«ەلىمىزدە جاڭا قوعامدىق ەتيكا قالىپتاسۋى كەرەك. وندا ەلدىڭ بىرلىگى جانە تۇراقتىلىعى, ازاماتتاردىڭ ءوزارا تىلەكتەستىگى, ادىلدىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, سەنىم جانە جاۋاپكەرشىلىك سياقتى قۇندىلىقتار ۇستەمدىك قۇرۋى قاجەت. وتانشىلدىق, ادامگەرشىلىك, بىلىمپازدىق, ناعىز مامان بولۋ, ۇنەمشىلدىك, ەڭبەكقورلىق, ەل مەن جەرگە جاناشىرلىق سياقتى اسىل قاسيەتتەر بارىنەن بيىك تۇرۋعا ءتيىس. وسىنداي ىزگى قاسيەتتىڭ ءبارىن بويىنا سىڭىرگەن جاندى ادال ازامات دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن سيپاتتاۋعا بولادى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ادال ازامات ۇعىمى قازاق حالقى ءۇشىن قاشاندا قاستەرلى بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. اۋەلى ەل ىشىندەگى اپساناعا نازار اۋدارايىق. ادالدىقتى ناسيحاتتايتىن وسى اڭىز كيەلى تۇركىستان توپىراعىنا قاتىستى ەكەنىن ءوڭىر جۇرتشىلىعى تامسانا ايتادى. سوعان سايكەس پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) ارىستان باب دەگەن ساقاباسىنا ءبىر قۇرما بەرىپتى. ءسويتىپ, ونى قوجا احمەت ياساۋيگە تابىستاۋدى سۇرايدى.
اڭىز بويىنشا ارىستان باب بەس ءجۇز جىل قۇرمانى ءتىلىنىڭ استىنا سالىپ ساقتاپتى. وتىرار وڭىرىنە كەلگەندە سول قۇرمانى ازىرەت سۇلتانعا تابىستاعان ەكەن. ارينە, بۇل وقيعانىڭ تاريحي شىندىق بولۋى ەكىتالاي. ايتسە دە, مۇنىڭ ءوزى قازاق حالقىنىڭ وسىنداي ءاپسانا ارقىلى جۇرتتى ادالدىققا, انتقا بەرىكتىككە باۋلۋعا ۇمتىلعانىن بايقاتادى.
ادالدىققا قاتىستى تاعى ءبىر وقيعا يسلامداعى ءتورت ءمازحابتىڭ نەگىزىن سالۋشىنىڭ ءبىرى ءابۋ حانيفاعا دا قاتىستى. بىردە يمام اعزامنىڭ اكەسى ءسابيت سۋدا اعىپ كەلە جاتقان الماعا كوزى تۇسەدى دە, ونى الىپ ءبىر تىستەپ جەيدى. اڭىز اڭگىمەدە ونىڭ بۇل ارەكەتى ابەستىك بولعانىن ءتۇسىنىپ, وزەندى جاعالاي ورلەپ, الما باقتىڭ يەسىن تاپقانى, ءسويتىپ ودان كەشىرىم سۇراعانى, اقىرىندا سول باعباننىڭ قىزىنا ۇيلەنگەنى ايتىلادى. ادالدىققا بەرىك بولعان وسىنداي وتباسىنان يسلامنىڭ بەتكە ۇستارىنىڭ ءبىرى ءابۋ حانيفا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.
ادال ادام ۇعىمى قازاقتىڭ ادەبيەتىندە دە كوپ كەزدەسەدى. اباي قۇنانباي ۇلى «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي – بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز» دەپ, ادال ادام ۇعىمىنىڭ نەگىزگى ۇستىندارىن ۇسىنادى. «ادالدىق – اردىڭ ءىسى», «ادال كىسى ارىماس» دەگەن سەكىلدى حالىق دانالىعى دا بەكەرگە ايتىلماعانى انىق. «كۇشىڭە سەنبە, ادال ىسىڭە سەن» دەگەن مۇحتار اۋەزوۆ تە سانالى ويدىڭ ساۋلەسىن تۇسىرەدى.
پرەزيدەنت ايتقان ادال ادام قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن جان توڭىرەگىندە پسيحولوگتەر دە اۋقىمدى زەرتتەۋ جاساعان ەكەن. ماسەلەن, ەممانۋەل كانت مۇنى «ادامگەرشىلىك فورمۋلاسى» دەپ اتاعان. سوعان سايكەس ءاردايىم سانالى ارەكەتتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ياعني ادىلدىك, جاۋاپكەرشىلىك, ادامگەرشىلىك, ەڭبەكقورلىق, جاناشىرلىق سەكىلدى قۇندىلىقتاردى كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەمەس, ونىڭ دۇرىس بولعانى ءۇشىن بويعا ءسىڭىرۋ كەمەل ادامعا ءتان قاسيەت دەپ ەسەپتەگەن. ال وسىنداي ادال ارەكەت باسقالارعا ۇلگى بولىپ, قوعامنىڭ وزگەرۋىنە جول اشادى.
وسى ورايدا, ويىما «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ جۇرگەندە بولعان وقيعا ءتۇسىپ وتىر. تۇماندى البيونداعى ۇزدىك وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندە «حالىقارالىق جۋرناليستيكا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرا دارەجەسىن الۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سول كەزدە اعىلشىن قوعامىنىڭ ادالدىق ۇعىمىنا ەرەكشە ءمان بەرگەنىنە ءھام ەرەكشەلىگىنە كۋا بولدىم.
ءبىلىم ورداسىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس ستۋدەنتتەر ساباقتان قالماۋعا ءتيىس. بىرىنشىدەن, بۇل وقۋ باعدارلاماسىنان قالىپ كەتپەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, تارتىپكە باعىنۋعا ۇندەيدى. البەتتە, ءبىر جىل ىشىندە ءتۇرلى جاعداي بولاتىنى تۇسىنىكتى عوي. سوندىقتان كەي جاعدايدا, نەگىزىنەن ناۋقاستانعان كەزدە دارىسكە بارا الماي قالاسىڭ. سوندا ساتتە ۇستازعا ارنايى سايت ارقىلى اۋىرىپ تۇرعانىڭدى ەسكەرتسەڭ جەتكىلىكتى. باس اۋىرا ما, بالتىر سىزداي ما, ءبارىبىر. بىزدەگىدەي انىقتاما اكەلۋدى تالاپ ەتىپ, اۋرە-سارساڭعا سالمايدى. ءبىر اۋىز سوزگە سەنەدى. ويتكەنى اعىلشىن قوعامى ءۇشىن ادالدىق ماڭىزدى. ءتىپتى ستۋدەنت وتىرىك ايتادى دەگەن وي ميىنا كىرىپ-شىقپايدى.
ەندەشە, ادالدىققا سەنىم ارتقان قوعام قۇرۋ ءاربىر ادامعا تىكەلەي بايلانىستى. بۇعان مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايداعى سوزىندە دە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت ادىلەتتى قازاقستاندى ادال ازاماتتار قۇراتىنىن, ونىڭ ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار ەكەنىنە ەكپىن بەردى.
«وتانعا, وتباسىنا ادالدىق – پاراساتتىلىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ بەلگىسى. ادال ەڭبەك ەتىپ, ادال تابىس تاپقان ادام جەتىستىككە جەتەدى, قۇرمەتكە يە بولادى. ۇلى اباي «ادال ەڭبەكپەن مال ىزدەمەك – ارلى ادامنىڭ ءىسى» دەگەن. ال ارلى ادام ادىلەتسىزدىك جاسامايدى. ءار سالادا ادالدىق باستى ورىندا تۇرسا, ءادىل قوعام ورنايدى. جەمقورلىققا جول بەرىلمەيدى, ەل مۇددەسىنە ساي شەشىم قابىلدانادى. ءبىر سوزبەن ايتساق, قوعامداعى ىزگىلىكتىڭ ءبارى ادالدىقتان باستاۋ الادى. ەندەشە, ادىلەتتى قازاقستان جانە ادال ازامات ۇعىمدارى ەل تىرەگى بولاتىن ەگىز قۇندىلىق رەتىندە ءاردايىم قاتار تۇرۋعا ءتيىس. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن ءاربىر وتانداسىمىز ادال ازامات بولۋعا ۇمتىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە جاس ۇرپاقتى ادال ازامات ەتىپ تاربيەلەۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتىپ, ەلىمىزدىڭ جاڭا قۇندىلىقتارىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جاسالۋعا ءتيىس», دەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ادال ادام مەن ادىلەتتى مەملەكەت – ەگىز ۇعىم. دانا حالقىمىزدا ادالدىقتى, وتانسۇيگىشتىكتى ناسيحاتتايتىن وسيەت جەتەرلىك. ماسەلەن, «وتان – انا» دەپ, ونى قاستەرلەۋ ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى ەكەنىن ەسكە سالادى. وسى ورايدا تۇرىكتەردىڭ «Devlet baba’dır» (مەملەكەت – اكە) دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. انادولىداعى اعايىن مۇنىڭ سەبەبىن بىلاي تۇسىندىرەدى. تۇركى حالقىنىڭ تۇسىنىگىندە اكە – وتباسىنىڭ باسقارۋشىسى ءھام قورعاۋشىسى. سوندىقتان تۇرىكتەر مەملەكەتتى اكەمەن تەڭەستىرەدى. ويتكەنى مەملەكەت حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, قورعانىشى بولاتىن ينستيتۋت. ال «وتان – انا!». ونى قاستەرلەۋ – ءار ازاماتتىڭ مىندەتى.
ەندەشە, كونە تۇركىنىڭ ۇرپاقتارى مەملەكەت پەن وتاندى بىرگە قاراستىرىپ, بىرەۋىنەن قورعانىش تاپسا, ەكىنشىسىن قورعاۋ يدەياسىنا باسىمدىق بەرەدى. راس, ەلىمىزدە ءالى شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىل جەتەرلىك. ولاردىڭ شەشىمىن تابۋ ەلدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ دا, مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزىپ وتىرعانداردىڭ دا قاجىرلى ەڭبەگىن تالاپ ەتەدى. مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويعاندا, ناعىز ادال ادام ۇعىمىنا ساي ارەكەت ەتكەندە عانا ۇلى دالا مۇراتىنا جەتەتىنىمىز انىق. قورىتا ايتقاندا, ادال ادام قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس, حالقىنىڭ يگىلىگىن ويلاۋعا ءتيىس.
