– قوعامدىق ۇيىم قاشان قۇرىلدى جانە ونىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە نە تۇرتكى بولدى؟
– ء«ولى ريزا بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەيدى قازاق. 2019 جىلى قۇرىلعان «Atamnyn Amanaty» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ميسسياسىن وسى ءبىر اۋىز سوزبەن بەينەلەۋگە بولاتىن سياقتى. ونىڭ باسى-قاسىندا وسىناۋ ءتامسىلدىڭ تاۋداي سالماعىن سەزىنىپ, يگىلىكتى ىسكە بەل شەشە كىرىسكەن بەلسەندى ازاماتتار ءجۇر. ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن اكەسىنىڭ دەرەگى تابانى كۇرەكتەي سەكسەن جىل وتكەن سوڭ تابىلىپ, قابىرىنە تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اپارىپ تۇرىپ ەگىلگەن قاريانى كورگەندە ەرىكتىلەر ەڭبەگىنىڭ زايا ەمەستىگىن سەزىنەسىڭ.
جەتى اتاسىن جەتىك بىلگەن قازاق قاشاننان ىزدەۋسىز, جوقتاۋسىز قالعاننان قورىققان. ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ, ۇزىلمەي كەلە جاتقان اتا تەكتىڭ, باسقاشا ايتقاندا ارۋاقتاردىڭ قولداۋشى كۇشىن بەرت حەللينگەر باستاعان باتىس عالىمدارى ەندى عانا مويىنداپ وتىر. ەندەشە سول كوبىنىڭ ارتىنداعى ۇرپاعى دا قالماعان 271 مىڭنان استام بوزداقتى ىزدەمەۋ, جوقتاماۋ ەندىگى جەردە ەلدىگىمىزگە سىن بولار ەدى.
سول سەبەپتى بيىل 22 ماۋسىم كۇنى تۇڭعىش رەت ەل اۋماعىنداعى مەشىتتەردە حابار-وشارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحىنا ارنايى قۇران باعىشتالىپ, دۇعا وقىلماقشى. ءبىزدىڭ وسى ۇسىنىسىمىزعا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنا العىس ايتامىز.
– ۇيىمنىڭ كوپشىلىك كوزىنە كورىنە بەرمەيتىن كۇندەلىكتى قىزمەتىن تارقاتىپ ايتا كەتسەڭىز.
– «Atamnyn Amanaty» ءوز جۇمىسىن نەگىزى ءۇش باعىت بويىنشا جۇرگىزەدى. ءبىرىنشى باعىت – مايدانگەرلەردى اسكەري قۇجاتتارى بويىنشا ارحيۆتەردەن, ءتۇرلى فورۋمدار مەن قاۋىمداستىقتار ارقىلى ىزدەستىرۋ. بۇل ءوزى ينەمەن قۇدىق قازعانداي دۇنيە. ەكىنشى باعىت – مايدان دالاسىندا تىكەلەي قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. بىلتىر ءبىزدىڭ ەرىكتىلەر توبى كالۋگا وبلىسىندا «باتىس مايدانى. ۆارشاۆا تاس جولى» حالىقارالىق اسكەري-تاريحي ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ قايتتى. بيىل دا ساپارعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. ول تۋرالى ءسال كەيىنىرەك. ءۇشىنشى باعىت – ەل ىشىنەن تۋىستارىن ىزدەستىرۋ, ياعني تمد عانا ەمەس بۇكىل ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعىندا قانشاما وتانداستارىمىز جاتىر. ولاردىڭ كوبى ەۋروپانى ازات ەتۋ بارىسىندا شەيىت بولسا, ەندى ءبىرازى تۇتقىنعا ءتۇسىپ, كونتسلاگەرلەردە قازا تاپقاندار. قازىر ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەلدەن تىسقارى جەردە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان ون جەتى مىڭ قازاقستاندىقتىڭ ءتىزىمى بار. سولاردى وبلىس-وبلىس بويىنشا ءبولىپ, جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋدى باستاپ تا كەتتىك. العاشقى ناتيجە دە بارشىلىق. جاقىندا پولشانىڭ سەدلتسە قالاسىندا كوز جۇمعان قوستانايدىڭ تۋماسى توتان اچانوۆتىڭ تۋعان-تۋىستارى تابىلدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ءالى كۇنگە كەسكىلەسكەن ۇرىستار جۇرگەن مايدان دالاسىنداعى قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قازاق ساربازدارىنىڭ كومۋسىز قالعان دەنەلەرى تابىلۋدا. سول بوزداقتاردىڭ اتى-جوندەرىن (مەدالوندارى, حاتتارى, ارحيۆ قۇجاتتارى ت.ب. ارقىلى) انىقتاپ, كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتارىن نەمەسە تۋعان-تۋىستارىن تاۋىپ, ارنايى اسكەري ۇشاقپەن ەلگە جەتكىزىپ, جاۋىنگەرلىك قۇرمەتپەن جەر قوينىنا تاپسىرۋ – ءبىزدىڭ موينىمىزداعى ۇلكەن جۇمىس, ساۋاپتى ءىس.
وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزگە حابار-وشارسىز كەتكەن مايدانگەرلەردى ىزدەستىرۋ جونىندە 7 000-نان استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. ەرىكتىلەر توبىنىڭ ەڭبەگى ارقاسىندا 2200-گە جۋىق قازاقستاندىق سولداتتاردىڭ جەرلەنگەن ورىندارى انىقتالدى. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا 140-تان استام ەرىكتى-ۆولونتەرلەرىمىز جۇمىس ىستەيدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى 50-دەن استام كەلىسىمگە قول قويىلىپ, ناقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. مايدان دالاسىندا قازا تاپقان 14 جەرلەسىمىزدىڭ سۇيەگى تۋعان جەرىنە جەتكىزىلىپ, ۇلكەن اسكەري قۇرمەتپەن جەرلەندى.
التىنبەك قورازباەۆتىڭ ايگىلى «قارا كەمپىر» ءانى ەستەرىڭىزدە بولار. قوس ق ۇلىنىن سوعىستان قىرىق جىل بويى كۇتكەن ءان كەيىپكەرى قالي اپا ومىردە بولعان ادام. كەيىن قالي اپاعا ەسكەرتكىش تە ورناتىلدى. ول ءالى كۇنگە دەيىن باتىسقا قاراپ, تاياعىنا سۇيەنە ۇلدارىن كۇتىپ تۇر. ەندى سوعىستان قايتپاي قالعان سول ۇلداردىڭ ۇرپاعىنىڭ ءوزى اتا-اجە اتاندى. ولار دا ءالى كۇنگە اكەلەرى تۋرالى ءبىر حابار كۇتەدى.
– ىزدەستىرۋ بارىسىندا جۇرەكتى شىمىرلاتار وقيعالار مەن قيلى تاعدىرلار ءجيى كەزدەسەتىن شىعار؟
– البەتتە. مىسالى, قازىر 80-نەن اسقان مادەنيەت اجە اكەسى حامەن مايدانعا اتتانعاندا نەبارى 3 جاستا ەكەن. بەينەسى ەسىندە جوق, قولىندا تەك سۋرەتى قالعان اكەسىنەن جىلدار بويى ءۇمىتىن ۇزبەگەن. ەڭ بولماسا قابىرى تابىلسا باسىنا بارىپ, ءبىر ۋىس توپىراق سالسام عوي دەگەن ارمانى «Atamnyn Amanaty» ەرىكتىلەرىنىڭ ارقاسىندا ورىندالدى. ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعانداي حامەن جۇمان ۇلى رجەۆ تۇبىندەگى شايقاستا قازا تاۋىپتى. «پيونەر» ىزدەستىرۋ توبى قازاق جاۋىنگەرىنىڭ سۇيەگىن مەدالى ارقىلى انىقتاعان. ءبىر جەردەن تابىلعان ءۇش ساربازدىڭ ەكەۋىنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى. ءبىرى حامەن جۇمان ۇلى بولسا, ەكىنشىسى – تولەۋباي جۇمابەك ۇلى. وكىنىشكە قاراي, ءۇشىنشى جاۋىنگەردىڭ ەسىمى جۇمباق كۇيدە قالدى. ولاردىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلگەن سوڭ مادەنيەت اجە اتا سالتىمەن اكەسىن ۇيىنە ءبىر كۇن تۇنەتىپ, ۇشەۋىن بولە-جارماي قاتار جەرلەدى. ەسىمدەرىن ەسكەرتكىش تاسقا قاشاپ جازعان بەيىت باسىنان مادەنيەت اجەنى ءجيى كورۋگە بولادى...
جاقىندا استانا تۇبىندەگى توڭكەرىس اۋىلىندا مايدانگەرلەرگە ەسكەرتكىش اشىلدى. وعان سول سوعىسقا وسى اۋىلدان اتتانعان ازاماتتاردىڭ اتى-جوندەرى قاشاپ جازىلعان. ەسكەرتكىش اشىلماس بۇرىن «Atamnyn Amanaty» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ىزدەستىرۋ توبى توڭكەرىس اۋىلىنان مايدانعا اتتانعانداردىڭ جەكە تۇلعالارىن, جەرلەنگەن جەرلەرىن انىقتاۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ىزدەستىرۋگە قوسىمشا مالىمەتتەردىڭ: اكەسىنىڭ, اتاسىنىڭ اتى مەن تەگى, ايەلىنىڭ, شەشەسىنىڭ اتى-ءجونى, بالالارىنىڭ بار-جوعى, سوعىسقا دەيىنگى قىزمەت ءتۇرى, قاي جەردە جانە ول شاقىرىلعان كەزدە جانە ت.ب. جوقتىعى كەدەرگى كەلتىردى. دەگەنمەن, ءۇش كۇنگە سوزىلعان ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اقىرى ءساتتى اياقتالدى. بارلىعى 14 ساربازدىڭ جەرلەنگەن جەرلەرى انىقتالدى, ولار پولشا, ۋكراينا, بەلارۋس جانە رەسەي اۋماعىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جاتىر. قالعاندار ادامداردى دا ىزدەستىرۋ رف قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق ارحيۆىندەگى دەرەكتەردىڭ جاڭارتىلۋىنا وراي جالعاساتىن بولادى.
جوعارىدا ءسوز بولعان 69 مايدانگەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەرلىگى مەن قاھارماندىقتارى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز», «داڭق» جاۋىنگەرلىك وردەندەرىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الاقانداي توڭكەرىس اۋىلىنىڭ بالالارى وزدەرىنىڭ باتىر بابالارىمەن ماقتانا الادى.
ال سىر ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ءابدىرايىم جامانباەۆ سوعىسقا 1942 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اتتانىپ, ءۇش ايدان سوڭ قىركۇيەكتە قازا تابادى. سول ۋاقىتتا ارتىندا قالعان ۇلى الماس نەبارى جەتى جاستا ەكەن. قارا قاعاز كەلگەنى بولماسا, ونىڭ قايدا جەرلەنگەنى كەشەگى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. بىراق ۇلى ءۇمىتىن ۇزبەي اكەسى تۋرالى ايتەۋىر ءبىر دەرەك تابىلار دەپ ءومىر بويى ىزدەۋمەن بولادى. اقىرى «Atamnyn Amanaty» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ارقاسىندا ءۇمىتى اقتالدى. سەكسەننىڭ سەگىزىنە اياق باسقان كەزدە اكەسىنىڭ لەنينگراد مايدانىندا قازا تاۋىپ, الدىمەن ليپكي سەلوسىندا, سوسىن سينياۆينو ەلدى مەكەنىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەنى تۋرالى حابار جەتەدى. سول حاباردى ەستي سالا مامىر ايىنىڭ باسىندا قاسىنا قىزى كۇلاشتى ەرتىپ, الماس اقساقال اكەسىنىڭ باسىنا بارىپ قايتتى. «وسى يگىلىكتى ىسكە سەبەپشى بولعان بارلىق ازاماتتارعا العىسىمىز شەكسىز. تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الا كەلىپ, قابىر باسىندا اتامىزدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, باۋىرلاستار زيراتىندا جاتقان بارلىق بوزداقتاردىڭ ەرلىگىنە تاعزىم ەتتىك. ەڭ باستىسى اكەمنىڭ ءومىر بويعى ارمانى ورىندالدى», – دەيدى كۇلاش الماسقىزى.
– «Atamnyn Amanaty» ۇيىمىنىڭ الداعى جوسپارى قانداي؟
– جاز شىعا, جەر قارايعاسىن ەرىكتىلەر مەن اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپ كۋرسانتتارىنان تۇراتىن ىزدەستىرۋ توبى رەسەيدىڭ كالۋگا وبلىسىنا اتتانادى. ولار مايدان دالاسىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن جەرلەستەرىن ىزدەيتىن بولادى. وسى وبلىستىڭ ۋليانوۆسك اۋدانىندا قازاقستاندا جاساقتالعان 312-اتقىشتار ديۆيزياسى ەرلىك-
پەن شايقاسقان. سول ساپار بارىسىندا قازاقستاندىق ديۆيزيا قيان-كەسكى شايقاستار جۇرگىزگەن جەرگە ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتۋ جوسپاردا بار. بيىل كۇزدە ورتا ازيا ەلدەرىندەگى ارىپتەستەردىڭ باسىن قوسىپ, ۇلكەن جيىن وتكىزبەكپىز. ونداعى ويىمىز – وسىنداي ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ۇيىمداردىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋ. ويتكەنى ورتاق تاريحىمىزعا ورتاق كوزقاراس قاجەت.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا «بەلگىسىز قازاقستاندىق سارباز» مونۋمەنتىن ورناتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. وسىلايشا ءبىز بوستاندىق جولىندا قازا تاپقان بوزداقتاردىڭ الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىمىزدى ورىندايمىز. بۇل ەسكەرتكىش سوعىستا حابار-وشارسىز كەتكەن نەمەسە قايدا جەرلەنگەنى بەلگىسىز بارلىق وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەتىن كوپشىلىك ورىنعا اينالار ەدى.
وسىنىڭ ءبارى وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋدىڭ قامى. ويتكەنى ولارعا كەشەگى وت كەشكەن اتا-بابالارىنىڭ ءومىرى ۇلگى-ونەگە بولۋعا ءتيىس. ءبىز ءۇشىن سىرتتان بىرەۋ كەلىپ حوككەي ويناپ, زىلتەمىر كوتەرىپ بەرۋى مۇمكىن, بىراق ەشكىم وتانىمىزدى قورعاپ بەرمەيدى. وسىنى تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
