولعان شىعىن­داردى ىشكى نارىقتا ساتۋ ارقىلى وتەيدى. بۇل ءىشىنارا 2022 جىلعى قازان مەن 2023 جىلعى مامىر ارالىعىندا الەمدىك باعالاردىڭ (-28% تەڭگەمەن) جانە جەرگىلىكتى ماي وندىرۋشىلەردىڭ (-13%) باعاسىنىڭ تومەندەۋ دەڭگەيىنىڭ سايكەس كەلمەۋ سەبەبىن ءتۇسىندىرۋى مۇمكىن», دەگەن شولۋدا.

تازارتىلعان مايعا كەلەتىن بولساق, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باعاسى 2022 جىلعى قازاننان 2023 جىلعى مامىرعا دەيىن 14%-عا تومەندەگەن. وسى كەزەڭدە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ساتۋ باعاسى ەكسپورتتىق باعادان تونناسىنا 115 مىڭنان 380 مىڭ تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 15-تەن 50%-عا دەيىن اسىپ ءتۇستى. ىشكى نارىقتا قازاننان مامىرعا دەيىن جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ تازارتىلعان مايىنىڭ كوتەرمە باعاسى ليترىنە 808 تەڭگەدەن 829 تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 3%-عا ءوستى. بۇل رەتتە ماي وندىرۋشىلەر ءوز باعالارىن 14%-عا تومەندەتتى, ال بولشەك ساۋدادا ول 6%-عا ‒ ليترىنە 903 تەڭگەدەن 849 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى.

استىق وداعى مۇنى كۇنباعىس تۇقىمىن ەكسپورتتاۋعا باج سالى­عىن ەنگىزۋمەن بايلانىس­تى­را­دى. مۇنداي شەشىم قابىل­دا­عان كەزدە ماي رەتتەۋشىسى مەن وندى­رۋشىلەرى ماي زاۋىتتارىنان­ بەلگىلەنگەن ساتۋ باعالارى تۋرا­لى كەلىسىم جاساعان. ياعني باعا­نى­ كوتەرگەن زاۋىتتار ەمەس, ارا­دا­عى باسقا قۇرىلىم بول­عانى. ماي وندىرۋشىلەردىڭ ساتۋ باعا­سى­نىڭ تومەندەۋى كەزىندە كوتەر­مە باعانىڭ ءوسۋى نارىقتا ماي وندىرۋشىلەردىڭ ساتۋ باعاسى مەن مايدىڭ كوتەرمە باعاسى ارا­سىن­دا­عى ايىرماشىلىق رەتىندە تۋىن­دايتىن ساۋدادان نەگىزگى پايدا­نى­ جيناقتايتىن ارالىق ءتيىمسىز بۋىن­نىڭ (دەل­دالداردىڭ) بولۋىن كور­سەتۋى مۇمكىن.

استىق وداعىنىڭ دەرەگى بو­يىنشا مۇنداي ايىرماشىلىق: قاڭتاردا ليترىنە 83 تەڭگە (ماي وندىرۋشىلەردىڭ ساتۋ باعاسىنىڭ 11%-ى); اقپاندا ليترىنە – 100 تەڭگە (13%); ناۋرىزدا – 120 تەڭگە (17%); ساۋىردە – 138 تەڭگە (20%) جانە مامىردا – 150 تەڭگە (22%) بولدى. بۇل رەتتە ماي وندىرۋشىلەردىڭ ساتۋ باعاسىنىڭ تومەندەۋ دەڭگەيى مەن ءونىم­سىز دەلدالداردىڭ تابىسىنىڭ ۇلعايۋى اراسىنداعى بايلانىس كورىنەدى.