ۇلتتىق بولمىستى تانۋ

شەجىرە – عىلىم تۇرعىسىنان وتە كەشەندى ءارى تەرەڭ ۇعىم. گەنەتيك عالىم رەتىندە شەجىرەنى زەرتتەۋدى زاماناۋي عىلىم دەڭگەيىنە شى­عارۋدا تاريحشى, ارحەولوگ, انترو­پولوگ, بيوينفورماتيك عالىم ارىپ­تەستەرىممەن بىرگە ون جىلداي ەڭ­بەكتەنىپ كەلەمىن. وسى ورايدا اسا ماڭىزدى ءارى قىزىقتى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن كوپشىلىككە جاريا ەتۋ ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن.

گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرىمىز شە­جىرەنىڭ استارىندا ميف جاتپا­عانىن, ونىڭ كوپ دەرەگى تاريحي شىن­دىققا جاناساتىنىن دالەل­دەدى. قازاق رۋلارىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋ­شى اتالاردىڭ كوپشىلىگى گەنە­تيكالىق شىعۋ تەگى جاعىنان جوشى ۇلىسى حاندارىنىڭ امىرلەرى مەن بەكتەرىنەن باستاۋ الاتىنى ايقىن­دالدى. بىراق گەنەتيكالىق تامىر ودان دا تەرەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل اتالاردىڭ ارعى تەگى ەۋرازيا­نىڭ ءارتۇرلى حالىقتارىمەن تۋىس­تىعىن بايقاتتى. ارينە, ورتالىق ازيا ۇلى تاريحي كوشى-قوننىڭ توعىسقان جەرىندە ورنالىسقان. سو­نىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاس­قان گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك بۇگىندە ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ بو­يىندا ساقتالعان. ول ءبىزدىڭ ورتاق تەگىمىزدى ايقىندايدى ءارى ورتاق مادەني مۇرامىزدىڭ بەلگىسى بولىپ سانالادى.

سونىمەن قاتار شەجىرە جەتى اتامەن شەكتەلمەيدى. ارعى اجە­لەرىمىزدىڭ ەسىمدەرى ءداستۇر­لى شەجى­رەدە قامتىلماسا دا, ولاردىڭ گە­نە­تيكاسى ءبىزدىڭ بويىمىزدا ساق­­­تاۋلى جانە سول ارقىلى ءبىز الەم­­­نىڭ ءار تۇپكىرىمەن گەنەتي­كا­لىق تۋىستىعىمىزدىڭ بار ەكە­نىن بايقايمىز. جالپى العاندا, جە­تىنشى ۇرپاق بويىندا 128 اتا-اجە­نىڭ گەنەتيكاسى بار. قازاقتىڭ جا­قىننان قىز الىسپاۋ ءداستۇرىن ەسكەرە وتىرىپ, 128 اتا-اجە ءارتۇرلى رۋ-تايپالاردان تۇرعانى كۇمان جوق. گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر ونى انىق كورسەتەدى: سولتۇستىكتە نە وڭ­تۇستىكتە, شىعىستا نە باتىس­تا, بولماسا ورتالىقتا تۇراتىن قا­زاق قانداي رۋ-تايپادان شىقسا دا گە­نومدىق تۇرعىدان ارالارىن­دا ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق – بىرتەكتى گەنوفوند جانە ونىڭ ءبىرتۇتاس گەنەتيكالىق قاۋىم­داس­تىق رەتىندە قالىپتاسىپ ءبىتۋى ۇلى جوشى ۇلىسى جانە قازاق حان­دىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىمەن تۋرا كەلەدى. ال گەنەتيكالىق تۇرعى­دان قازاقتىڭ قالىپتاسا باستاۋى ەرتە زاماننان باستالادى. ول ارحەو­لو­گيالىق قازبالاردان شىعاتىن سۇيەكتەردە ساقتالعان كونە دنق زەرتتەۋلەرىنەن بەلگىلى. مىسالى, شىعىس سكيفتەر قورعانىنداعى سۇيەكتەردەن الىنعان كونە دنق ولاردىڭ قىپشاق تىلدەس حالىق­تارىمەن گەنەتيكالىق ساباق­تاس­تىعىن كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ سول­­تۇستىگىندە ورانالاسقان ەنەو­ليت ءداۋىرىنىڭ بوتاي تۇراعىنان تا­بىل­عان ادام سۇيەگىنىڭ اكە جاقتان گەنەتيكاسى بۇگىندە قازاق پوپۋلياتسياسىندا كەزدەسەدى.

بۇل تىڭ عىلىمي جاڭالىقتارعا قول جەتكىزۋ سوڭعى بەس جىلدىقتا مۇمكىندىك ارتا ءتۇستى. 2019 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا ار­نالعان تامىز كونفەرەنتسياسىندا مەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الدىندا تۇرىپ, عىلىمي قاۋىمنىڭ مۇڭ-مۇقتا­جىن, تالاپ-تىلەگىن جەتكىزگەن ەدىم. سودان بەرى پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن عىلىمدا كوپ ماسەلە شەشىلىپ كەلەدى: قارجىلاندىرۋ ءۇش ەسە ارتتى, سونىڭ ىشىندە ىرگە­لى عىلىم وشاقتارىنا تىكەلەي قار­جى بەرىلە باستادى, جە­تەكشى عالىمدارعا تۇراقتى جالا­قى ءبولىندى, گرانتتارعا كونكۋرس ءۇش جىلدا ءبىر رەت ەمەس, جىل سايىن­ جاريالاناتىن بولدى, سونىڭ ىشىندە جاس عالىمدارعا ارنايى گرانتتار قاراستىرىلدى, شەتەلدە ۇزدىك عىلىمي ورتالىقتاردا تاعىلىمدامادان وتۋگە جىل سا­يىن 500 عالىمعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى­نىڭ مارتەبەسى جوعارىلاپ, پرەزي­دەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس جۇمىسىن باستادى. بىراق كەيبىر مىندەتتەر ءالى جۇيەلى تۇردە ورىندالعان جوق. مەملەكەتتىك باس­قارۋداعى بيۋروكراتيا مەن بىت­پەيتىن كەلىسىمدەردى جيناۋ كوپ­تەگەن يگى باستامانىڭ تەجەگىشى بو­لىپ وتىر. بۇگىنگى زامان تالا­بى ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدە وكىلەتتىلىك پەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى ارتتىرۋ كەرەك, اسىرەسە عىلىم سالاسىندا. قار­قىندى دامىپ كەلە جاتقان الەمدىك عى­لىمي ويعا ءبىزدىڭ عالىمدار ۋاقتىلى ىلەسە وتىرىپ, سەرپىندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك جاساۋ ءۇشىن عىلىم سالاسىنداعى بىرنەشە ماسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى.

ءبىرىنشى – 2022 جىلى پرەزي­دەنت ەلىمىزدىڭ بارلىق مەملەكەت­تىك عىلىمي مەكەمەلەرى مەن جوعا­رى وقۋ ورىندارىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە بەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. ناۋكومەتريالىق ساراپتاما بو­يىنشا نەگىزىنەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزى­رىنداعى مەكەمەلەر قازاقستان­نىڭ حالىقارالىق عىلىم رەيتينگى­سىن كوتەرىپ تۇر: جوعارى دەڭگەي­دەگى حالىقارالىق جاريالانىم­دار­دا شىققان عىلىمي ماقالالار سانى باسقا مينيستىرلىكتەرگە قارايتىن عىلىم وشاقتارىنا قاراعاندا 150 ەسە كوپ, باسقا ۆەدومستۆولاردىڭ ۇلەسى از, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ حال-احۋالى تومەندەپ كەتكەن. ەلى­مىزدىڭ بار عىلىمي الەۋەتىن عى­لىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگىنە شوعىرلاندىرۋ ۋاقىت كۇت­تىرمەيتىن وتە ورىندى باستاما. سونى ىسكە اسىرۋ كەرەك. ءار سالا­نىڭ عالىمدارى وسى شەشىمنىڭ ورىن­دالۋىن اسىعا كۇتىپ ءجۇر. وسى ماسەلە بويىنشا مەملەكەت باس­شىسىنا حات جولداعان عالىم­دار دا بار. بۇل عىلىم سالاسىندا ءبىر­تۇتاس مەملەكەتتىك ساياساتتى قا­لىپ­تاستىرۋ ءۇشىن شىنىمەن دە اسا قاجەت.

ەكىنشى – قازاقستاننىڭ عىلىمي كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ارنالعان پرە­زيدەنتتىك باعدارلامانى قابىل­داۋ قاجەت. ول قازاق عالىمدارىنىڭ ادامزات تابيعاتىن جانە الەمدى تانۋداعى حالىقارالىق عالامات جوبالارعا قاتىسۋعا جانە باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن قازاق عالىمدارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدە شەتەلدىڭ عالىمدارمەن تەڭ جاعداي جاساۋ كەرەك. تەك سوندا عانا ءبىز باسەكەگە تۇسە الامىز. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ونداي جاعداي­عا جەتۋ ءۇشىن ءالى ءبىرتالاي ۋاقىت پەن دۇرىس باعىتتاعى رەفورمالار ىسكە اسۋى قاجەت. بىراق بۇگىن عىلىمدا جۇرگەن جاس ۇرپاق ءوز الەۋەتىن جوعالتىپ الماس ءۇشىن وسى باعدارلاما اياسىندا قازاقستان­عا اسا قاجەتتى ءارى ناقتى ناتيجەسى بار عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى عىلى­مي ورتالىقتارىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, ءبىزدىڭ عالىمدار سول جەردە ۇزاق مەرزىمگە ورنالاساتىن وتاندىق لابوراتوريالاردىڭ فيليالىن اشۋ ورىندى شەشىم بولار ەدى. بۇل ۇسىنىستى قا­زىر شەتەلدە جۇرگەن قازاقتىڭ دا­رىن­دى عالىمدارىن تىكەلەي قول­­داۋدان باستاپ, توڭى­رەگىنە وتان­دىق عالىمداردى توپتاستىرۋ ار­قىلى جاقىن ارادا ىسكە اسىرۋعا بولادى. عالىمدارعا بولىنەتىن تا­عىلىمدامانىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە ۇشجىلدىق عىلىمي توپتارعا ار­نالعان تاعىلىمدامانى ەن­گىز­­گەن دۇرىس بولار. ەكىنشى جا­عىنان شەتەلدىك جاس تالانتتى عا­لىمداردى قازاقستاننىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنا تارتۋعا ارنالعان پوستدوكتورانتۋرا باعدارلاماسى قاجەت. اقش, گەرمانيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەر وسىنداي باعدارلاما اياسىندا وزدەرى­نە بۇكىل الەمنەن تالانتتى جاس عالىمداردى تاراتادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ عىلىمي كوكجيەگىن كەڭەيتۋدە ۇلىبريتانيا, اقش جانە جاپونيا ۇلگىسى بويىنشا قازاقستان ەلشىلىكتەرىندە عىلىمي اتتاشە لاۋازىمىن قۇرىپ, عىلىمي ديپلوماتيانىڭ كەڭىنەن دامۋىنا جول اشقان دا ابزال.

ءۇشىنشى – ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ قايتادان جوعارى مارتەبەگە يە بولۋى دەربەس زاڭ­دى فورمانى تالاپ ەتەدى. كەزىن­دە ءبىلىم سالاسىندا تەز ارادا حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم وشاعىن اشۋ ماقساتىندا نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتىنە دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىم فورماسى بەرىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم درايۆەرىنە اينالىپ كەلە جاتقان, تۇلەكتەرى بەتكە ۇستار مە­كەمەنى كورىپ تۇرمىز. وسى تاجى­ريبەنىڭ ەڭ ۇتىمدى جاقتارىن الا وتىرىپ ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ زاڭدىق فورماسىن دەربەس عىلىم جۇرگىزۋ ۇيىمى رە­تىندە قابىلداپ, نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتىنە بولىنگەن قاراجات شا­ماسىنداعى سوما اكادەمياعا بولىنسە ءجون بولار ەدى. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوناەۆ قا­لا­سىندا زاماناۋي عىلىمي قا­ل­ا­شىعىن, جاڭا عىلىمي ورتالىق­تارىن سالۋعا جۇمسالعانى ابزال. بۇل جەردە كەلەشەك عىلىمي ساۋات­تى ۇرپاقتى, بولاشاق كازاقتان شىعاتىن نوبەل سىيلىعىنىڭ ­لاۋرەاتتارىن تاربيەلەۋگە مۇم­كىندىك تۋماق.

ءتورتىنشى – قازىر مەگا گرانت­تاردىڭ قاجەتتىلىگى بايقالىپ وتىر. بۇل – دۇنيە جۇزىندە بار وڭ تا­جى­ريبە. مۇنداي مەگا گرانتتار تەك قازاقستاننىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر ەمەس, ول ادامزات بالاسىنىڭ داۋىنا ىق­پال ەتەتىن جاھاندىق زەرتتەۋلەر بولۋعا ءتيىس. مىندەتتى تۇردە حا­لىق­ارالىق جەتەكشى عىلىمي توپ­تاردىڭ قاتىسۋىمەن جانە وتان­­دىق جاڭا عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپ­تاسۋىنا ارنالعان بولۋى كەرەك. ماسەلەن, ءبىز ايتقان ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ شەجىرەسىن, ياعني گەنوفوندىن جانە تاريحىن زەرتتەۋدى كەشەندى تۇردە تەك وسىنداي مەگا گرانت اياسىندا عانا ىسكە اسىرۋعا بولادى. ويتكەنى ول پانارالىق باعىتتى دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. زاماناۋي عىلىم باعىتتارى – پالەوگەنەتيكا, پالەوپروتەوميكا, بيوينفورماتيكا جانە راديويزوتوپتىق حرونولوگيا ءداستۇرلى تاريح, گەنەالوگيا, ارحەولوگيا جانە انتروپولوگيا زەرت­تەۋلەرىن الەم جاڭا دەڭگەيگە شى­عارىپ جاتىر. فيزيولوگيا جانە مەديتسينا بويىنشا 2022 جىلعى نوبەل سىيلىعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا تابىلاتىن سۇيەكتەردە ساقتاۋلى كونە دنق-نى زەرتتەۋدىڭ پيونەرى, پروفەسسور سۆانتە پابوعا جويى­­لىپ كەتكەن گومينيدتەردىڭ گەنومدارى مەن ادام ەۆوليۋتسياسى تۋرالى زەرتتەۋلەرى ءۇشىن بەرىلدى. ەلىمىز اۋماعىندا سان الۋان تاريحي كەزەڭدەرگە جاتاتىن ارحەو­لوگيالىق ەسكەرتكىشتەر بار. بى­راق ولار كەشەندى تۇردە قازاق­ستاندا زاماناۋي عىلىم باعىت­تارىمەن ەلىمىزدە زەرتتەلىپ كەلە جات­قان جوق. ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋلەردىڭ ءوزى ءبىرتۇتاس جۇيەمەن جۇر­گ­ىزىلمەيدى. ارحەولوگيالىق ليتسەنزيانى الىپ العان كاسىپكەر­لەر مادەني مۇرامىزدى قۇرتىپ كەلەدى. انتروپولوگيالىق عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى كەمشىن. سوندىقتان بۇگىن ەلىمىزدە زاماناۋي گەنەتيكالىق, پالەوگەنەتيكا­لىق, يزوتوپتىق, راديكاربون­دىق ءادىس ارقىلى سۇيەكتىڭ جاسىن انىقتايتىن جانە فيزيكالىق انتروپولوگيا لابوراتوريالار­دىڭ بولۋىن, كەشەندى بيوبانك ينفرا­قۇرىلىمىن قاجەت ەتەدى. ارحەو­لوگيالىق قازبالاردان تابىلاتىن بارلىق سۇيەكتى ءبىر جەردە تياناقتى ساقتاپ, جان-جاقتى سيپاتتاپ زەرتتەۋگە ارنالعان ارحەولوگيالىق ۇلتتىق قويمانى اشۋدى تالاپ ەتە­دى. ون جىل بۇرىن ارىپتەسىم جاق­سىلىق سابيتوۆپەن بىرگە وسى باعىتتىڭ ماڭىزدىلىعىن سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىعا جەت­كىزگەن ەدىك. ناتيجەسىندە, ەلى­مىزدە گەنەتيكا ينستيتۋتىندا پو­پۋلياتسيالىق گەنەتيكا لابورا­توريسى اشىلدى, شەتەلدىك عالىم­دارمەن تىعىز سەلبەستىكتە العاشقى پالەوگەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جاسالا باستالدى. سونىمەن قاتار بۇگىن قازاق شەجىرەسىن زەرتتەۋدە ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, م.ايت­قوجين اتىنداعى مولەكۋلارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتى دا جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. وسى باعىتتا جيناقتالعان عىلىمي الەۋەتتى مەملەكەت تاراپىنان جۇ­يەلى تۇردە بىرىكتىرىپ, ورتا ازيادا بىردەن-ءبىر زاماناۋي ارحەوگەنەتي­كا ينستيتۋتىن اشۋدى مەگا گرانت جانە پانارالىق مەتا-زەرتتەۋلەر اياسىندا جوسپارلاۋ قاجەت.

ويىمىزدى مىنا ءبىر تۇجى­رىممەن اياقتاعىم كەلە­دى. شەجىرەنى كەشەندى زەرتتەۋ – ۇلت تاريحىن, الىس-جاقىن كورشى حالىقتارمەن تامىرلاس تۋىستىعىمىزدى جانە مادەني مۇرامىزدى تەرەڭ ءبىلۋ. كەشەگى تاريح, اۋىزشا جەتكەن شەجىرە,  گەنەتيكا جانە زاماناۋي عىلىم ۇلتتىق بولمىستى تانۋدا باعدار بولا الادى.

ماقسات جاباعين,

ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى ادام گەنەتيكاسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى