اققوشقار باتىر

وسى تۇستا ۇرپاققا ۇلگى, ەلگە ۇران بولعان تاري­حي تۇلعالاردى كينو ءوندىرىسى ارقىلى قالاي ناسيحاتتايمىز دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ول ءۇشىن اقتاڭداققا تولى تاريحىمىزدى تاعى ءبىر ەلەكتەن وتكىزىپ, باتىرلار مەن تۇلعالار بەينەسىن, تاريحي وقيعالاردى ەكشەپ الۋىمىز كەرەك. سوندا ۇرپاققا ءتالىم, ۇلتقا رۋحاني قازىنا بولاتىن قۇندىلىق قالىپتاسادى. سونداي ءبىر وقيعاعا توقتالساق.

قازاق حالقىنىڭ XIX عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىنداعى كەنەسارى قاسىموۆ باسقارعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى – اقتاۋ بەكىنىسىن الۋ شايقاسى. بيىل سول بىرىككەن قازاق ساربازدارىنىڭ يمپەرياعا قارسى جانقيارلىق كۇرەسىنىڭ وتكەنىنە 185 جىل تولادى. ەل تاريحىندا وزىندىك وشپەس ورنى بار ايتۋلى وقيعا قانشا عاسىر وتسە دە ۇمىتىلمايتىنى انىق. مۇنىڭ بابالار ەرلىگى ارقىلى ۇلت ۇرپاعىن تاربيەلەۋدە دە ماڭىزى جوعارى. وعان قوسا وسى مايداندا كوزسىز ەرلىك كورسەتكەن كوكبورى كەرنەي اققوشقار باتىردىڭ ۇرپاقتارى بابا رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, قۇلاسا دا قۇندىلىعىن جوعالتپايتىن كونە كەسەنەسىن قايتا كوتەرىپ, اس بەرۋگە نيەت ەتىپ وتىر.

XIX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باسىندا ارقانىڭ تورىندە, قازىرگى جەزقازعان وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان 80 شاقىرىم جەردە ماناقا وزەنىنىڭ جاعاسىنا اكتاۋ بەكىنىسى سالىندى. 1640 جىلى ىرگەتاسى كوتەرىلگەن گۋرەۆ, 1716 جىلى – ومبى, 1718 جىلى – سەمەي, 1720 جىلى – پاۆلودار, وسكەمەن, 1832 جىلى – اقمولا, 1854 جىلى – ۆەرنىي العاشقىدا بەكىنىس رەتىندە سالىنسا دا, ساۋدا جولدارىندا تۇرعاندىقتان ءارى ەكونوميكالىق ماڭىزىنا قاراي كەيىن ءىرى قالالارعا اينالعان. ال اقتاۋ قامالىنىڭ ءجونى بولەك, قازىعى قاعىلعان كۇننەن باستاپ قازاق تايپالارىن رەسەيدىڭ قۇزىرىنا ابدەن باعىندىرىپ, 1866 جىلى جابىلعانعا دەيىن قازاق دالاسىن اسكەري قۇرساۋعا اينالدىرۋ ماقساتىمەن سالىنعان. رەسمي تۇردە پاتشا ۇكىمەتى ترويتسك, پەتروپاۆلدان شىعىپ تاشكەنت, بۇقاراعا وتەتىن ساۋدا كەرۋەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دەپ جاريالاعانىمەن, باستى ماقساتى قازاقتىڭ قازاناتىنا دا, ازاماتىنا دا قۇرىق سالىپ, تايپالارىنىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, تىرشىلىگىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ ەدى. قامال سالىنار الدىندا ول كەزدە باتىس-ءسىبىر گەنەرال گۋبەرناتورلىعىنىڭ قۇرامىنداعى ومبى وبلىسىنىڭ باس ساتراپى تالىزين جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعايتىنىن, ادەت-عۇرىپقا, قازاقتاردىڭ تۇرمىس سالتىنا تيىسپەيتىنىن ايتىپ ۇندەۋ جازدى. قۇرىلىسقا قاجەتتى كولىك پەن ادام كۇشى جەرگىلىكتى حالىقتان الىندى. بىراق قۇرىلىس بىتە سالا پولكوۆنيك تالىزين ۋادەسىنەن تايىپ, جالعا الىنعان اتتار مەن تۇيەلەردى قايتارمادى.

قامالدىڭ قابىرعالارى ءتورتبۇرىشتى ۇلگى­مەن قالانىپ, اينالا مۇنارا مەن زەڭبىرەكتەر ورناتىلدى. ىشىندە اسكەريلەر مەن ولاردىڭ كازارمالارى, شتاب, وفيتسەرلەردىڭ ۇيلەرى, تاس­تان قالانعان ات قورالار مەن قويمالار, اس ۇيلەر, قاراۋىل, اۋرۋحانا, ۇستاحانا ورنالاستى. ورناعان كۇننەن باستاپ بەكىنىس اسكەرلەرى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ەڭ سۇرقيا سيپاتىن كورسەتىپ, ماڭايداعى حالىقتى شاۋىپ, توناپ, قارسىلاسقاندارىن قانعا تۇنشىقتىرىپ, تىرپ ەتكىزبەي ۇستاۋعا تىرىستى. كەنەسارىنىڭ ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-مايور گەنسكە جولداعان حاتىندا 1836 جىلى اقتاۋدان 400 ورىس اسكەرى شىعىپ, ال­شىن, جاعالبايلى, توقا جانە نايمان رۋىنىڭ 250 ادامىن ءولتىرىپ كەتكەندىگى تۋرالى ايتىلادى.

1837 جىلى جازدا كەنەسارى ۇلت-ازاتتىق تۋىن كوتەرگەن كەزدە, قاناۋ مەن توناۋدان ابدەن زارەزەپ بولعان اقتاۋ توڭىرەگىن مەكەندەگەن ار­عىننىڭ قۋاندىق رۋىنىڭ حالقى ءبىرتۇتاس كوتەرىلىپ, ەجەلگى قونىستارىن تاستاپ, بالقاشقا قاراي كوشتى. ولاردىڭ ءبىرىنشى ماقساتى – كوتەرىلىسكە قوسىلۋ بولسا, ەكىنشىدەن, بەكىنىس ماڭايىنا ەل قالدىرماي, قامالداعى اسكەردىڭ ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىن قيىنداتۋ ەدى. قونىس اۋدارۋشىلار سۇلتان كۇ­شىك ايشۋاقوۆقا ورىس كازاكتارى ولاردىڭ مالىن توناپ, قىز كەلىنشەكتەرىن زورلاعانىن, مىنىس­كە بايگە اتتارىنا دەيىن الىپ, قايتارماي قوي­عاندارىن ايتقان. اقتاۋ بەكىنىسى جويىلىپ, تۋىپ وسكەن جەرلەرى قايتارىلماي, ورالمايمىز دەگەن ەكەن.

اقتاۋ ماڭىنان قازاقتاردىڭ ۇدەرە كوشىپ كەتۋى پاتشا ۇكىمەتىن ەداۋىر ابىرجىتىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن زەرتتەۋگە يتەرمەلەيدى. تەكسەرۋ قورى­تىن­دىسى بەكەتتەردىڭ ءجيى سالىنۋى, قۇرى­لىسقا الىن­عان كۇش, كولىكتىڭ قايتارىلماۋى, سالىق­تى كوبەيتۋ ءۇشىن ساناق كەزىندە مال سانىن كوبەيتىپ جازۋ سەبەپ بولعان دەپ تابادى.

ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى كورىپ وتىرىپ كەنەسارى پاتشا ۇكىمەتىنە جولداعان حاتتارىندا ۇنەمى حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتى اشىق ايتىپ, ۇنەمى اقتاۋ بەكىنىسىن جويۋدى تالاپ ەتىپ وتىردى. وسىنداي حاتتاردىڭ ءبىرى 1838 جىلدىڭ كوكتەمىندە توبىلدى توقتى­­ ۇلى مەن كوشكىنباي قازانعاپ ۇلى باستاعان ەل­شىلىكپەن باتىس-ءسىبىر گەنەرال گۋبەرناتورى, كنياز گورچاكوۆقا تاپسىرىلادى. گەنەرال گۋبەرناتور بەيبىت وتىنىشكە قۇلاق اسپاي, كەنەسارىنىڭ تۇتقىندا وتىرعان ادامدارىنىڭ ءبارىن ساپتاعى مىڭ سولداتتىڭ اراسىنان وتكىزىپ دۇرە سوقتىرادى. ولاردىڭ اسكەرگە جارايتىنىن الىپ, قالعاندارىن شىعىس سىبىرگە جەر اۋدارادى. داندايسىعان گۋبەرناتوردىڭ بۇل قىلىعىنان كەيىن امالى قالماعان كوتەرىلىسشىلەر شۇعىل شەشۋشى ارەكەتتەرگە كوشۋگە ءماجبۇر بولادى. ستارشينا سيمونوۆتىڭ جاساعىنا سوققى بەرىپ, كوپتەگەن قارۋ-جاراق پەن وق ءدارىنى تارتىپ الادى, وتارشىلاردى قولداعان قوڭىرقۇلجا سياقتى شونجارلاردىڭ مىڭداعان جىلقىلارىن بارىمتالاپ قولدى قىلادى. 22 ماۋسىمدا اقتاۋ, 7 تامىزدا اقمولا بەكىنىستەرىنە باسىپ كىرىپ, جاعىپ جىبەرەدى.

اقتاۋ بەكىنىسىن الۋ وقيعاسى قازاق فولكلورىندا دا بەينەلەنگەن. دوسكەي اقىننىڭ «كەنە­سارى» داستانىنا سۇيەنسەك, قامالدى قورشاپ شاپ­قان قازاق قولىنىڭ سانى 800-دەن ارتىق بولۋعا ءتيىس.

«جينالعان وسى باتىرلار,

سەگىز جۇزدەي قول ەدى,

جولدان ەستىپ قوسىلدى,

باتىرلار تاعى قايداعى»,

دەپ جىرلانعان.

مۇراعات دەرەكتەرىندە دە وسى دەرەك ۇشى­راسادى. «قورىققانعا قوس كورىنەر» دەمەكشى, تەك اقتاۋ بەكىنىسى كومەندانتىنىڭ كورسەتۋىندە عانا شابۋىلداۋشىلار سانى 2 مىڭ بولدى دەپ باياندالعان.

اقتاۋ بەكىنىسىن الۋ كەنەسارىنىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, كوتەرىلىسكە قازاق تايپالارىنىڭ وكىل­دەرى جان-جاقتان اعىلىپ قوسىلىپ, كوتەرىلىس­شىلەر سا­نى ون ەكى مىڭعا جەتەدى.

اققوشقار بابامىز كەنەسارى قاسىم ۇلى باسقارعان رەسەي يمپەرياسىنا قارسى قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان. اق­قوشقار باتىر كوتەرىلىسكە كارسون جانە كەر­نەي رۋىنىڭ ساربازدارىن باستاپ اپارعان. ناۋرىزباي, اعىباي, جانايدار, يمان باتىرلارمەن قاندى-كويلەك جولداس بولىپ, ەرلىكتى تۋ ەتىپ, تالاي قانتوگىس قاقتىعىستا نامىستى قولدان بەرمەگەن.

كيەلى قازاق دالاسىنىڭ ءدال كىندىگىنە باتى­راشتىڭ بالتاسىنداي ءجۇزىن باتىرعان اقتاۋ بەكىنىسىنە باسىپ كىرىپ, ك ۇلىن كوككە ۇشىرعان, اتىنان ادام شوشىپ, ات ۇركىگەن كوتەرىلىستىڭ اپوگەيى بولعان, ساۋىت سوگىپ, جەبە جاۋعان الاپات مايداندا قول باسقارىپ, بەكىنىسكە العاش باسىپ كىرگەندەردىڭ ءبىرى بولعان. اققوشقار باتىردىڭ قولىندا ەلىنەن ەرىپ كەلگەن كەرنەي ساربازدارى عانا ەمەس, باتىردىڭ قولباسشىلىق قابىلەتىن جوعارى باعالاعان كەنەكەڭ باسقا رۋلاردان دا باھادۇرلەردى قوسىپ بەرگەن, ساربازدارى كوتەرىلىستىڭ بەلەڭ العان كەزىندە مىڭعا دەيىن جەتكەن.

اققوشقار بابا باتىرلار اراسىندا كەنەسا­رىنىڭ ءوزى قويعان لاقاپ اتى ءمۇيىز ەسىمىمەن بەلگىلى بولعان.

اققوشقار باتىر سابىرلى, قانشا دۇربەلەڭ بولسا دا سالقىنقاندىلىق تانىتىپ, ۇرەيگە بەرىلمەيتىن ۇستامدى ەر بولعان. باتىرلار كەڭەسىندە ءسوزدىڭ ارتىن توسىپ, ورامدى وي ايتىپ, حاننىڭ شەشىمدەرىنە كوپ ىقپالى بولعان. كەنەسارىنىڭ ءىنىسى ناۋرىزباي جانە باسقا كەيىنگى بۋىن جاس ساربازدار ءپىر تۇتىپ, اعىبايدى «اقاەكەم» دەسە, اققوشقاردى ء«مۇيىز اعا» دەپ قوشەمەتتەپ وتىرعان.

كەشەگى ورىس-چەشەن سوعىسىنىڭ اياعىندا چەشەن كوتەرىلىس قولباسشىلارىنا امنيستيا بەرگەندەي, ەجەلگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ داستۇرىمەن اعىباي قونىرباەۆ جانە باسقا كوتەرىلىس قول­باس­شىلارىنىڭ قاتارىندا اققوشقار اقەدىل­ ۇلىنا دا ءسىبىر قازاقتارىن باسقارۋدىڭ شەكارالىق باسقارماسىنىڭ 1843 جىلدىڭ 30 قاڭتارىنداعى ۇكىمىمەن كەشىرىم بەرىلەدى.

بەلگىلى عالىم ج.اقىلباەۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن قاراعاندىلىق زەرتتەۋشىلەر رەسەي مۇراعات­تارىنان ەل مەن اتامەكەن تاريحىنا قاتىس­تى قۇجاتتار جيناعان ەدى. سونىڭ ىشىندە ومبى مۇراعات ماتەريالدارىنان قۇپيا دەرەكتەر شىعىپ وتىر.

دەرەكتە كارسون كەرنەي بولىسىنان كەنە­سارى قاسىم ۇلى قوزعالىسىنا تىكەلەي قاتىس­قانداردىڭ ءتىزىمى بەرىلىپ, ولارعا قانداي ايىپ تاعىلعانى كەلتىرىلگەن. قۇپيا بايانداما قار­قارالى سىرت وكرۋگ پريكازىنىڭ باعالاۋ­شىسى (زاسەداتەلى) سۋحوملينسكي جانە حاتشى (سەكرەتار) ليۋدنيتسكيدىڭ قولىمەن 1847 جىل­دىڭ 7 اقپانىندا ءسىبىر قىرعىزدارىنىڭ (وتار­شىلاردىڭ قازاققا بەرگەن اتاۋى) شەكارالىق باسقار­ماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-مايور ۆيش­نەۆسكيدىڭ اتىنا جازىلعان.

باياندامادا كارسون كەرنەي بولىسىنىڭ حالقى پاتشا ۇكىمەتىنە نارازىلىق كورسەتىپ, جاپپاي وكرۋگتەن ءبولىنىپ كوشىپ كەتتى دەپ كورسەتىلگەن. ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ ءداستۇرى بويىنشا شەكارادان دۇرە كوشۋ يمپەريادان ءبولىنۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. ودان ءارى حاتتامادا وتارشىل شەنەۋنىكتەر سۇلتان كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ قوزعالىسىنا كارسون كەرنەي بولىسىنان تىكەلەي قاتىناسقاندار دەپ اتالارىمىزدىڭ ءتىزىمىن كەلتىرەدى. يمپەريا جاۋلارىنىڭ تىزىمىندە ورىسشا ماتىنمەن اك كاشكار اك يديلەۆ (اققوشقار اقەدىل ۇلى), باي ارىستان ابەنوۆ (بايارىستان ابەن ۇلى), ۋرازبەك اكباتين (ورازبەك اقبوتا ۇلى), تلەپ داۆلەتوۆ (تلەپ داۋلەت ۇلى), رىس بايبۋرين (ىرىس ءباي­بورى ۇلى) كەلتىرىلگەن. بۇلارعا كەنەسارىمەن بىرگە اقتاۋ بەكىنىسىنە شابۋىل جاساعان دەپ ايىپ تاعىلادى. اياعىندا بۇلار­دىڭ 1843 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا شەكارا باسقارماسىنىڭ ۇكىمىمەن امنيستياعا تۇسكەنى حابارلانادى.

قاراعاندىلىق ولكەتانۋشى, جازۋشى, تاريحشىلار تەمىرعالي ارشابەكوۆ پەن جامبىل جۇمابەكوۆتىڭ 2006 جىلى شىققان ماقالالارىندا دا ءار رۋدان كوتەرىلىسكە قوسىل­عان باتىرلار مەن جاۋىنگەرلەر اراسىندا كەر­نەي كارسون بولىسىنان بارعانداردىڭ ىشىندە وسى اتالارىمىزدىڭ ءتىزىمى بار.

كەنەسارى قوزعالىسى سايابىرلاپ, وڭتۇستىككە اۋعاندا, اققوشقار ورتا ءجۇزدىڭ باتىرلارىمەن ارقادا قالادى. ول كەزدە كوتەرىلىستىڭ دە تاعدىرى شەشىلگەن زامان ەدى. كەنەسارى قىرعىزدىڭ قولىنا ءتۇسىپ, كىرىپتار بولعان كەزدە كۇيزەلىپ ايتقان ءسوزى مىناۋ: «اتتەگەن-اي, ارقانىڭ باتىرلارى جانىمدا بولسا مۇنداي كۇيگە تۇسەر مە ەدىم». كەنەكەڭنىڭ ەسىنە قاندى-كويلەك باتىرى اققوشقار دا تۇسكەنى انىق.

اققوشقارمەن كوتەرىلىسكە كەرنەيدەن بىرگە بارعان اتالاستارىنىڭ ىشىندە يتقارا باتىردىڭ نەمەرەسى 22 جاستاعى ورازبەك اقبوتا ۇلى دا بار. ورازبەك ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باس-اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, كەشەگى جوڭعارعا بورىدەي شاپقان داڭقتى اتالارى كوكبورى كەرنەي, ەس, بالتا, جارىلعاپ, يتقارا باتىرلاردىڭ تۋىنا داق تۇسىرمەگەن. الدىڭعى بۋىن اعالارى اققوشقار مەن اعىباي ەلدە قالعاندا, اعالارىمەن كەڭەسىپ, حانىمىزدى قالدىرمايمىز دەپ, كارسوننەن تاڭىربەرگەن باتىر, كەرنەيدەن ورازبەك, كەنەسارىمەن وڭتۇستىككە وتەدى. ءۇيسىن, قىرعىز جەرىندە كوتە­رىلىس­شىلەردىڭ باسىنان وتكەن بارلىق تاۋقى­مەتىن كوتەرىپ, الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدان ايىرىلادى.

تاڭىربەرگەن حان كەنەمەن ەلدەن كەلگەن ارعىن ساربازدارىنا باس بولىپ قورداي وڭىرىندە قالادى. بۇلاردىڭ ۇرپاقتارى وسى ۋاقىتقا دەيىن جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانى, اۋقاتتى اۋىلىندا تۇرادى. ورازبەك بولسا حاننىڭ ءتىرى قالعان تولەڭگىتتەرىمەن بىرگە كەنەسارىنىڭ ەسەيىپ قالعان سىزدىق دەگەن ۇلىمەن حيۋا حاندىعىنا, ودان تاعدىردىڭ تالكەگىمەن قوقانعا ءوتىپ, ەلگە ونشاقتى جىلدان كەيىن ورالادى.

ەلگە كەلگەندە بابامىزدى اققوشقار باتىر «ۇزەڭگىلەس ساربازىم» دەپ قارسى الىپ, الدىنا مال سالىپ بەرگەن. سۇراپىل سو­عىستا سەرىگى بولعان جاۋىنگەرىن سىيلاپ, اتامىز­دىڭ تۇڭعىشى ايماعامبەتكە اقجولتاي اعى­باي باتىر دا ءوزىنىڭ نەمەرەسى ناعىمدى قالىڭ­ مالسىز بەرگەن. اسىلداردىڭ تۇياقتارى ايما­عامبەت اتامىزدى دا, ناعىم اجەمىزدى دە كورە المادىق. بىراق اكەمنىڭ ۇلكەن اعاسى مۇساعۇل مارقۇم: «شەشەم اقجولتاي اتاسىنا تارتقان, مىسىق سياقتى, تۇندە كۇندىزدەي كورەدى, تۇنگى دارەتكە شامسىز شىعادى», دەپ ايتىپ وتىراتىن.

ورازبەك بابامىز رۋىمىزدىڭ كەسەنەسى قارابۇلاق جەرىندەگى يتقارا اتاسىنىڭ زيراتىندا ەمەس, شەت پەن اعادىردىڭ ورتاسىندا, قولباسشىسى اققوشقار باتىر كەسەنەسىنەن جيىرما شاقىرىم جەردە جەرلەنگەن. مۇمكىن, قانتوگىس شايقاستا عانا ەمەس, ارعى دۇنيەدە دە بىرگە بولايىق دەپ سەرتتەسكەن شىعار…

بەكەت ايماعامبەتوۆ,

ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ ارداگەرى,

پوليتسيا گەنەرال-مايورى