ەگەر ءسىز جولىڭىز ءتۇسىپ, الدە ءبىر وركەنيەتتى ەلگە بارا قالساڭىز, ءار بۇرىشتان ءححى عاسىردى كورەسىز, سەزىنەسىز, سونىمەن تىنىس الاسىز. ارينە, وعان دانەكەر سول ەلدىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرى عانا. قازاق مادەنيەتتەن كەندە حالىقتاردىڭ قاتارىنان ەمەس, بىراق ءبىر وكىنەرلىگى, سول باي مادەنيەتتى وزگە جۇرتقا ناسيحاتتاپ, تانىستىرا الماي كەلە جاتقان ەلمىز. قالاي دەسەك تە, جاھاندانۋ بىزگە كەلدى, كەلگەندە, دۇلەي كۇشپەن ەمەس, مامىراجاي لەپپەن, سارىندى ەكپىنمەن كەلدى. قازىر ول ءار قازاق وتباسىنىڭ ەسىگىن باياۋ قاعىپ تۇر. ونى كىرگىزبەۋگە دە شاراسىزبىز. ال ەندىگى ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, جاھاندانۋ كەزىندە قازاق مادەنيەتى وعان توتەپ بەرە الا ما دەگەن ۇلكەن ماسەلە توڭىرەگىندە بولماق. سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, اعىلشىن مونارحياسى قارۋمەن, كۇشپەن جاۋلاي الماعان كەي جەرلەردى شەكسپيردىڭ جىرلارىمەن, ءبيتلزدىڭ اندەرىمەن جاۋلادى. قاي يدەولوگ ويلاپ تاپسا دا, بۇل ءادىس ءونىمدى بولدى, قازىر بۇكىل الەم شەكسپيردى وقيدى, اعىلشىن اندەرىن تىڭدايدى. بۇل قازىرگى قوعام ءۇشىن قالىپتى ۇردىسكە اينالىپ ۇلگەردى.
كەشەگى اۋمالى-توكپەلى زامانداردا دا حالقىمىز مادەنيەتتىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنا نازار اۋداردى. ءتىپتى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» كەزىندە دە زارلى دا مۇڭلى اۋەندەرمەن الۋان ءتۇرلى ءان, كۇيلەر شىعارىپ, ونى ەلدىكتى ۇستاۋدىڭ قارۋىنا اينالدىردى. «ەلىم-اي» سياقتى اتاقتى تۋىندىلاردى شىعارعان حالىق قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءوزىن ۇلت رەتىندە امان ساقتاپ قالۋعا جول ىزدەدى. ءتىپتى گيمالاي اسىپ بارا جاتقاندا دا قازاق تۋعان بالاسىن بەسىككە سالىپ, ونى بەسىك جىرىمەن الديلەپ, ۇيىقتاتتى. بۇل – مادەنيەتىن توبەسىنە كوتەرگەن حالىقتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شارۋا. حوش, وسىعان دەيىن جالعاسقان مادەنيەتىمىزدى ەندىگى جەردە قالاي ءوز تازالىعىمەن ساقتاي الامىز دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋ ۇلتىنا جانى اشيتىن ءار ادامنىڭ ويىندا ءجۇرۋى ءتيىس. تەك اسقاق اندەر عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ وزگە دە قۇندى داستۇرلەرى جويىلىپ كەتپەۋىنە كەپىل بولۋىمىز ءجون سياقتى. ەسىڭىزگە بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا ايتقانىن ءتۇسىرىڭىزشى, نە دەپ ەدى؟
«سىر داريانىڭ سۋىنان,
كولدەنەڭ كەسىپ ءوتىڭىز,
ءۇش جىل مالدى تۋ ساقتاپ,
جيدەلى بايسىن جەتىڭىز»
دەمەپ پە ەدى. بۇنى قوبىز كەۋدە قارتتىڭ ءوز حالقىنىڭ بولاشاعى تۋرالى اسىل ارمانى دەمەۋگە شاراسىز قالاسىز. ارمان دەگەن وسىلاي ءمىنسىز دە ومىرشەڭ بولسا عوي. تۇتاس بىرنەشە ءداۋىردى وزىنە باعىندىرعان مايالاردىڭ وركەنيەتى بۇگىندە نەگە تەك اڭىز رەتىندە ايتىلادى. مايا مادەنيەتىنىڭ جويىلۋ سەبەبىن انىقتاعان عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, وعان حالىق سانىنىڭ شامادان تىس كوبەيۋى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, ءارتۇرلى سوعىستار, ساۋدا جولىنداعى وزگەرىستەر جانە ۇزاققا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق سەبەپ بولعانىن تۇسىندىرەدى. بۇعان قوسا ايتار ءبىر شىندىق, مايا وركەنيەتىنىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپ بولعان ەڭ ماڭىزدى سالدار – اسىرە سەنىم مەن مەنمەندىك. قازىر دامۋ شەگىنە جەتكەن وركەنيەتىمىز ەندى دامىماسا, كەرى كەتپەيدى دەگەن قۇدايسىز كوزقاراس مايالاردىڭ ويىندا بولمادى دەيسىز بە؟ بولعاندا قانداي. 1562 جىلى يسپاندىق ديەگو دە لاندا مايالاردىڭ 800 جىلدىق ءدىنى, مادەنيەتى مەن تاريحى جازىلعان 5000-نان استام قۇجاتتىڭ كوزىن جويىپ جىبەرەدى. بۇل سول تۇستاعى يسپاندىقتاردىڭ قارا ماگيامەن تولاسسىز كۇرەسكە شىققانىنىڭ ءبىر دالەلى. الگى 5000 قۇجاتتىڭ تورتەۋى عانا امان قالعان, قازىر الەم عالىمدارىنىڭ زەرتتەپ جۇرگەندەرى سول ءتورت قۇجاتتىڭ اينالاسىنداعى دۇنيەلەر. ءبىر حالىقتىڭ مادەنيەتىنەن ايىرىلۋى – «مايانىڭ كۇيرەۋى» دەگەن تەرميندى ومىرگە اكەلدى. دەمەك, اسىرە سەنىم مەن مەنمەندىك ۇلت بولىپ قالۋ مەن وركەنيەتتى قوعام قۇرۋدىڭ جالعىز جاۋى ەكەنىن بىزگە مايالاردىڭ الماعايىپ تاعدىرى ءتۇسىندىرىپ بەرە الادى.
تاريحتىڭ زاڭدىلىعىمەن قۇلامايدى دەپ سەنگەن الىپ قورعاندار ءبىر-اق ساتتە قۇلادى, ماڭگىلىكپىن دەگەن پاتشالاردان ءحال كەتتى. بۇنداي جاعدايلار, ارينە حالقىمىزدىڭ ساناسىنا, ومىرگە كوزقاراسىنا, ۇمىتىنە اسەر ەتتى. بىراق مادەنيەتىمىز ولگەن جوق, دۇرىسى, ونى سول سالاعا قاتىسى بار تۇلعالار ولتىرمەدى. امىرەدەن ەركىن شۇكىمانعا دەيىنگى دالا داۋىستى انشىلەردىڭ ءۇنىن الەمدىك دەڭگەيدەگى الدەبىر مۋزىكا تانۋشىعا تىڭداتىڭىزشى, تاڭعالماسا, كەت ارى دەمەيدى. قايتالاپ ايتامىز, ءبىز قازىرگىدەي دامىعان زاماندا وزگەشە مادەنيەتىمىزدى دامىعان ەلدەرگە ءوز دەڭگەيىندە تانىستىرا الماي-اق قويدىق. بۇعان الدە ءبىر مادەني ەسەپتەر ەمەس, تۇراقتى دا جۇيەلى جوبالار قاجەت ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرىپ وتىر. كەشە عانا اۋىلدان استاناعا كەلگەن قازاق قىزى اعىلشىن نەمەسە يسپان ءانىن تىڭداپ, سوعان ەلىكتەپ جۇرەتىنى شىندىق. ال بۇل سول ەلدەردىڭ مادەني ەكسپانسياسىنىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن بىلدىرەدى.
ءبىز الەمدىك تەحنيكالار جاساي المادىق, ونى مويىندايمىز. ال ەندى مادەني قۇندىلىقتارمەن الەمدىك دەڭگەيگە شىعۋعا مۇمكىندىكتەر ىزدەگەنىمىز ءجون سياقتى. نەگە ورحان پامۋك الەم وقىرماندارى ءسۇيىپ وقىعان روماندارىندا يسلام مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى, ونىڭ ىشىندە ورتا عاسىرلىق يسلامدىق ەرەكشەلىككە يە سۋرەت ونەرى تۋرالى ءسوز قوزعايدى؟ بۇل تۋرالى ءسىز ويلانا تۇرىڭىز, مەن ءسوز سوڭىندا جاۋابىن ايتامىن. جازبامىزدىڭ باسىندا شەكسپيردى ايتتىق. ەندى اباي تۋرالى دا بىرەر ءسوز قوسا كەتەلىك, ونى شەتەلگە ءوز بيىگىندە تانىستىرۋ ەسكەرتكىشتەر اشۋمەن ەمەس, شىعارمالارىن دۇرىس اۋدارىپ, ناسيحاتتالۋدان باستالعانى دۇرىس. بۇل دا جاھاندانۋ كەزىندەگى قازاق مادەنيەتىن ساقتاۋدىڭ, ونى دامىتۋدىڭ ءبىر تاراۋى بولا الادى.
ايگىلى جازۋشى كافكانىڭ «دۇنيەنى ارالاعان ساپارىم مەنىڭ ءومىرىمدى وزگەرتتى» دەگەنى بار. ەگەر كافكا قازاق دالاسىنا كەلىپ, ءبىزدىڭ باي مادەنيەتىمىزدى كورسە, نە دەر ەدى؟ بۇنداي مادەنيەتتى حالىقتا باقىتتان باسقا جول جوق شىعار دەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن؟ از ۇيىقتاپ, كوبىرەك قيالداعان كافكادان مۇنداي جۇرەكجاردى كوزقاراس ايتىلارى تاڭعالارلىق ءىس ەمەس. حوش, جاڭاعى ورحان پامۋكتىڭ روماندارىنداعى يسلامدىق مادەني قۇندىلىقتار تۋرالى ءوز ويىمدى جاۋاپ رەتىندە ايتايىن. جاھاندانۋ مەن باتىس وركەنيەتى اراسىندا يسلام مادەنيەتى جوعالىپ كەتپەي مە دەگەندى ول كوپ ويلاعانى سونشا, شىعارمالارىنا سونى نەگىزگى ارقاۋ ەتىپ الادى. سول ءۇشىن بۇكىل رومانى سول جۇلگەنى بويلاپ, جازىلدى. بىلاي قاراساڭ كوركەم شىعارما, بىراق ونىڭ ايتارى يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسى, وزىندىك ەرەكشەلىگى, قاسيەتى تۋرالى ءسوز قوزعايدى.
سونىمەن, ءبىز سياقتى از حالىق ءۇشىن مىنا عاسىر باسەكەنىڭ, تايتالاستىڭ عاسىرى. سول باسەكەدە مادەنيەتىمىزبەن وزگەدەن وقشاۋ, دارا تۇرايىق. ول ءۇشىن ءار كىسى الاش ۇرانى بولعان ء«بارى ەلىم ءۇشىن» دەگەن تۇتاس يدەيانى تۋ ەتىپ ۇستاۋى ءتيىس. ۋاقىتتىڭ اساۋ تولقىندارى ەشبىر حالىقتى, ەش ۇلىستى اياعان جوق. ءسال بوساڭسىساڭ, اعىزىپ اكەتە بەرەدى, بۇل – ءومىر شىندىعى. ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ ويىمىزدا ءتىل مەن مادەنيەت دەيتىن ەكى ءتۇرلى ماڭگىلىك بايلىق تۇرعانى دۇرىس. الەم ءسات سايىن وزگەرىپ جاتىر, وسى تۇستا ءبىزدىڭ سانامىزدا دابىلىن قاعىپ سانسىز قوڭىراۋ كورىنىس بەرۋدە, ال ونىڭ قانداي دىبىس شىعاراتىنى ونىڭ سوعۋشىسىنا بايلانىستى.
