مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسىندا جاڭا قازاقستان كۇردەلى ءارى ۇزاق ۇدەرىس ارقىلى قۇرىلاتىنىنا نازار اۋدارعان ەدى. سونداي-اق مۇنداي ىرگەلى ءىس-شارانىڭ ماڭىزىنا دا توقتالدى. «قۇرىلتاي شاقىرۋ – ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا ءداستۇرىمىز ەكەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. بابالارىمىز ماڭىزدى ماسەلەلەردى وسىنداي القالى جيىندا تالقىلاعان. حالىق ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, ءبىر توقتامعا كەلگەن. مۇنداي شەشىمدەر بۇكىل ەلدى بىرىكتىرگەن», دەدى ق.توقاەۆ.
ءتول تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, ۇلت تاعدىرىن شەشكەن قۇرىلتاي كوپ ەكەنىنە كۋا بولامىز. اسىرەسە وتە ماڭىزدى كەزەڭدە تۇگەل الاش جينالىپ, كەلەلى ماسەلەنى كەڭەسىپ وتىرعان. ماسەلەن, تالاس قۇرىلتايىنان كەيىن التىن وردا دەربەس مەملەكەت بولدى. قاراقۇم جانە ورداباسى قۇرىلتايلارى جۇرتىمىزدى ەل قورعاۋعا ۇيىستىردى. ورىنبورداعى ءبىرىنشى قازاق قۇرىلتايىندا الاش پارتياسى قۇرىلدى. ەكىنشى قۇرىلتايدادى الاش اۆتونومياسى جاريالاندى. ەگەمەندىك العاننان كەيىن وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا سىرتتاعى قانداستارىمىزدى اتامەكەنگە شاقىردىق. وسىلايشا, ناۋبەت جىلدارى ۇدەرە كوشكەن ەل تاۋەلسىز قازاقستانعا ورالدى. ەندەشە قازاق قۇرىلتايلارىنىڭ ءبارى ەل دامۋىنا ەلەۋلى وزگەرىس اكەلدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قۇرىلىپ, العاشقى جيىنىن ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە وتكىزگەن ۇلتتىق قۇرىلتاي دا سونىڭ قاتارىندا بولاتىنى انىق.
جالپى, ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرامىندا 117 ادام بار. وعان بارلىق وبلىستىڭ, سان ءتۇرلى سالانىڭ, ءار بۋىننىڭ وكىلدەرى ەندى. سونداي-اق پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتيالار مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى دە شاقىرىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس جانە كاسىبي ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە شەت قالعان جوق. قۇرىلتاي قۇرامىنا وڭىرلىك قوعامدىق كەڭەستەردىڭ مۇشەلەرى دە قوسىلدى. وسىلايشا, سان ءتۇرلى قوعامدىق پىكىر يەسىن تۇگەل قامتيتىن وكىلدى قۇرىلىم قالىپتاستى.
العاشقى قۇرىلتايدا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. ساياسي رەفورمانى مەرەكەلەر كۇنتىزبەسىمەن ۇشتاستىرۋ بەكەر ەمەس. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇل قادام قوعامدى جاڭعىرتادى جانە ەل بىرلىگىن نىعايتا تۇسەدى.
«ەلدىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدى ساياساتتىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى. وسى ورايدا, ءبىز ەل دامۋىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن بەلگىلەپ الۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن اتاۋلى كۇندەر تىزبەسىنە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزگەن ءجون. مەن رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىنامىن. سوندىقتان قازاننىڭ جيىرما بەسى كۇنى جىل سايىن ەگەمەندىك كۇنىن ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى رەتىندە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تۇڭعىش قادامى بولاتىن», دەدى ق.توقاەۆ.
كوپ ۋاقىت وتپەي «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كينەماتوگرافيا جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىندا دا قابىلدانىپ, پرەزيدەنتتىڭ قولى قويىلدى. وسىلايشا, ۇلىق مەرەكە قايتا ورالدى.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسىندا رەفەرەندۋم ارقىلى اتا زاڭىمىزعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى سوعان ساي كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداۋدىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارعان-دى. «جاڭارعان كونستيتۋتسيا تولىققاندى قولدانىسقا ەنۋى ءۇشىن ءالى كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ءبىز 20-دان استام جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, قابىلداۋىمىز قاجەت. سايلاۋ تۋرالى, ساياسي پارتيالار تۋرالى جانە باسقا دا بىرقاتار زاڭدى وزگەرتەمىز. بۇل ەلدى تابىستى جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. زاڭداردى قابىلداۋ ءۇشىن بىرنەشە اي, ءتىپتى, جارتى جىل ۋاقىت قاجەت بولۋى مۇمكىن. بىراق رەفورمانى سوزىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.
وسى ءىستىڭ جالعاسى ىسپەتتى بىرقاتار وزەكتى زاڭ قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق سوت, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, پروكۋراتۋرا تۋرالى زاڭعا مەملەكەت باسشىسى جاريا تۇردە قول قويدى. بۇدان بولەك, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن قىسقارتۋ, پارلامەنت پالاتالارىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبىن جانە ونىڭ بىرقاتار فۋنكتسياسىن قايتا قاراۋ, پارلامەنتتەگى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرىنە, ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋگە قاتىستى بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. مۇنىڭ ءبارى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋداعى ماڭىزدى قادامدار ەكەنى ءسوزسىز.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرىمەن ءاردايىم كەزدەسىپ, كەڭەسىپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا بۇل الاڭدا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە تالقىلانىپ, ونىڭ مارتەبەسى ارتىپ كەلەدى.
«ۇلتتىق قۇرىلتاي – پرەزيدەنت جانىنداعى نەگىزگى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان. مەملەكەت باسشىسى بۇل ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى باستامانى وتكەن جىلعى جولداۋىندا كوتەرگەن بولاتىن. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرامىنا ەلىمىزگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى جانە ساراپشىلارمەن قاتار, وڭىرلەردەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى وكىلدەرى مۇشە بولىپ كىردى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق قۇرىلتاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعام بەلسەندىلەرىمەن جانە ساراپشىلارمەن اراداعى تىكەلەي ديالوگىن ورناتىپ, ونى دامىتىپ وتىر», دەيدى ە.قارين.
«كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى» زاڭ 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. سوعان سايكەس, ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي وسى ورگاندا قورعاي الادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ, پارلامەنت قابىلداعان زاڭدار مەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ, سونداي-اق ونىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ قۇزىرەتى ەنگەن. اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, اتالعان قۇزىرەتتى ورگان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قارايدى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە بەرىلدى.
كەلەسى ماڭىزدى قۇجات – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى زاڭ. ومبۋدسمەننىڭ مارتەبەسى, قۇزىرەتى مەن دەربەستىك كەپىلدىگى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىلىپ وتىر. سوعان ساي, ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى. ومبۋدسمەن ادامنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى ماسەلەسى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى. سونداي-اق باسقا مەملەكەتتەردىڭ شاقىرۋى بويىنشا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا بايقاۋشى رەتىندە بارادى. ۋاكىلدىڭ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدارعا جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنە كەدەرگىسىز بارۋ قۇقىعى بەرىلدى. ءار مەملەكەت ءۇشىن ادام باستى قۇندىلىق ەكەنى بارشاعا بەلگىلى اكسيوما. ەندەشە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە مۇنداي ەرەكشە ءمان بەرىلۋى ونىڭ قوعامداعى دا, مەملەكەتتەگى دە ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.
پرەزيدەنت قول قويعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات – پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جونىندەگى زاڭ. ايتا كەتەرلىگى, مۇنداي قۇجات كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىلىپ وتىر. قۇجاتتا پروكۋراتۋرانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالعان. بارلىق قىزمەت باعىتى بويىنشا پروكۋرورلاردىڭ قۇزىرەتتەرى تىزبەلەنگەن. بۇل, ەڭ الدىمەن, ازاماتتار ءۇشىن ماڭىزدى. وسىلايشا, پروكۋروردىڭ زاڭدا بار قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تولىق بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق جۇيەلى تۇردە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن پروكۋرورلار قانداي مىندەتتەر اتقارۋعا ءتيىس ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن.
بۇدان بولەك, قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا بايلانىستى بىرقاتار وزگەرىس بولدى. ەلىمىزدە ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە ءوتۋ ءتارتىبى ايقىندالدى. مۇنىڭ ناتيجەسىنە بيىل وتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا كۋا بولدىق. ءماجىلىس پەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبارى ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلاندى. پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنا التى پارتيا ءوتتى. سونىمەن قاتار ونداعان دەپۋتات ءبىر مانداتتىق وكرۋگتەن سايلاندى. بۇل قادام ءماجىلىستىڭ جۇمىسىنا قان جۇگىرتكەنىن اپتا سايىن وتەتىن جالپى وتىرىس كورسەتىپ وتىر.
ەندى زاڭناماداعى وزگەرىستەرگە سايكەس, اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى دە سايلانادى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ لوگيكالىق جالعاسى ءارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋعا ۇمتىلىسىمىزدىڭ ناقتى ايعاعى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن قىسقارتۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. جاڭا نورماعا سايكەس مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ادام 7 جىلعا سايلانادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر رەتتەن ارتىق پرەزيدەنت مىندەتىن اتقارا المايدى. قاراشادا وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا وسى وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
سونداي-اق بىلتىر جەلتوقساندا «Quryltai» ءموبيلدى قوسىمشاسى ىسكە قوسىلدى. ازاماتتار بۇل پلاتفورماعا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندەگى ءوز ويلارى مەن ۇسىنىستارىن جولداي الادى. بۇدان بولەك, «حابار» تەلەارناسىندا «ۇلتتىق قۇرىلتاي» اتتى ارنايى باعدارلاما كورسەتىلىپ كەلەدى. وعان ءار كەزدە ءارتۇرلى ءوڭىر قوسىلادى. باعدارلامادا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى مەن ساراپشىلار ەلىمىزدى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ۇسىنىستاردى تالقىلايدى. وسىلايشا, ۇلتتىق قۇرىلتاي ەلدىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جينايتىن كوممۋنيكاتسيانىڭ ءارتۇرلى فورماتىن پايدالانۋ ارقىلى اشىق ءارى ءتيىمدى ديالوگ الاڭىنا اينالىپ وتىر.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۇلتتىق قۇرىلتايدا ءۇش قۇندىلىق نەگىزگە الىنادى. ءبىرىنشىسى, يدەولوگيالىق تۇجىرىمدى قامتىعان. ياعني مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. التىن وردادان باستاۋ الىپ, قازاق حاندىعى داۋىرىندە قالىپتاستى. ەكىنشىسى – ۇلتتى ۇيىسۋعا ۇندەۋ. قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى ۇلىتاۋدا ءوتتى. مۇندا بارشا حالىقتى بىرلىككە شاقىرعان يدەولوگيالىق وي بار.
ء«ۇشىنشى وي – مەملەكەت مۇددەسى بارىنەن بيىك. رەسپۋبليكا كۇنىن قايتا جاڭعىرتىپ, وعان ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى – تاۋەلسىزدىك يدەياسى مەن مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى بەرىك ورنىقتىرا تۇسۋگە باعىتتالعان. وسى ءۇش قۇندىلىق, اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە ەكەنىن تانىتۋ, ۇلتتى ۇيىسۋعا ۇندەۋ, مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويۋ جاڭا قوعامدىق شارتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ەڭ باستى باعدارىمىز بولادى», دەيدى ە.قارين.
قورىتا ايتقاندا, ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرىلعالى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. وسى ورايدا بيلىك پەن قوعامنىڭ ارىپتەستىگى ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ىسىندە ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. دەمەك جاڭا قوعامدىق مامىلەنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا زور ۇلەس قوستى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز.
