مامىر ايىندا ءماجىلىستىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلدانعان-دى. دەپۋتات ەكاتەرينا سمىشلياەۆا قۇجات جونىندە جاساعان بايانداماسىندا ەلەكتر ساموكات كولىك قوزعالىسىنا جاتاتىنىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق ول سكۋتەرلەردى پايدالانۋدىڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى.
«ەلەكتر ساموكاتتارى ۆەلوسيپەد جولدارى مەن جول جيەكتەرىندە شەكتەۋسىز قوزعالا الادى. جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىمەن ءجۇرۋ ساعاتىنا 6 شاقىرىمنان اسپايتىن, ياعني جاياۋ جۇرگىنشىلەر اعىنىنىڭ جىلدامدىعىمەن رۇقسات ەتىلەدى. بۇل ءتاسىل – ساموكات يەلەرى مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە كەلىسىمدى شەشىم. جىلدامدىقتى شەكتەۋ جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرمەيدى. شەكتەۋدى ەنگىزۋ ايتارلىقتاي قيىن بولاتىنىنا قاراماستان, بۇل جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ جىلدامدىعىنا تەڭ جانە ۆيزۋالدى تۇردە انىقتالادى», دەدى ە.سمىشلياەۆا.
سونىمەن قاتار ساموكاتتار وڭ جاق شەتكى جولاقتا, سونىڭ ىشىندە اۆتوبۋس جولاعىندا جۇرۋىنە رۇقسات ەتىلگەن. بىراق جۇرگىزۋشىنىڭ جاسى 18-گە تولۋعا ءتيىس. بۇدان بولەك, شلەم مەن جارىق شاعىلىستىراتىن كيىم كيۋى قاجەت. وعان قوسا, كەز كەلگەن ساناتتاعى جول ءجۇرۋ قۇجاتى كەرەك. سونداي-اق جۇكتەر مەن جولاۋشىلاردى ەلەكتر سكۋتەرمەن تاسىمالداۋعا تىيىم سالىنادى.
ساموكاتقا قاتىستى ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعۋىنا نەگىز بار. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇسىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2022 جىلى ەلىمىزدە ەلەكتر ساموكاتتار تىزگىندەگەندەر 41 مارتە اپاتقا ۇشىراعان. ءبىر ادام قايتىس بولعان. ونىڭ ۇستىنە, ساموكاتتار دا, كيكشەيرينگ قىزمەتىن ۇسىناتىندار دا جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە دەر كەزىندە نازار اۋدارۋ قاجەت.
زاڭ جوباسى ماجىلىستە قابىلدانعاننان كەيىن اتالعان ماسەلەگە قاتىستى بىرنەشە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. ماسەلەن, الماتى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ الاڭىندا كولىك جانە لوگيستيكا جونىندەگى كەڭەستىڭ «ميكروموبيلدىلىك» باعىتى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. اڭگىمە بارىسىندا كاسىپكەرلەر ەلەكتر ساموكات قىزمەتىنە قىزىعۋشىلىق كۇرت تومەندەپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىنە الاڭداپ وتىر. ويتكەنى ە-سكۋتەردىڭ باستى فۋنكتسياسى – موبيلدىك, ياعني جىلدام قوزعالۋى. ال ونى شەكتەۋ قىزمەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
«وتكەن 2022 جىلى ەلەكتر ساموكاتتاردى جەتى ميلليونداي ادام قولدانعان ەكەن. بىلاي ايتقاندا, قازىرگى مەترودان دا تانىمال بولىپ تۇر. وتكەن جىلعى ستاتيستيكاعا قاراساق, 150-دەي جول ەرەجەسىن بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. سول ءۇشىن ءتارتىپ تە كەرەك, سونىمەن قاتار بيزنەستىڭ مۇددەسى دە ەسكەرىلۋگە ءتيىس», دەدى الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ توراعاسى اۋەز تايىمبەتوۆ.
قازىرگى تاڭدا الاتاۋ بوكتەرىندە 4 كومپانيا كيكشەرينگ قىزمەتىن ۇسىنادى. جالپى, ولاردا 150 مىڭ ساموكات بار. كيكشەرينگ بيزنەسى ەلىمىزدە ەندى عانا قارقىن الىپ, تابىس اكەلە باستادى. ماسەلەن, «Jet Sharing» كومپانياسىنىڭ جالپى ساتىلىمى كەيىنگى 2 جىلدا ەكى ەسە وسكەن. كومپانيا قازاقستان بويىنشا 1200-دەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كومپانيا 458 ملن تەڭگەدەن استام سالىق تولەگەن. كومپانيا وكىلدەرى جىلدامدىقتى شەكتەۋ كوپتەگەن قيىندىق تۋعىزاتىنىن العا تارتادى. ويتكەنى مۇنداي جاعدايدا موبيلدىكتىڭ ءمانى قالمايدى. جولدىڭ وڭ جاعىمەن ءجۇرۋ ۇسىنىسى ساموكات جۇرگىزەتىندەردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.
«Narikbayev University» اكىمشىلىك جانە نەمىس قۇقىعى عىلىمي مەكتەبىنىڭ زەرتەۋشى اسسيستەنتى ولەس كوتەرلين بۇل ماسەلەنىڭ تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە عانا ءتان ەمەس ەكەنىنە نازار اۋداردى. قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى ە-سكۋتەر تاقىرىبىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر.
«كوشەلەردە ەلەكتر ساموكاتتاردىڭ, گيروسكۋتەرلەر, مونودوڭعالاقتار سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن وسىنداي كولىكتەردى پايدالانۋشىلار ۇشىراعان جول-كولىك اپاتى كەزىندەگى جاراقاتتار, ونى قۇقىقتىق رەتتەۋگە قاجەتتىلىك تۋرالى پىكىرتالاس تولاستاماي وتىر. بۇل تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنە ءتان. ماسەلەن, فرانتسيادا ولاردى پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالىندى. اقش-تا تەك ەلەكتر سكۋتەرلەر عانا رەتتەلسە, گەرمانيادا بارلىق يننوۆاتسيالىق كولىكتەرگە ارنالعان كەشەندى ەرەجە جاسالدى. سوندىقتان ءماجىلىس قابىلداعان زاڭ جوباسىن الەمدىك ترەندتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. ءتيىستى قۇقىقتىق رەتتەۋ بولماسا, زاڭ تۇرعىسىنان بىرقاتار ماسەلە تۋىندايدى. مىسالى, ەلەكتر ساموكاتتى ماس كۇيىندە باسقارعان ادامدى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ولار كولىك قۇرالى رەتىندە زاڭدا قاراستىرىلماعان», دەيدى و.كوتەرلين.
راسىندا كەيىنگى جىلدارى تورتكۇل دۇنيە ساموكات ماسەلەسىنە باس قاتىرىپ كەلەدى. اقش-تا ءارتۇرلى شتاتتاردىڭ ءوز ەرەجەلەرى بار, كەيبىرى جۇمساق, ەندى ءبىرى قاتاڭداۋ. كوپتەگەن شتاتتا ەلەكتر سكۋتەرگە 16 جاستان باستاپ قانا مىنۋگە رۇقسات ەتەدى. بىراق كەي شتاتتا, مىسالى, ۆيردجينيادا 14 جاستان باستاپ ساموكات جۇرگىزۋگە بولادى. الابامادا ە-سكۋتەر ايداۋعا M ليتسەنزياسىن تالاپ ەتەدى. جالپى, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە 16 جاسقا تولماعان كەز كەلگەن جەتكىنشەك شلەم كيۋى كەرەك. بىراق 16 جاستان اسقاندارعا بۇل مىندەتتى ەمەس. پەنسيلۆانيا مەن دەلاۆەردە ەلەكتر ساموكاتتارعا قوعامدىق جولداردا جۇرۋگە رۇقسات جوق. ەسەسىنە, ۇلىبريتانيادا ەلەكتر سكۋتەر پايدالانۋ زاڭعا قايشى ەمەس. الايدا كوپتەگەن شەكتەۋ بار. ماسەلەن, قوعامدىق جولداردا, تروتۋارلاردا, ۆەلوجولداردا جانە تەك جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جەرلەردە پايدالانۋ زاڭسىز. ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى ەلەكتر ساموكاتتى «قوزعالمالى تاسىمالداۋشىلار» ساناتىنا جاتقىزدى. سول سەبەپتى ولارعا اۆتوكولىكتەرگە قولدانىلاتىن زاڭدار مەن ەرەجەلەر پايدالانىلادى. يتاليا ە-سكۋتەردىڭ جىلدامدىعىن جولداردا 20 كم/ساع, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جۇرەتىن جەرلەردە 6 كم/ساع دەيىن تومەندەتتى. ساموكات جۇرگىزۋشىلەرگە رەسمي جەكە كۋالىك بەرىلۋى كەرەك. فرانتسيادا ە-سكۋتەر قاعىپ كەتكەن جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ ولىمىنەن كەيىن جاڭا ەرەجە ەنگىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءپاريجدىڭ كەيبىر اۋداندارىندا, سونىڭ ىشىندە ەيفەل مۇناراسى مەن لۋۆر مۇراجايى سياقتى نەگىزگى تۋريستىك ورىنداردىڭ اينالاسىندا جىلدامدىق شەگى 10 كم/ساع اسپاۋى كەرەك. ال نورۆەگيانىڭ استاناسى وسلو بيلىگى ەلەكتر ساموكاتتى تۇندە جالعا الۋعا تىيىم سالدى. سونداي-اق حەلسينكي دەمالىس كۇندەرى ءتۇن ورتاسىنان كەيىن ونى پايدالانۋعا تىيىم سالىپ, ءجۇرۋ جىلدامدىعىن تومەندەتتى.
«Whoosh» كومپانياسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ءماجىلىس قابىلداعان زاڭ جوباسىنا قولدايتىنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن كەي ماسەلەنى ءالى دە تالقىلاۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
«ەلەكتر ساموكاتقا ارنالعان جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن جاڭارتۋ – جۇرگىزۋشىلەرگە عانا ەمەس, جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ دە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان ماڭىزدى ۇدەرىس. كورشى ەلدەردەگى تاجىريبەگە قاراساق, مۇنداي ەرەجە جولاۋشىعا دا, ەلەكتر ساموكات جۇرگىزۋشىلەرگە دە پايدالى ەكەنى بايقالادى. سوندىقتان بيلىكتىڭ مۇنداي باستامالارىن قولدايمىز. بۇل رەتتە زاڭ جوبالارىن جول قاۋىپسىزدىگى, قالا قۇرىلىسى جانە ميكروموبيلدىلىك سالاسىنداعى قۇزىرەتتى ساراپشىلاردىڭ, سونداي-اق كيكشەرينگ پەن ساقتاندىرۋ سالاسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەپ, قابىلداۋدى قولدايمىز», دەيدى كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
وسى ورايدا, كومپانيا وكىلدەرى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىمەن ءجۇرۋ كەزىندە جىلدامدىقتى 6 شاقىرىمعا دەيىن شەكتەۋ ماسەلەسىنە الاڭدايتىنىن جاسىرمادى. بۇل – جۇگىرىپ كەلە جاتقان ادامنىڭ جىلدامدىعىنان تومەن ءارى ساموكات تىزگىندەگەن ادامعا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا قيىندىق تۋعىزادى.
«ساموكاتشىلاردى جول جيەگىمەن ءجۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس تا الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ويتكەنى مۇنداي جاعدايدا ولار جولعا شىعىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. وسىلايشا, ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. سەبەبى ساموكاتتىڭ كورىنۋىن دە, ءجۇرىپ كەلە جاتقانىن ەستۋ دە قيىن. قۇزىرەتتى مەكەمەلەردەن الداعى ۋاقىتتا جەمىستى كەلىسسوز جۇرەتىنىنە سەنىم بىلدىرەمىز», دەيدى «Whoosh» كومپانياسى.
ىسكە قوسىلعالى بەرى كومپانيا تانىمالدىلىققا يە بولىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, 2023 جىلى كومپانيا قىزمەتىن پايدالانۋشىلار سانى 246 مىڭ ادامدى قۇراعان. بۇل 2022 جىلدان 47 پايىزعا ارتىق.
كيكشەرينگتىك كومپانيالاردىڭ الاڭداۋى وتە ورىندى. ەلەكتر ساموكاتتار بۇكىل الەمدە تانىمال. ولار ەكولوگيالىق تازا جانە اۆتوموبيلدەرگە قاراعاندا ارزان. ەڭ باستىسى, ەلەكتر ساموكاتتار جانە كيكشەرينگ كومپانيالارىنا مول ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. مىسالى, سكۋتەر ءوندىرۋشىسى «Bird» ءوزىنىڭ رەيد-شەرينگ سكۋتەرىن نارىققا شىعارعاننان كەيىن ءبىر جىل ىشىندە باعدارلامانىڭ قۇنى 2 ميلليارد دوللارعا جەتكەن ەكەن.
«Narikbayev University» اسسيستەنتى و.كوتەرلين زاڭ جوباسىندا ءالى دە ناقتىلانۋعا ءتيىس ماسەلەلەر بار ەكەنىنە نازار اۋدارادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, زاڭنىڭ ورىندالۋى ونىڭ ساپاسى مەن قۇقىقتىق ناقتىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى «سەرگەك» ءتارىزدى كامەرالار جول بويىنداعى ەلەكتر ساموكاتتىڭ قوزعالىس جىلدامدىعىن باقىلاي المايدى.
«ەلەكتر ساموكاتتاردا مەملەكەتتىك ءنومىر جوق. سوندىقتان جاياۋ جۇرگىنشىلەر جانە ۆەلوجولدارداعى قوزعالىس جىلدامدىعىن باقىلاۋعا قوسىمشا ينفراقۇرىلىم قۇرۋ, ۆەلوسيپەد نەمەسە جاياۋ جۇرگىنشىلەر پوليتسياسىنىڭ پاترۋلدەرىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەندەشە, كيكشەيرينگ كومپانيالارىنا ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلۋى قاجەت. ولار پايدالانۋشى ناقتى قايدا قوزعالىپ جاتقانىن باقىلاپ, سونى رەتتەۋگە كومەكتەسەدى. جولدا ءجۇرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ساناتتاعى كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنا جۇرگىزۋشى كۋالىگى, قورعانىس باس كيىمى مەن قاراڭعىدا شاعىلىستىراتىن ەلەمەنتتەرى بار كيىمنىڭ بولۋى قاجەت. ەسەسىنە, مۇنداي ەرەجەلەر ەلەكتر سكۋتەرلەرىن جالعا بەرۋ قىزمەتىن كورسەتەتىن كومپانيالاردىڭ مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى», دەيدى و.كوتەرلين.
ساراپشى ەلەكتر ساموكاتتاردىڭ تانىلۋىن XX عاسىردىڭ باسىنداعى اۆتوموبيل قوزعالىسىنىڭ دامۋىمەن سالىستىرادى. ەرەجەلەر مەن جالپى قابىلدانعان ستاندارتتاردىڭ بولماۋى سالدارىنان ءتۇرلى رەتتەۋ ءتاسىلى پايدا بولعان.
«وسىعان سايكەس, ەلەكتر سكۋتەرلەردى پايدالانۋدى رەتتەۋدە ءبىرىنشى كەزەكتە باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ قاجەت. قازاقستانداعى ەرەجەلەر ساموكاتتاردى پايدالانۋعا ايتارلىقتاي شەكتەۋ جاساپ وتىر. تيىسىنشە, بۇل ماسەلەگە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ, وسى كولىكتەردى پايدالانۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىراتىن, جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورتاق ءتاسىلدى تابۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ, ساموكاتتاردىڭ جۇرۋىنە جاعداي جاساعانىمىز ءجون. ولار قوعامدىق كولىككە تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋعا ۇلەس قوسىپ, قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى و.كوتەرلين.
