قانت ءوندىرىسىنىڭ تۇيتكىلدەرى

سوڭعى بەس جىلداعى دينامي­كا­عا قاراعاندا, ەلىمىزدە قانت قىزىل­­شاسى ەگىستىگى بيىل العاش رەت ەكى ەسەگە جۋىق ‒ 10,2 مىڭنان 19 مىڭ گەكتارعا ۇلعا­يىپ, ءوسىم 87,1%-دى قۇراعان. Energyprom مالىمەتى بويىنشا, وتكەن جازدا ەلىمىزدە بولعان قانت­ داعدارىسىنان كەيىن قى­زىل­­شا ەگىستىگىنىڭ القابى كۇرت­ ۇلعايتىلدى. يمپورتتاعى كەدەر­­گىلەر دە ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى. دەرەۋ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان قانت ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەندى.

جوسپاردى دايىنداعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قانت قىزىلشاسىنىڭ تاپشىلىعىن جىل سايىن ەگىس القابىن كەمىندە 6,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ ارقى­لى­ شەشۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءسوي­تىپ, 2026 جىلعا قاراي قىزىلشا ەگىس­تىگى 38 مىڭ گەكتاردى قۇراۋ­عا ءتيىس. الايدا, ماسەلە ەگىس­تىك اۋماعىن ۇلعايتۋمەن عانا شەك­تەلمەيدى. ويتكەنى بىزدە كلي­ماتتىڭ قۇرعاقتىعىنا بايلانىستى ءتاتتى ءتۇبىردى سۋارما­لى­ ەگىستىكتەردە وسىرۋدە قيىن­دىق­ بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سۋ تاپشىلىعى, سۋارۋ جەلى­لەرىنىڭ توزۋى جانە باسقا دا كۇردەلى ينفراقۇرىلىمدىق ماسە­لەلەر سۋارمالى ەگىستىك القاپ­تارىن ۇلعايتۋعا كەدەرگى بو­لىپ وتىر.

جوسپاردا كوزدەلگەندەي, الدا­عى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە ىل­عال ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى­ قول­دانىلاتىن ەگىس القابى كوبەي­مەك. ال شارۋالاردى ەگىستىك سۋا­راتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەراستى سۋى كەن ورىن­دارىنا قوسىمشا بارلاۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزىپ, سۋارۋ جەلى­لەرىن قايتا قۇرۋ ارقىلى شىعىن­دى بولدىرماۋعا كۇش سالۋ قاجەت.

ديقاندار بولسا قىزىلشا القابىن 120-150 مىڭ گەكتارعا, ياعني مينيسترلىكتىڭ جوسپارلى كور­سەتكىشىنەن كەمىندە ءۇش-ءتورت ەسەگە ارتتىرۋ ارقىلى عانا قانت ونەركاسىبىن شيكىزاتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە بولا­دى­ دەپ ەسەپتەيدى. مۇنداي مالى­مەتتى اوك قازاقستان ىس­كەر­لىك كەڭەسىنىڭ باسقارما تورا­­­عا­سى قانات ابىلماعجانوۆ اشم­ جوسپارىنا بەرگەن تۇسىن­دىرمە­سىندە كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىكتەگى اۋىل­شارۋا­شىلىق جەرلەرىن تەك قانت قىزىلشاسىنا عانا پايدا­لا­نۋعا بولمايدى, ويتكەنى وندا سولتۇستىكتىڭ كليماتىنا توز­بەي­تىن جوعارى رەنتابەلدى جەمىس-جيدەك داقىلدارى دا ەگى­لۋى كەرەك. ال قىزىلشانى ورتا­لىق, شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىر­لەردەگى بوس جەرلەردە وسى­رۋگە بولادى. پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىندا قازىردىڭ وزىندە تاجىريبەلىك ەگىس جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. دەگەنمەن قىزىل­شا­نى سولتۇستىك وبلىستاردا وسىرگەن جاعدايدا, ول جەردە دەرەۋ قانت كلاستەرىن قۇرۋ قاجەت بولادى. ويتكەنى قىزىلشانى تيەۋ مەن ءتۇسىرۋ كەزىندە ءونىم ءب ۇلىنىپ, شىعىندالۋ قاۋپى تۋىندايتىندىقتان, ەگىن­شىلىك پەن وڭدەۋ ءبىر جەردە بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە تاسىمال دا قىمباتقا تۇسەدى.

ءتيىستى سالا مامان­دا­­رىنىڭ بەرگەن جاۋابىنا­ سۇ­يەنسەك, اشم الداعى ۋا­قىت­تا قىزىلشا ەگىستىگىن كوبەي­تۋدى جوس­پارلاپ وتىر. نۇس­قا­لاردىڭ ءبىرى ‒ «ەرتىس-قارا­عاندى» ارناسىنا جاقىن اۋ­ماق. بۇل ارادا ىلعال سۇيگىش دا­قىلعا سۋ تاپشىلىعى مەن سۋا­رۋدىڭ قىمباتتىعى قىزىل­شا­ شارۋاشىلىعىن ءتيىم­سىز­ ەتەدى. جامبىل وبلىسى­ «اۋليە-اتا»­ قىزىلشا وسىرۋشىلەر قاۋىم­­داستىعىنىڭ توراعاسى ساحا­ ماناتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى سۋارمالى سۋ ما­سە­لە­سى­نە بايلانىستى ونىڭ كومپا­نيا­سى 220 گەكتار جەردەگى قانت­ قىزىلشاسىنىڭ ءونىمىن تولى­عى­مەن جوعالتقان. سول سەبەپتى كە­لەسى جىلى ەگىن القابىن ءۇش ەسە­گە جۋىق قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولعان.

ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىك القاپتارىنىڭ جالپى قىسقارۋى – بىلتىر 30%, ال ءبىر جىل بۇرىن 4,5% بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىزىلشانىڭ جالپى ونىمىنەن بايقالىپ, كورسەتكىش ءتورت جىل قاتارىنان ازايدى. بىلتىر قىزىلشا ءتۇسىمى 305,7 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل الدىڭعى ماۋسىممەن سالىستىرعاندا 8%-عا از. ال بىلتىرعى ءتۇسىمدى ءتورت جىل بۇرىنعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشپەن سالىستىرساق, ايىرماشىلىق 40%-عا جۋىق­تاي­دى. ەسكە سالساق, 2018 جىلى 504,5 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر جينال­عان.

ەلىمىزدە 305,7 مىڭ توننا­ قى­زىلشا جينالعاندا, قانت ءوندىرىسى 281,8 مىڭ توننانى قۇراعان. بۇل رەتتە وڭدەۋدىڭ جوعارى پايىزى جونىندە ايتۋ قاتە. ويتكەنى قىزىلشا داقى­لىنىڭ دايىن ءونىم بەرۋ مۇم­كىن­دىگى تومەن. ياعني ءبىر توننا قىزىلشادان 100-150 كيلوگرامم عانا قانت الۋعا بولادى. دەمەك ەسەپ­تەي كەلە, 305,7 مىڭ توننا شيكىزاتتى وڭدەۋدەن 34 مىڭ توننادان ءسال عانا ارتىق قانت الۋعا بولاتىنىن جوبالايمىز. ەلدەگى قانتتىڭ نەگىزگى بولىگى يمپورتتىق شيكىزاتتان وندىرىلەدى.

وسى سەبەپتى قانت ءوندىرى­سى­­­­نىڭ كورسەتكىشتەرى اۋىل شارۋا­­شىلىعى ستاتيستيكاسى­مەن سايكەس كەلمەيدى. قانت قىزىلشاسىنىڭ كورسەتكىشتەرى تومەندەپ جاتقانىمەن, سوڭعى ەكى جىلدا وڭدەۋ سەكتورىندا ءوسىم بايقالادى. 2022 جىلى وتاندىق ءتورت قانت زاۋىتى 281,8 مىڭ توننا قانت ءوندىردى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان تورتتەن بىرگە كوپ. 2021 جىلى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى كورسەتكىشتىڭ 60,9%-عا وسكەنىن حابارلاسا دا, ءوندىرىس وتاندىق شيكىزات ەسەبىنەن كوبەيمەگەنى انىق.

بيىل ءبىرىنشى توقساندا ەلىمىزدە تۇيىرشىكتەلگەن قانت ءوندىرىسى 67,7 مىڭ توننانى قۇراپ, 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 76,2%-عا وسكەن. سىرتتان اكەلىنەتىن شيكىزاتتى قوسقاندا دا وتاندىق ءوندىرىس حالىق قاجەتتىلىگىنىڭ 50,8%-ىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر تۇيىرشىكتەلگەن قانتتىڭ قاجەتتى كولەمىنىڭ 49,2%-ىن يمپورتتايدى. وسى­لاي­شا, قانت ونەركاسىبىندەگى ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ءالى ايتۋدىڭ رەتى جوق. سوندىقتان باسقا ەلدەردەگى ساياساتكەرلەردىڭ شەشىم­دەرىنە تىكەلەي بايلانىس­تى بيىل جازدا ەلىمىزدە تاعى دا قانت تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن. بىزگە قانتتى نەگىزىنەن رەسەي فەدەراتسياسى جەتكىزەدى. ال رەسەي بيلىگىنىڭ قانت ەكسپورتىنا ۋاقىتشا تىيىم سالۋ تۋرالى قاۋلىسى ەلىمىزدەگى تاپشىلىق پەن قىمباتشىلىققا اكەلگەنى ءمالىم. كورشى ەل تاراپىنان مۇنداي شەكتەۋلەر بيىل جازدا دا ەنگىزىلەتىنى تۋرالى رەسمي مالىمەت جوق. قازىر بۇل ەلدە تۇيىرشىكتەلگەن قانتقا شامادان تىس سۇرانىس بايقالمايدى, سايكەسىنشە, باعا دا سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى.