ماقالا اۆتورى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى ءتورت تالاپتى اتادى.
ءبىرىنشى – 2022 جىلى پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ بارلىق مەملەكەتتىك عىلىمي مەكەمەلەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە بەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. ناۋكومەتريالىق ساراپتاما بويىنشا نەگىزىنەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى مەكەمەلەر قازاقستاننىڭ حالىقارالىق عىلىم رەيتينگىسىن كوتەرىپ تۇر: جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق جاريالانىمداردا شىققان عىلىمي ماقالالار سانى باسقا مينيستىرلىكتەرگە قارايتىن عىلىم وشاقتارىنا قاراعاندا 150 ەسە كوپ, باسقا ۆەدومستۆولاردىڭ ۇلەسى از, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ حال-احۋالى تومەندەپ كەتكەن. ماقالا اۆتورىنىڭ جازۋىنشا, ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە شوعىرلاندىرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن وتە ورىندى باستاما. سونى ىسكە اسىرۋ كەرەك. ءار سالانىڭ عالىمدارى وسى شەشىمنىڭ ورىندالۋىن اسىعا كۇتىپ ءجۇر. وسى ماسەلە بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنا حات جولداعان عالىمدار دا بار. بۇل عىلىم سالاسىندا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن شىنىمەن دە اسا قاجەت.
ەكىنشى – قازاقستاننىڭ عىلىمي كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ارنالعان پرەزيدەنتتىك باعدارلامانى قابىلداۋ قاجەت. ول قازاق عالىمدارىنىڭ ادامزات تابيعاتىن جانە الەمدى تانۋداعى حالىقارالىق عالامات جوبالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن قازاق عالىمدارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدە شەتەلدىڭ عالىمدارمەن تەڭ جاعداي جاساۋ كەرەك. تەك سوندا عانا ءبىز باسەكەگە تۇسە الامىز. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ونداي جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن ءالى ءبىرتالاي ۋاقىت پەن دۇرىس باعىتتاعى رەفورمالار ىسكە اسۋى قاجەت. بىراق بۇگىن عىلىمدا جۇرگەن جاس ۇرپاق ءوز الەۋەتىن جوعالتىپ الماس ءۇشىن وسى باعدارلاما اياسىندا قازاقستانعا اسا قاجەتتى ءارى ناقتى ناتيجەسى بار عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, ءبىزدىڭ عالىمدار سول جەردە ۇزاق مەرزىمگە ورنالاساتىن وتاندىق لابوراتوريالاردىڭ فيليالىن اشۋ ورىندى شەشىم بولار ەدى. بۇل ۇسىنىستى قازىر شەتەلدە جۇرگەن قازاقتىڭ دارىندى عالىمدارىن تىكەلەي قولداۋدان باستاپ, توڭىرەگىنە وتاندىق عالىمداردى توپتاستىرۋ ارقىلى جاقىن ارادا ىسكە اسىرۋعا بولادى. عالىمدارعا بولىنەتىن تاعىلىمدامانىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە ۇشجىلدىق عىلىمي توپتارعا ارنالعان تاعىلىمدامانى ەنگىزگەن دۇرىس بولار. ەكىنشى جاعىنان شەتەلدىك جاس تالانتتى عالىمداردى قازاقستاننىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنا تارتۋعا ارنالعان پوستدوكتورانتۋرا باعدارلاماسى قاجەت. اقش, گەرمانيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەر وسىنداي باعدارلاما اياسىندا وزدەرىنە بۇكىل الەمنەن تالانتتى جاس عالىمداردى تاراتادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ عىلىمي كوكجيەگىن كەڭەيتۋدە ۇلىبريتانيا, اقش جانە جاپونيا ۇلگىسى بويىنشا قازاقستان ەلشىلىكتەرىندە عىلىمي اتتاشە لاۋازىمىن قۇرىپ, عىلىمي ديپلوماتيانىڭ كەڭىنەن دامۋىنا جول اشقان دا ابزال.
ءۇشىنشى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قايتادان جوعارى مارتەبەگە يە بولۋى دەربەس زاڭدى فورمانى تالاپ ەتەدى. كەزىندە ءبىلىم سالاسىندا تەز ارادا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم وشاعىن اشۋ ماقساتىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىم فورماسى بەرىلگەن ەدى. ناتيجەسىندە, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم درايۆەرىنە اينالىپ كەلە جاتقان, تۇلەكتەرى بەتكە ۇستار مەكەمەنى كورىپ تۇرمىز. وسى تاجىريبەنىڭ ەڭ ۇتىمدى جاقتارىن الا وتىرىپ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ زاڭدىق فورماسىن دەربەس عىلىم جۇرگىزۋ ۇيىمى رەتىندە قابىلداپ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە بولىنگەن قاراجات شاماسىنداعى سوما اكادەمياعا بولىنسە ءجون بولار ەدى. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوناەۆ قالاسىندا زاماناۋي عىلىمي قالاشىعىن, جاڭا عىلىمي ورتالىقتارىن سالۋعا جۇمسالعانى ابزال. بۇل جەردە كەلەشەك عىلىمي ساۋاتتى ۇرپاقتى, بولاشاق كازاقتان شىعاتىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن تاربيەلەۋگە مۇمكىندىك تۋماق.
ءتورتىنشى – قازىر مەگا گرانتتاردىڭ قاجەتتىلىگى بايقالىپ وتىر. بۇل – دۇنيە جۇزىندە بار وڭ تاجىريبە. مۇنداي مەگا گرانتتار تەك قازاقستاننىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر ەمەس, ول ادامزات بالاسىنىڭ داۋىنا ىقپال ەتەتىن جاھاندىق زەرتتەۋلەر بولۋعا ءتيىس. مىندەتتى تۇردە حالىقارالىق جەتەكشى عىلىمي توپتاردىڭ قاتىسۋىمەن جانە وتاندىق جاڭا عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا ارنالعان بولۋى كەرەك. ماسەلەن, ءبىز ايتقان ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ شەجىرەسىن, ياعني گەنوفوندىن جانە تاريحىن زەرتتەۋدى كەشەندى تۇردە تەك وسىنداي مەگا گرانت اياسىندا عانا ىسكە اسىرۋعا بولادى. ويتكەنى ول پانارالىق باعىتتى دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. زاماناۋي عىلىم باعىتتارى – پالەوگەنەتيكا, پالەوپروتەوميكا, بيوينفورماتيكا جانە راديويزوتوپتىق حرونولوگيا ءداستۇرلى تاريح, گەنەالوگيا, ارحەولوگيا جانە انتروپولوگيا زەرتتەۋلەرىن الەم جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ جاتىر. فيزيولوگيا جانە مەديتسينا بويىنشا 2022 جىلعى نوبەل سىيلىعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا تابىلاتىن سۇيەكتەردە ساقتاۋلى كونە دنق-نى زەرتتەۋدىڭ پيونەرى, پروفەسسور سۆانتە پابوعا جويىلىپ كەتكەن گومينيدتەردىڭ گەنومدارى مەن ادام ەۆوليۋتسياسى تۋرالى زەرتتەۋلەرى ءۇشىن بەرىلدى. ەلىمىز اۋماعىندا سان الۋان تاريحي كەزەڭدەرگە جاتاتىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر بار. بىراق ولار كەشەندى تۇردە قازاقستاندا زاماناۋي عىلىم باعىتتارىمەن ەلىمىزدە زەرتتەلىپ كەلە جاتقان جوق. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءوزى ءبىرتۇتاس جۇيەمەن جۇرگىزىلمەيدى. ارحەولوگيالىق ليتسەنزيانى الىپ العان كاسىپكەرلەر مادەني مۇرامىزدى قۇرتىپ كەلەدى. انتروپولوگيالىق عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى كەمشىن. سوندىقتان بۇگىن ەلىمىزدە زاماناۋي گەنەتيكالىق, پالەوگەنەتيكالىق, يزوتوپتىق, راديكاربوندىق ءادىس ارقىلى سۇيەكتىڭ جاسىن انىقتايتىن جانە فيزيكالىق انتروپولوگيا لابوراتوريالاردىڭ بولۋىن, كەشەندى بيوبانك ينفراقۇرىلىمىن قاجەت ەتەدى. ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلاتىن بارلىق سۇيەكتى ءبىر جەردە تياناقتى ساقتاپ, جان-جاقتى سيپاتتاپ زەرتتەۋگە ارنالعان ارحەولوگيالىق ۇلتتىق قويمانى اشۋدى تالاپ ەتەدى. ون جىل بۇرىن ارىپتەسىم جاقسىلىق سابيتوۆپەن بىرگە وسى باعىتتىڭ ماڭىزدىلىعىن سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىعا جەتكىزگەن ەدىك. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە گەنەتيكا ينستيتۋتىندا پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا لابوراتوريسى اشىلدى, شەتەلدىك عالىمدارمەن تىعىز سەلبەستىكتە العاشقى پالەوگەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جاسالا باستالدى. سونىمەن قاتار بۇگىن قازاق شەجىرەسىن زەرتتەۋدە ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, م.ايتقوجين اتىنداعى مولەكۋلارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتى دا جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. وسى باعىتتا جيناقتالعان عىلىمي الەۋەتتى مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى تۇردە بىرىكتىرىپ, ورتا ازيادا بىردەن-ءبىر زاماناۋي ارحەوگەنەتيكا ينستيتۋتىن اشۋدى مەگا گرانت جانە پانارالىق مەتا-زەرتتەۋلەر اياسىندا جوسپارلاۋ قاجەت.
