جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى
اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان بالالارعا تولەم جاساۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. قۇجات جونىندە زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق بايانداما جاسادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا ازىرلەنگەن جوبانىڭ ماقساتى – ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنەن بالالارعا اقشالاي جيناق تۇرىندە مەملەكەتتەن العاشقى كومەك بەرۋ. كامەلەتتىك جاسقا تولعاندا بالالارعا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ نەمەسە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ.
«قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى وتپەلى كەزەڭدە تاپ بولعان ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى ەڭسەرگەن تۇستا – 2000 جىلى تامىز ايىندا بولاشاق ۇرپاق يگىلىگىنە ارنالعان ۇلتتىق قور قۇرىلعانىن بىلەسىزدەر. ۇلتتىق قوردىڭ ماقساتى – ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعى, مينەرالدى رەسۋرستار ەسەبىنەن بولاشاق ۇرپاق يگىلىگىنە ارنالعان قاراجاتتى جيناقتاۋ. ادىلەتتى قازاقستان قوعامىن قۇرۋ كەزەڭىندەگى ەڭ نەگىزگى كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بايلىقتىڭ تەڭدەي ءبولىنۋى. وسى ماقساتتا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ء«اربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. سوندىقتان مەن جاريالاعان بالالار جىلىنىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مۇلدە جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى» دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, 2024 جىلدان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسىن ىسكە قوسۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى ازىرلەندى», دەدى ءۇ.شاپاق.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ جارتىسىن جىل سايىن ەكى ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارعا تەڭدەي ءبولۋ ۇسىنىلعان. ءبىرىنشى, تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ نەمەسە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا بەرىلەدى. بۇل ماقساتتاعى قاراجاتتى تەك قازاقستان اۋماعىندا پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
«ەكىنشى – ءبىلىم الۋ. بۇل ماقساتتا بالانىڭ ەل ىشىندەگى وقۋ ورىندارىمەن قاتار شەتەلدىك وقۋ ورنىندا دا وقۋ اقىسىن تولەۋىن شەكتەمەۋ قاجەت دەپ پايىمدايمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كامەلەتكە جاڭا تولعان وتانداستارىمىزدىڭ ەرەسەك ومىرگە قادام باسقان كەزىندە باستاپقى كاپيتالدى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جاس ۇرپاقتىڭ دۇنيە ديدارىن كەڭىنەن تانۋىنا جول اشىلادى. تيىسىنشە, قازاقستان ازاماتتىعىنان ايىرىلعان, جوعالتقان نە اۋىسقان كەزدە تولەمدەرگە تالاپ قويۋ قۇقىعى دا جوعالادى», دەدى ءۇ.شاپاق.
زاڭدارعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر
قۇجاتتىڭ بىرقاتار ەرەكشەلىگى بار. ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزى 18 جاسقا دەيىنگى بارلىق جاستاعى بالالار اراسىندا تەڭدەي بولىنەدى. ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ىقتيمال تەرىس ءمانىن بولدىرماۋ ماقساتىندا 18 جىلداعى ورتاشا جىلدىق ءمانى نەگىزىندە ايقىندالماق. زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە 6 كودەكس پەن 10 زاڭ تولىقتىرىلىپ, وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.
«تۇزەتۋلەر مىناداي ماسەلەلەردى قامتيدى. ءبىرىنشى, جوبا شەڭبەرىندە ۇلتتىق قور قاراجاتىن بالالارعا ەسەپ جۇرگىزۋ مەن تولەمدەرگە پايدالانۋ تەتىگى ەنگىزىلەدى. ەكىنشى – ءوندىرىپ الۋعا جانە وسى سومانى باسقا دا ىقتيمال شەكتەۋلەرگە جول بەرمەۋ. ءۇشىنشى – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرى, ءتورتىنشى – قاراجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ. بەسىنشى – بالانىڭ جاسىنا بايلانىستى قاراجاتقا قول جەتكىزۋى. تۇزەتۋلەردى ءۇش نەگىزگى بلوكقا ءبولىپ قاراستىرا الامىز. ازاماتتىق, قىلمىستىق-قۇقىقتىق زاڭناماعا, ۇلتتىق قوردان بالالارعا تولەنەتىن تولەمدەرگە ۋاقىتشا شەكتەۋ قويۋعا تىيىم سالۋ بولىگىندە. الەۋمەتتىك زاڭناماعا, ۇلتتىق قوردان قاراجاتتى تولەۋ جانە پايدالانۋ تەتىگىن ايقىنداۋدا ەسكەرىلەدى. قارجى زاڭناماسىنا, ۇلتتىق قوردان بالالارعا وسى تولەمدەرگە شەكتەۋ قويۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالۋ بولىگىنە تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى», دەدى ءۇ.شاپاق.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 18 جاسقا تولعاننان كەيىن شوتتاعى قاراجات 10 جىل بويى ساقتالادى. كورسەتىلگەن كەزەڭدە ازامات تاراپىنان تالاپ ەتىلمەگەن جاعدايدا شوتتاعى قاراجاتتى سول ادامنىڭ زەينەتاقى شوتىنا اۋدارۋ ۇسىنىلادى. قۇجاتتى نەگىزگى تاسىلدەرى «بالالاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭدا جانە بيۋدجەت كودەكسىندە ايقىندالعان.
«سونداي-اق ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر شەڭبەرىندە قاراجاتتىڭ قولدى بولۋىنا, قاراجاتتى ءوندىرىپ الۋعا, قاراجات بويىنشا شىعىس وپەراتسيالارىن توقتاتا تۇرۋعا, كليەنتتىڭ كەلىسىمىنسىز اقشا الۋعا, بانكتەگى اقشاعا بيلىك ەتۋدى ۋاقىتشا شەكتەۋگە جول بەرىلمەيدى. ۇلتتىق قور قىزمەتىنىڭ ەسەپتى جىلداعى ناتيجەلەرى تۋرالى جىلدىق ەسەپ ازىرلەنەدى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلەدى. قازاقستان ۇلتتىق بانكى ورتاشا ينۆەستيتسيالىق تابىستى ەسەپتەيدى جانە ونى بجزق-عا جەتكىزەدى. بجزق نىسانالى تالاپتارعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى مەن ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جەكە تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىنان بالالار بويىنشا قاجەتتى اقپاراتتى الادى. قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن الىپ, ۇلتتىق بانكتەن ۇسىنعان اقپارات نەگىزىندە قاتىسۋشىعا ەسەپ جۇرگىزەدى. جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك ورگانعا جۇگىنۋدىڭ قاجەتى جوق. ەسەپتەۋلەر اۆتوماتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. ەسەپكە الۋدى بجزق جۇرگىزەدى. سالىق سالىناتىن بازادان تولەمدەردى الىپ تاستاۋ بويىنشا قاجەتتى نورمالاردى سالىق كودەكسىندە جەكە كوزدەۋ جوسپارلانعان», دەدى ءۇ.شاپاق.
جوبا وپەراتورىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى
سونىمەن قاتار جوبا وپەراتورى رەتىندە «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق-نى بەلگىلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. مەكەمەنىڭ الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا كوپ جىلدىق تاجىريبەسى, مەملەكەتتىك دەرەكقورلارمەن جەدەل ىقپالداسۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلگەن.
بجزق اقپاراتتىق جۇيەدە نىسانالى تالاپتارعا قاتىسۋشىلاردىڭ تالاپتارىن ەسەپكە الادى. نىسانالى جيناقتاردى الۋشىلارعا جيناقتاۋ شوتتارىن اشادى جانە ەسەپكە الادى. نىسانالى جيناقتاردى تولەيدى. جەكە تۇلعالاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنەن دەربەس دەرەكتەر سۋبەكتىلەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز جينايدى جانە وڭدەيدى. بجزق ينتەرنەت-رەسۋرسى جانە ەلەكتروندىق ۇكىمەت ۆەب-پورتالىنىڭ جەكە كابينەتى ارقىلى نىسانالى تالاپتار مەن نىسانالى جيناقتاردىڭ سوماسى تۋرالى مالىمەتتەردى ۇسىنۋ فۋنكتسيالارىنا يە بولادى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات داۋلەت مۇقاەۆ ءبىر وتباسى بالالارىنىڭ قاراجاتىن بىرىكتىرۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى ساۋال قويعان ەدى. «ۇيدە اعايىندى بالالار بولادى. ۇلكەنى 17 جاستا دەلىك. 3 500 دوللاردى 18 جىلعا ەسەپتەگەندە, ول ءبىر جىلعا 200 دوللار عانا الادى. بۇل قاراجات ءبىلىم الۋعا دا, ءۇي الۋعا دا جەتپەيدى. ونىڭ ارتىنان ەرىپ كەلە جاتقان باۋىر-قارىنداستارىنا اقشاسىن اۋدارۋ مۇمكىندىگى بار ما؟» دەدى د.مۇقاەۆ.
ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق: «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى اياسىندا ءبىر وتباسى بالالارىنىڭ ءبارى 18 جاسقا تولعاندا عانا ولاردىڭ قاراجاتتارىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بار.
ء«بىر وتباسىنىڭ بالالارىنىڭ ءبارى 1 جىلدا 18 جاسقا تولمايدى. سوندىقتان سوڭىنان ەرگەن باۋىرلارىنىڭ جاسى 18-گە تولعان ساتتە عانا قاراجاتتارى بىرىكتىرىلەدى. وسىعان دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن زەينەتاقى قورىنان اقشا الۋ تەتىگىمەن بىردەي بولادى. بۇل زاڭدا كوزدەلگەن», دەدى.
دەپۋتات جيگۋلي دايراباەۆ بالانىڭ شوتىنا جىل سايىن 100-200 دوللار اۋدارۋ تىم از ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قاراجاتتى قايتا ەسەپتەۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات ساۋال جولدادى.
«بۇگىنگى تاڭداعى بارلىق ەسەپتەۋ – 2000 جىلدان باستاپ, ۇلتتىق قور قۇرىلعان كەزدەن بەرگى تسيفرلار. الدىمىزدا تۇرعان ماقسات – قور كولەمىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ. بۇل تسيفرلاردىڭ كولەمى ارتادى دەگەن سەنىمىمىز بار. ۇلتتىق بانك, ۇكىمەت ونىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. سونداي مىندەت الدىمىزدا تۇر», دەدى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى داۋرەن تەمىربەكوۆ.
سونداي-اق ۆيتسە-مينيستر بالالار جيناقتالعان قاراجاتىن دوللارمەن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, زاڭ جوباسىندا ينفلياتسيا ماسەلەسى قاراستىرىلعان. «ەڭ باستىسى, قاراجات دوللارمەن جيناقتالادى. بالا 18 جاسقا تولعان كەزدە اقشانى دوللارمەن الادى. سوندىقتان قانداي دا ءبىر ينفلياتسيالىق اۋىرتپالىق بولمايدى», دەدى د.تەمىربەكوۆ.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا دا ۇلتتىق قور قاراجاتى دوللارمەن ساقتالاتىنىن ايتادى. «ارينە, اقش دوللارىنىڭ ينفلياتسياسى قازاقستان ينفلياتسياسىنان تومەندەۋ. دوللار ينفلياتسياسى 2-4 پايىز ارالىعىندا بولادى. سوندىقتان ۇلتتىق قوردىڭ كىرىستىلىگىن دوللارمەن ەسەپتەيمىز», دەدى ول.
زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەر قاشان قايتارىلادى؟
سونداي-اق كاسىپتىك بىلىكتىلىك تۋرالى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدانىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جولداندى. قۇجات ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن جانە كاسىبي بىلىكتىلىكتى تانۋ ارقىلى ەڭبەك سالاسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋ تەتىكتەرىن جۇيەلەيدى.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تانۋ ورتالىقتارىن اككرەديتتەۋ اتتەستاتىن بەرەتىن جانە كۇشىن جوياتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى تانۋ تۋرالى قۇجاتتى العان ادامدارعا قاتىستى شاعىمدار راستالعان جاعدايدا عانا قۇجاتتىڭ كۇشى جويىلادى. مۇنداي سەرتيفيكاتتار تۋرالى اقپارات ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ تسيفرلىق پلاتفورماسىندا ورنالاستىرىلادى.
بۇدان بولەك, جالپى وتىرىستا «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر قابىلدانىپ, سەناتقا جولداندى. قۇجاتتىڭ مىندەتى – الەۋمەتتىك جەلىدە بولاتىن بۋللينگ, ازاماتتاردى قورلاۋ سەكىلدى كەلەڭسىز فاكتىلەردەن, قارجى پيراميدالارىنان ازاماتتاردى قورعاي وتىرىپ, ساياسي سەپاراتيزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ.
سونداي-اق جالعان اقپاراتتى تاراتقانى جانە ورنالاستىرعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتۋعا قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. جالعان اقپاراتتى ورنالاستىراتىن نەمەسە تاراتاتىن ونلاين-پلاتفورمالاردى پايدالانۋشىلار ءۇشىن – 20 اەك, ال كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىساتىن بلوگەرلەر ءۇشىن – 40 اەك مولشەرىندە اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق ەنگىزىلەدى. جوبا بويىنشا ونلاين-پلاتفورمانىڭ يەسى نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلى بالاعا قارسى كيبەربۋللينگ اقپاراتتى جانە مەملەكەتكە قارسى كونتەنتتى تارتقان اككاۋنتتاردى توقتاتۋعا مىندەتتى.
سونىمەن قاتار «زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. قۇجات قايتارىلعان اكتيۆتەردى جيناقتاۋ جانە قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ارناۋلى مەملەكەتتىك قور مەن باسقارۋشى كومپانيا قۇرۋدى كوزدەيدى.
زاڭ جوباسىندا سونداي-اق زاڭسىز الىنعان جانە شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە ولاردى مەملەكەت مەنشىگىنە ءوز ەركىمەن بەرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ەنگىزىلگەن. «نەگىزسىز بايلىق (پايدا بولۋى تۇسىنىكسىز اكتيۆتەر)», «جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن ادام», «ۇستەمە كىرىس» ۇعىمدارى ناقتىلانىپ, «اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارى» جاڭا ۇعىمى ەنگىزىلدى. ءماجىلىس اتالعان زاڭدى ىلەسپە تۇزەتۋلەرىمەن بىرگە ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاپ بولعاننان كەيىن ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ قۇجاتقا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – الەۋمەتتىك ادىلدىكتى ورناتۋ.
«بۇل جۇمىس ەلدەگى اۋقىمدى رەفورمالار اياسىندا پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن ىسكە اسىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا اتالعان ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلدى. ءبىز بۇگىن وسى زاڭدى قابىلداۋ ارقىلى ۇلكەن قادام جاسادىق. ءبىر نارسە ايقىن – زاڭسىز ارەكەت جاساعانى ءۇشىن ەشكىم دە جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلا المايدى. شەتەل اسقان اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ ءۇشىن بۇل زاڭ قاجەتتى تەتىك پەن مۇمكىندىكتى قاراستىرىپ وتىر», دەدى ە.قوشانوۆ.
جالپى وتىرىستا پالاتا كوميتەتتەرى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى. ولار – ورمان شارۋاشىلىعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتى ۇيىمىنىڭ 2002 جىلعى 7 قازانداعى جارعىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ءتورتىنشى حاتتاما راتيفيكاتسيالىق زاڭ جوباسى.
جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.
