وڭدەۋشى سالا ءوسىم درايۆەرىنە اينالا الا ما؟

كەيىنگى دەرەكتەر ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ايتارلىقتاي ۇلەسى نەگىزىنەن مەتاللۋر­گيا, تاماق ونەركاسىبى, كوكس جانە مۇناي ونىمدەرى وندىرىسىنە تيەسىلى ەكەنىن كور­سەتىپ وتىر. باسقا سالالاردىڭ (سونىڭ ىشىندە حيميا, كولىك جانە فارماتسەۆتيكا)­ ىقپالى 1%-دان از بولىپ شىقتى, ال ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى (جيھاز, توقىما, تىگىن ءوندىرىسى) ءتىپتى 0,1%-عا دا جەتە المادى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ەلدە بارلىعى 19,9 مىڭ وڭدەۋ كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 19,2 مىڭى شاعىن, 501-ءى ورتا جانە 250-ءى ءىرى. جيىنتىق سانىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, شاعىن كاسىپورىندار ءىس جۇزىندە ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسپايدى.

وتاندىق كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتىك قول­داۋ نەگىزىنەن جەڭىلدەتىلگەن قارجى­لا­ن­دىرۋ تۇرىندە كورسەتىلگەنىمەن, ءىس جۇزىنە كەلگەندە تيىمدىلىگى تومەن. ويتكەنى وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ وندىرىستىك قۋاتتارى ساتۋ نارىعىنا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى تولىق پايدالانىلمايدى. سونداي-اق سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى جاپپاي ەنگىزۋدىڭ ءوزى بارلىق ماسەلەنى بىردەن شەشە المايدى. ءوندىرىس ۋاقىت تالابىنا ساي ۇنەمى جاڭعىرتىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. ال الەمدەگى ينفلياتسيا مەن قارجىنىڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى جابدىقتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ قۇنى توقتاۋسىز ءوسىپ كەلەدى. 2021 جىلدىڭ سوڭىندا ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا جوعارى توزۋ دەڭگەيى مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندە ‒ 49,2%-دى, سۋسىندار وندىرىسىندە – 48,8%-دى, ماشينالار مەن جابدىقتاردى قوسپاعاندا, دايىن مەتالل بۇيىمدارىن وندىرۋدە – 45,2%-دى, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارى وندىرىسىندە – 39,9%-دى, تاماق ونىمدەرىن وندىرۋدە – 38,7%-دى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە بۇل كورسەتكىش 40,6 پا­يىز بولدى. دەمەك, وڭدەۋشى سەكتوردىڭ ەكونوميكاسىنا تارتىلاتىن نەگىزگى وندىرىستىك قورلاردى جاڭعىرتۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردى ينۆەستيتسيالىق جانە يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىككە, سونداي-اق نەگىزگى وندىرىستىك قورلاردى جاڭعىرتۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت.

قالىپتاسقان ەكونوميكالىق جاع­داي­­دا وڭدەۋ وندىرىسىندەگى كىرىس پەن قاي­تا­رىمنىڭ تومەندىگىنە بايلانىس­تى ينۆەستورلار سالاعا قارجى سالۋعا ق ۇلىقسىز. بىلتىرعى قىركۇيەكتە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ايتارلىقتاي قىسقارعانى بەلگىلى بولدى. 2022 جىلعى قاڭتار-شىلدەدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەس­تيتسيا كولەمى 720,8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل الدىڭعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا اقشالاي تۇردە 13,9%-عا از. ناقتى كولەم يندەكسى (نكي) ‒ بارلىعى 81,6%. ونەركاسىپكە سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىندەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى ءبىر جىلدا 25,1%-دان 20,6%-عا ىعىسقان. وڭىرلىك تۇرعىدا ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كوپ كولەمى, ياعني 138,2 ملرد تەڭگە قاراعاندى وبلىسىنا تيەسىلى بولدى. بۇل جاڭادان قۇرىلعان ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا كورسەتكىشتەردى (44 ملرد تەڭگە) ەسەپكە العاننىڭ وزىندە الدىڭعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندەگى دەڭگەيگە (193 ملرد تەڭگە) ءبارىبىر جەتە المايدى. سونداي-اق وڭدەۋ ونەركاسىبىنە كۇردەلى سالىمداردىڭ ايتارلىقتاي كولەمى پاۆلودار (91,6 ملرد تەڭگە), اقمولا (88,1 ملرد تەڭگە) جانە جامبىل (57,9 ملرد تەڭگە) وبلىستارىنا ءتۇستى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ سالالىق قۇرىلىمىندا 2022 جىلعى قاڭتار-شىلدەدە ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كوپ كولەمى مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنە كەلدى. بۇل 320,6 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, الدىڭعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 11,6%-عا ءوستى. ودان كەيىن تاماق ءوندىرىسى (93 ملرد تەڭگە), حيميا ونەركاسىبى (82,6 ملرد تەڭگە), سونداي-اق مەتالل ەمەس مينەرالدى ونىمدەردى ءوندىرۋ (80,5 ملرد تەڭگە) تۇر. 2022 جىلعى قاڭتار-شىلدەدە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 76,3%-ى كاسىپورىنداردىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. 549,8 ملرد تەڭگە 2021 جىلعى قاڭتار-شىلدەمەن سالىستىرعاندا 12,7%-عا ارتىق بولدى. ونىڭ 86,3 ملرد تەڭگەسى – بانكتىك ەمەس نەسيەلەر. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن تاعى 12,7 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاندى.

وسىنداي جاعدايدا سەناتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى ءىرى كاسىپورىندارمەن, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, دامۋ ينستيتۋتتارىمەن جانە بىرلەستىكتەرمەن ءوندىرىستى دامىتۋ, كاسىپورىنداردى قاجەتتى جانە قولجەتىمدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ناقتى جەرگىلىكتەندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان وننان استام كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە وڭدەۋشى سەكتوردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن بىرقاتار پروبلەمانى اتادى. ولار سالادا جۇمىس ىستەيتىن شاعىن جانە ءىرى بيزنەس سۋبەكتىلەرىمەن كەزدەسۋلەر بارىسىندا جۇرگىزىلگەن تالقىلاۋلار نەگىزىندە ۇكىمەتكە ساۋال جولداپ, سالانى شىن مانىندە ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ درايۆەرىنە اينالدىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋعا شاقىردى. ماسەلەن, وڭدەۋشى سالادا ەكستەنسيۆتىلىك جانە شيكىزاتتىق باعىت, جەرگىلىكتەندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيى, قوسىلعان قۇنى تومەن ءونىم وندىرۋگە باعىت-باعدار بەرۋ, ونەركاسىپتىك ساياسات پەن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىك­تە­رى­نىڭ جەتىلدىرىلمەۋى, وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان­دار مەن كاسىپورىندار اراسىندا تى­عىز­ بايلانىستىڭ بولماۋى سەكىلدى جۇيەلى كەم­شى­لىكتەر قالىپتاسقان.

سوڭعى جىلدارى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋ قارقىنى نەگىزىنەن ەلدىڭ الەمدىك شيكىزات نارىقتارىنا (نەگىزگى مەتالدار مەن ماتەريالدار) قاتىسۋىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن بىرگە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمىندا تۇپكىلىكتى ءونىم وندىرۋگە ماماندانعان باسقا دا ماڭىزدى سالالاردىڭ ۇلەسى ماردىمسىز دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار شيكىزات ەكسپورتىنا باعىتتالعان جانە ەل ىشىندە وڭدەۋدى دامىتۋعا مۇددەلى ەمەس. وندىرىلگەن ءاليۋمينيدىڭ 87%-ى, مىستىڭ 99%-ى جانە قورعاسىننىڭ 77%-ى ەكسپورتقا شىعارىلادى. جالپى, سوڭعى 6 جىلدا مەتالل ەكسپورتى 35 پايىزعا ءوستى.

دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستە يمپورتتىق شيكىزات پەن قۇرامداس بولىكتەر باسىم. مۇنىڭ ناقتى مىسالىن اسىرەسە ماشينا جاساۋ سالاسىندا كورۋگە بولادى. مىقتى مەملەكەتتىك قولداۋعا قاراماستان, ەلىمىزدىڭ وسى ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 80%-دان استامى قۇرامداس بولىكتەردى شەتەلدەن جەتكىزۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس, فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىندەگى يمپورت ۇلەسى ‒ 63%, جيھاز – 55%, ەلەكتروندى ونىمدەر – 40%. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسى نازار اۋدارعان جالعان جەرگىلىكتەندىرۋگە الىپ كەلەدى. وسىلايشا, ءوندىرىس كولەمى ارتقانىمەن, ناقتى لوكاليزاتسياعا قول جەتكىزىلگەن جوق.

ورتا جانە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار تاۋارلار ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ نەگىزى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كەڭ شارالارىن قاراستىرعان «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن قالاندى. الايدا جەكەلەگەن نورمالاردى ىسكە اسىرۋ سالاداعى ەلەۋلى وزگەرىستەرگە اكەلمەدى. وتكەن جىلى تاۋارلاردى قايتا ءبولۋ دەڭگەيىن باعالاۋ ادىستەمەسى بەكىتىلگەن بولاتىن. وسى ادىستەمەگە سايكەس, رەسپۋبليكادا جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەردى دامىتۋ ماشينا جاساۋ, حيميا جانە فارماتسەۆتيكا توڭىرەگىندە قۇرىلادى. ال ەىدۇ ەلدەرى مۇنداي وندىرىسكە عارىش جانە ەلەكتروندى ونەركاسىپتى قوسادى. ء«بىز قايتا ءبولۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە ترانسفورماتورلار مەن لاك-بوياۋ ونىمدەرىن كىرگىزەتىن بولساق, دامىعان ەلدەر ۇشاقتاردى, كومپيۋتەرلەر مەن وپتيكالىق قۇرىلعىلاردى جاتقىزادى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن. وسىنداي جاعداي ورتا تەحنولوگيالى سالالارعا دا قاتىستى ورنىققان», دەپ ءتۇسىندىردى سەناتورلار.

دەپۋتاتتار ءوز ساۋالىندا اتاپ كورسەت­كەند­ەي, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردىڭ 60 پايىزدان استامىنىڭ تەحنولوگيالىق كۇردەلىلىگى ورتاشا جانە تومەن. جوبالاردىڭ 20%-دان­ استامىنىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنە مۇل­دەم­ قاتىسى جوق. بۇدان بولەك, ۇلتتىق بانك­تىڭ سالالىق شولۋىنا سايكەس, 2022 جىلدىڭ 4-ءشى توقسانىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى كومپانيالاردىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامىنىڭ جۇكتەمەسى 50 پايىزدان اسپادى. ء«بىز مەملەكەتتىك قولداۋدى جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىندارعا باعىتتاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. كوپتەگەن جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اعىم­داعى شارتتارىن تەك باسىم سەك­تور­لارداعى وندىرىستىك جوبالارعا باعىتتاۋ ءۇشىن قايتا قاراۋ قاجەت. سونى­مەن بىرگە دامۋ ينستيتۋتتارىنا ۇلكەن ءرول بەرۋ كەرەك. ماسەلەن, قىز­مە­تى­ كوپتەگەن كاسىپورىن تاراپىنان قار­جىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمسىزدىگىنە قاتىستى ءادىل سىنعا ۇشىراعان يندۋستريالىق دامۋ قورىنا كوڭىل بولگەن ءجون», دەلىنگەن ساۋالدا.

قازىردە وڭدەۋ ونەركاسىبى قارجى ينستي­تۋتتارى ءۇشىن تارتىمسىز بولىپ قالىپ وتىر. وعان دالەل ‒ «دامۋ» قورى­نىڭ دەرەكتەرى. مىسالى, 2015-2021 جىل­دار ارالىعىندا بانكتەر بەرگەن قارىز­داردىڭ جالپى كولەمىندەگى سالانى نەسيە­لەندىرۋ ۇلەسى 16,7%-دان 10,1%-عا دەيىن تومەندەگەن. وتاندىق وڭدەۋشى كاسىپورىندار باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە وندىرىسپەن اينالىسۋ ءتيىمسىز, ويتكەنى ولار ساۋدا قىزمەتىمەن بىردەي جاعدايدا. بيزنەس سالىق سالۋ جۇيەسى مەن قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىك ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورى رەتىندە وڭدەۋشى ونەركاسىپ ءۇشىن نەعۇرلىم تارتىمدى بولۋى كەرەك دەگەن پىكىردە. ەلدەگى ءاربىر بەسىنشى بانك قانا (23 بانكتىڭ 5-ءى) ساۋدا نەسيە پورتفەلىنە باسىمدىق بەرىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارىن نەسيەلەندىرۋدە.

سونىمەن قاتار كاسىپورىندار ءوز بەتىنشە, تىسقارى جۇمىس ىستەپ, شيكى­زات­پەن قامتۋ, تاۋارلاردى جەتكىزۋ مەن ساتۋ جولدارىن وزدەرى ىزدەۋدە. ولاردىڭ كوپ­شى­لىگى وتاندىق نارىقتا بار شيكىزاتتى يمپورتتايدى. وزىمىزدە بالاماسى بولسا دا نارىق يمپورتتىق ونىمدەرگە تولى. «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭدا جاريالانعان وفتەيك-شارتتار ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەيدى: ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەرگە باعدارلانباعان. كاسىپورىنداردا جەرگىلىكتى قامتۋدى دامىتۋ بويىنشا كوپ ساۋال بار. وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن جاۋاپتى ورگاندار دەڭگەيىندە, سونداي-اق QazTrade جانە Qazindustry سياقتى دامۋ ينستيتۋتتارىن تارتۋ ارقىلى پىسىقتاۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ورگاندار جوسپارلانعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن تولىق تالدامايدى, تاۋە­كەل­دەر­دى ەسكەرمەيدى. سوندىقتان سەناتورلار ۇكى­مەت وڭدەۋ ونەركاسىبىن شىن مانىندە ەكونوميكا دامۋىنىڭ ءبىر نەگىزىنە اينالدىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.

بۇل باعىتتاعى ءىس-قيمىلدى جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدا­لا­نۋ تۋرالى كودەكسكە, سونداي-اق «ونەر­كاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭعا: جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا شيكiزاتتىڭ بiر بولiگiن جەڭiلدiكپەن iشكi نارىقتا ساتۋعا باعىت بەرۋ; ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتار شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ العان نەمەسە جەڭىلدىكتەرى بار كومپانيالار ءۇشىن ءوزارا مىندەتتەمەلەر بەلگىلەۋ; ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ قىزمەتىن وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ باعىتىندا قايتا قۇرۋ; وتاندىق تاۋارلاردى /قىزمەتتەردى/ جۇمىستاردى وندىرۋشىلەردىڭ ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارىنا كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناقتى مەحانيزمىن ەنگىزۋ; جوعارى تەحنولوگيالى ونىمدەردى شىعاراتىن كاسىپورىندارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتاۋ جونىندە ءىشىنارا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋدەن باستاۋ ۇسىنىلدى. سونداي-اق تاۋارلاردى قايتا ءبولۋ دەڭگەيىن باعالاۋ ادىستەمەسىن قايتا قاراۋ جانە ونى سالالاردىڭ جانە تۇتاستاي العاندا ەكونوميكانىڭ ناقتى جاعدايىنا سايكەستەندىرۋ ماڭىزدى.

بۇگىندە حالىقارالىق ينستيتۋتتار, بيزنەس-قوعامداستىقتاردىڭ وكىلدەرى مەن ساراپشىلار تۇرىندەگى الەمدىك قاۋىمداستىق شيكىزات سۋپەر-تسيكلى اياقتالدى جانە قوسىلعان قۇنى تومەن تاۋارلاردى ساتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسۋ مۇمكىندىكتەرى سارقىلدى دەگەن پىكىردە. وسىعان بايلانىستى شيكىزاتتى ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ كەنەت وزگەرۋىنە ۇشىرامايتىن, الەمدىك ساۋداعا باعىت­تالعان جوعارى تەحنولوگيالى كۇردەلى ءونىم شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىن قارقىندى دامىتۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇكىمەتتىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامى­تۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇجىرىمداماسى دا ايقىندايدى. يندۋستريالىق ساياسات گەو­ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ وزگەرىس­تەرىنە بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا باعىتتالۋى كەرەك. تۇجى­رىمدامادا بەلگىلەنگەندەي, ءبىرىنشى باعدار ‒ جوعارى قوسىلعان قۇنى بار قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىن شىعارۋ بولماق. سونداي-اق يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق جانە اۋماقتىق دامۋدى ۇيلەستىرۋ, ىشكى مۇمكىندىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, سىرتقى نارىققا باعدارلانۋ, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جانە بيزنەستىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنىڭ ءوزارا تەڭگەرىمىن ساقتاۋ, اتاۋلى, ءتيىمدى ىنتالاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋ سىندى قاعيداتتار نەگىزگە الىنعان. وتاندىق كاسىپورىنداردى مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋ تەتىگى جەتىلدىرىلىپ, قايتا قارالاتىن بولادى. جاڭا ءتاسىلدىڭ ءمانى ‒ سۋبەكتىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن, تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋىن, بيزنەس-ۇدەرىستەرىن, ستراتەگياسىن, سونداي-اق مۇمكىندىكتەرى مەن ناتي­جە­لەرىن قامتيتىن الدىن الا تالداۋ جۇرگىزۋ بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت پەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىز­­­مەت سۋبەكتىلەرى اراسىندا باسە­كەگە قابى­لەتتىلىكتى ارتتىرۋ تۋرالى كەلى­سىمدەر جاسالادى. مۇنداي كەلىسىم سالانى مەم­لەكەتتىك ىنتالاندىرۋدىڭ كەشەندى شارالارىن الۋعا قۇقىق بەرەدى. سونىمەن قاتار تۇجىرىمدامادا جۇيەلىك قولداۋ, جوبالاردى قارجى­لاندىرۋ, ىشكى نارىقتى دامىتۋ, تەحنولوگيالىق, تسيفرلىق دامۋ شارالارى قاراستىرىلعان.

كەيىنگى جيىرما جىلداعى جالپى­­ ىشكى ءونىم ديناميكاسى ەلىمىز ەكونو­مي­كاسىنىڭ دامۋ قارقىنى تەز تومەندەپ كەلە جات­قانىن اڭعارتادى. بۇگىنگە دەيىن ءوسۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولىپ كەلگەن ەكسپورتتىق شيكىزات سەكتورى ءىس جۇزىندە تۇگەسىلە باس­تادى. ەگەر جاڭا قوزعاۋشى كۇشتەر تابىلماسا, كەلەسى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ توقىراۋىن عانا ەمەس, قۇلدىراۋىن دا كۇتۋگە بولادى. ءىجو ءوسۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋىنىڭ سەبەبى ستاندارتتى: ەكس­پورتتىق-شيكىزاتتىق مودەلدىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانىپ بولدىق. ەندەشە, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە وڭدەۋشى سەكتوردى بەلسەندى دامىتا وتىرىپ وتۋدەن باسقا امال جوق سەكىلدى.