الماس قۇرمانوۆ, “ماسق” اق پرەزيدەنتى. 1997 جىلعى “بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى” اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ باستى ماقساتتارى مەن باسىمدىقتارىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. جولداۋ اياسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى جانە ءال-اۋقاتى بولىپ تابىلادى.
الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى رەفورمالاۋ, ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا كومەكتەسۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋى اياسىنداعى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ەلدىڭ دامۋىنىڭ ءار كەزەڭىندەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دەڭگەيى ونىڭ ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىمەن انىقتالادى. ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن, ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىمەن جانە جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋىمەن سيپاتتالعان ەكونوميكالىق قيىندىقتار مەن داعدارىستىڭ العاشقى جىلدارىندا الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى ەداۋىر شەكتەلدى. وسى جىلدارى مەملەكەت ازاماتتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ سالدارلارىن جانە حالىقتىڭ ەڭ از قامتىلعان توپتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلدادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باستالعان ەكونوميكالىق ءوسۋ الەۋمەتتىك ساياساتتى بەلسەندى جۇرگىزۋدىڭ العىشارتتارىن جاسادى. الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جاڭا جاعدايدا رەفورمالاۋ ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ بويىنشا زاڭداردى جاساپ جۇزەگە اسىرۋعا, جۇمىسپەن قامتۋعا بەلسەندى تۇردە كومەكتەسۋگە, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشۋگە جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە باعىتتالدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ بارلىق باعىتتارداعى قۇقىقتىق بازانى, ەكونوميكانى, سوتسيۋمدى قالىپتاستىرۋدا كۇردەلى جولدان ءوتتى. رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇگىنگى قول جەتكەن تابىستارى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. وسى جىلداردا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار وتپەلى كەزەڭنىڭ جاعىمسىز سالدارلارىن جەڭۋگە مۇمكىندىك بەردى جانە نەگىزگى ماقساتى حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلاتىن كەڭ كولەمدى الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇرگىزۋگە جاعداي جاسادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ 2001 جىلعى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۇجىرىمداماسىندا” بەكىتىلدى. وسى قۇجات اياسىندا 2005 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك قاتەر تۋعان جاعدايدا ولاردىڭ تولەگەن الەۋمەتتىك اۋدارىمدارىنىڭ مولشەرى مەن ۇزاقتىعىنا بايلانىستى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى قوسىمشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ەنگىزىلدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارىنا كوشۋ جارعىلىق كاپيتالىنا 100 پايىز مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن اكتسيونەرلىك قوعام نىسانىندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپشى بولدى. سوعان بايلانىستى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قازاقستانداعى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسىنىڭ ءبىر ساتىسى بولدى. نەگىزگە الىناتىن جانە اجىراتۋعا بولمايتىن قۇقىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ قۇقىعىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 1948 جىلعى ادام قۇقىعى تۋرالى قارارى جانە 1966 جىلعى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەنيەت تۋرالى حالىقارالىق پاكتى بەكىتتى. جۇمىس ىستەيتىن حالىق ءۇشىن الەۋمەتتىك قورعالۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى ينستيتۋت جالدامالى جۇمىسشىلار مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان حالىقتى اسا ءماندى, ماڭىزدى جانە اۋقىمدى الەۋمەتتىك قاتەرلەردەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى سالاداعى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ىشىندە, قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ سايكەستىگىنە تالداۋ جاساۋ جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى پرينتسيپتەردىڭ سالدارلارىنا, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ حالىقارالىق نورمالارى مەن ستاندارتتارىنا نەگىزدەلۋى قاجەت. دامۋ دەڭگەيلەرى بىردەي مەملەكەتتەردەگى تاريحي, مادەني, ساياسي جانە باسقا دا فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدا جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءتۇرلى دارەجەدە قاتىسۋىندا ءارتۇرلى دارەجەدەگى ىنتىماقتاستىق ورىن الادى. ماسق الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى شوعىرلاندىرادى جانە الەۋمەتتىك قاتەر تۋعان جاعدايعا قاتىستى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋدى جۇرگىزەدى. قور قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, قوردا جيناقتالعان الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ساقتالۋىن جانە ماقساتتى پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. قازاقستانداعى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ العاشقى كەزەڭدە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ ءۇش ءتۇرىن قامتىدى, ولار: ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جانە جۇمىسىنان ايىرىلۋ. انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قولداۋ ماقساتىندا 2007 جىلعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ “جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى اياسىندا 2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇكتىلىگى, بوسانۋى, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىن جوعالتقان جاعدايدا الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋ ەنگىزىلدى. جوعارىدا ايتىلعان الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋعان جاعدايدا الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋعا ولار ءۇشىن تولەۋشىلەر (جۇمىس بەرۋشىلەر نەمەسە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان تۇلعالار) الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جۇرگىزگەن, جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار قۇقىلى. 2008 جىلعى وقيعا الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىنداعى مەملەكەتتىك شىعىنداردى قىسقارتۋ ءۇشىن بۇرىن قابىلدانعان بارلىق باعدارلامالاردى قايتا قاراۋعا العىشارتتار تۋدىردى. الايدا ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ “الەۋمەتتىك باعدارلامالاردان باسقالاردىڭ بارىنەن دە ۇنەمدەۋگە بولادى” دەگەن ءسوزىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. سوندىقتان داعدارىس جاعدايىندا قوردىڭ قىزمەتى ودان ءارى جەتىلدىرىلە ءتۇستى. “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتى جولداۋى اياسىندا داعدارىس كەزىندە جۇمىسىنان ايىرىلعان حالىقتى قولداۋ ماقساتىندا ماسق-دان جۇمىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ۇزاقتىعى ارتتىرىلدى. قازاقستانداعى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلار سانىنىڭ دا, قوردان الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋشىلار سانىنىڭ دا ءوسۋ قارقىنىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىنداعى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ ەرەكشەلىگى مەملەكەتتىك بازالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ مەن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءبىر-بىرىمەن قيىستىرىلۋى بولىپ تابىلادى. مىسالى, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك قاتەر تۋعان جاعدايدا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن مۇگەدەكتىگى جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىعا ء(ماج) قوسىمشا ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا قور قارجىسى ەسەبىنەن اي سايىنعى الەۋمەتتىك تولەمدەر ء(ات) الادى. سونىمەن بىرگە, قوردان ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى بويىنشا ءات الۋشىلار سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى, وسى الەۋمەتتىك تولەمدەر ۇزاق مەرزىمدى جانە ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان كەزەڭگە تاعايىندالاتىندىقتان ءماج الۋشىلارمەن سالىستىرعاندا جىلدام ارتىپ كەلەدى. مۇنداي جاعداي اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەنگەن جاعدايدا دا قالىپتاسىپ وتىر, ويتكەنى مۇنداي الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ اسىراۋىندا بولعان ادامدارعا ولار كامەلەت جاسقا جەتكەنگە دەيىن نەمەسە ول وقىتۋدىڭ كۇندىزگى نىسانىندا وقىعان جاعدايدا, جيىرما ءۇش جاسقا تولعانعا دەيىن تولەنەدى. ءماج مەن قوردان تولەنەتىن ءات ورتاشا مولشەرىنىڭ ديناميكاسىنان تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى مەن تومەنگى ەڭبەكاقى مولشەرىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ءماج-ءدىڭ ورتاشا مولشەرىنىڭ وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا ماسق-دا ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلارعا اي سايىنعى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرى 9 % ارتتىرىلعانىن ايتقان ءجون. انانى قولداۋعا قاتىستى ايتار بولساق, قارجى مينيسترلىگى سالىق كوميتەتىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس رەسپۋبليكا بويىنشا جۇكتىلىگى جانە بوسانۋى بويىنشا جاردەماقىلار سوماسى 2007 جىلى 7,4 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. 2008-2009جج. ءۇشىن جۇكتىلىگى, بوسانۋى جانە جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا قوردان جالپى سوماسى 36,4 ملرد. تەڭگەگە الەۋمەتتىك تولەمدەر جۇرگىزىلدى. انا مەن بالا حالىقتىڭ ەكونوميكا, ءبىلىم, مادەنيەت, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ءدال كورسەتەتىن ينديكاتورلار بولىپ تابىلادى. سوندىقتان جۇكتىلىگى, بوسانۋى جانە انا مىندەتىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا ەنگىزۋ انا مەن بالانىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋىن كورسەتەتىن قوعام قۇرۋعا كومەكتەسەدى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ناقتى ادام ءۇشىن دە, تۇتاستاي ەكونوميكا, قوعام ءۇشىن دە ءوزىنىڭ باستى ءرولىن دالەلدەدى. قازىرگى ۋاقىتتاعى قوردىڭ ماقساتتى كوزقاراسى جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ جالپىعا بەلگىلى بازالىق پرينتسيپتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, سايكەسىنشە قولدانىلاتىن ءتيىمدى رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى وزگەرەتىن مىندەتتەردى شەشۋدە جانە اشىقتىقتى ساقتاۋدا حالىقتىڭ قاناعاتتاندىرىلۋىن جانە اكتيۆتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قوردىڭ اكتيۆتەرىن تولىققاندى باسقارۋ بولىپ تابىلادى. الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەلەرى ەكونوميكالىق قولايلىلىقتى, جەكە ادىلەتتىلىكتى جانە الەۋمەتتىك تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قۇرىلۋى قاجەت. ەكونوميكالىق تيىمدىلىك ءارتۇرلى ساقتاندىرۋشى توپتار اراسىنداعى, ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەۋشىلەر مەن الۋشىلار جانە جاردەماقىلار اراسىنداعى مىندەتتەردى ۇتىمدى جانە ءادىل ءبولۋدى قاراستىرادى. الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرى قانداي دا ءبىر دارەجەدە ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىمەن ايقىندالادى, ال تۇلعالار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قاتىسۋى جانە ىنتالاندىرۋ دارەجەسى تاڭدالىپ الىنعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مودەلمەن ءوز- ارا بايلانىستا بولادى. الەمدىك ەكونوميكالىق-قارجىلىق داعدارىس كەزىندەگى حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ جۇرگىزگەن تالداۋلارىنا سايكەس الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرى ناقتى ادام ءۇشىن دە, قوعام جانە تۇتاستاي ەكونوميكا ءۇشىن دە ءوزىنىڭ باستى ءرولىن راستادى جانە مەملەكەتتەردىڭ جالپى داعدارىسقا قارسى جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولدى.
