ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
كەز كەلگەن اپاتتىڭ الدىن الۋ كەرەك
ۇكىمەت وتىرىسىندا كۇن تارتىبىنەن تىس اباي وبلىسىنداعى ءىرى تابيعي ورتكە قاتىستى احۋال ارنايى قارالدى. «جاعدايدى دۇرىس باعالاپ, كەز كەلگەن اپاتتىڭ الدىن الۋعا بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋ كەرەك», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى ءورت جەدەل ءورشىپ, بىرقاتار ەلدى مەكەنگە قاۋىپ تونگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى تۇرعىندار كوشىرىلىپ, سەمەيدە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە توتەنشە جاعداي رەجىمى ەنگىزىلدى.
«ۇيلەستىرۋ شتابىنىڭ وتىرىستارى ۇنەمى وتكىزىلىپ تۇردى. وكىنىشكە قاراي, ادامدار قازا تاپتى. 14 ادامنان ايىرىلىپ قالدىق. ۇكىمەت اتىنان قازا تاپقانداردىڭ تۋىستارى مەن جاقىندارىنا كوڭىل ايتامىن. ۇكىمەت پەن اكىمدىك تاراپىنان قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا قاجەتتى كومەك كورسەتىلەتىن بولادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
وتىرىسقا قاتىسۋشىلار ورتتەن قازا تاپقانداردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى.
پرەمەر-مينيستر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازا بولعانداردىڭ وتباسىلارىنا كەلەسى قولداۋ ءىس-شارالارى كورسەتىلەتىنىن ايتتى:
- «قازاقستان حالقىنا» قورىنان 7 ملن تەڭگەدەن, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعان ءاربىر بالاعا 2 ملن تەڭگەدەن;
- وتباسىنىڭ ەڭبەككە جارامسىز بارلىق مۇشەسىنە (كامەلەتكە تولماعان بالالارعا) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا جاردەماقى;
- وتباسىنىڭ ەڭبەككە جارامسىز بارلىق مۇشەسىنە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا بىرجولعى الەۋمەتتىك تولەماقى;
- قاجەتتى جيھازبەن جابدىقتالعان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ;
- بجزق-دان جەرلەۋگە ارنالعان بىرجولعى تولەم.
سونداي-اق نەسيەلەردى ەسەپتەن شىعارۋ ءۇشىن قازا بولعان ادامدار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ نەسيەلىك جۇكتەمەسى انىقتالادى. وعان قوسا قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارى مەن زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان قور قۇرىلدى.
اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇرانحاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ءورتتىڭ جالپى اۋدانى شامامەن 60 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى, 43 مىڭ گەكتارى – بەلسەندى نۇكتەلەر. ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق. ءورتتى ءسوندىرۋ جۇمىستارى ءۇش باعىتتا ءجۇرىپ جاتىر: شىعىس باعىتتا – ءورتتى توقتاتۋ ءۇشىن اۋىر تەحنيكامەن ورمان كەسىلىپ, قالعان ەكى باعىت بويىنشا – جەتۋ قيىن جەرلەردە ءورت تىكۇشاقپەن ءسوندىرىلىپ جاتىر. جالپى, ءورتتى جويۋعا 1 532 ادام, 321 تەحنيكا جانە 14 تىكۇشاق جۇمىلدىرىلدى. ءۇش ءۇي جانە ەكى تەحنيكا ورتەنىپ كەتتى. گازدان ۋلانعان ەكى ورمان قىزمەتكەرى ساۋىعىپ كەلەدى. ۋسپەن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ قازا بولعان 14 قىزمەتكەرىنىڭ وتباسىلارىنا كومەك كورسەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«دالادا نەمەسە ورماندا ءورت شىققاندا ءبىرىنشى كۇنى, العاشقى ساعاتتاردا ءتيىستى قادامداردى قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. مۇندايدا جاعدايدى دۇرىس باعالاپ, كەز كەلگەن اپاتتىڭ الدىن الۋعا بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋ كەرەك», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
پرەمەر-مينيستر ەلدىڭ ۇلتتىق پاركتەرى مەن ورمان شارۋاشىلىقتارىن ءورتتى ەرتە انىقتاۋ جانە مونيتورينگ جۇيەلەرىمەن جاراقتاندىرۋ جونىندە ءىس-شارالار قابىلداۋدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تابيعي ورتكە قارسى ارەكەت ەتۋ الگوريتمىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى.
ەسەپ حالىق تۇرمىسىنان الىنسا يگى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ ەسەپتى كەزەڭدە رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى 4,5%-عا وسكەنىن باياندادى. اتاپ ايتقاندا, ناقتى سەكتورداعى ءوسىم – 3,6%-دى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 4,9%-دى قۇرادى. بارلىق نەگىزگى سالا وڭ ديناميكا كورسەتتى. بۇل رەتتە ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەر قۇرىلىس (+12,1%), ساۋدا (+10,2%), سونداي-اق اقپارات پەن بايلانىس (+9,1%) سالالارىنا تيەسىلى بولدى.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ءوسۋ قارقىنى 17,2%-دى قۇرادى. ولاردىڭ اعىنى كولىك جانە قويمالاۋ سالالارىندا – 56%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 31%-عا, ونەركاسىپتە – 15,7%-عا, سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارىندا 3%-عا ءوستى.
الدىن الا قورىتىندىلار بويىنشا قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 11,1%-عا ارتىپ, 44,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت 25,5 ملرد دوللاردى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 7,5%-عا ءوسىپ, 8 ملرد دوللارعا جەتكەن. تاۋارلار يمپورتى 18,9 ملرد دوللارعا جەتتى. جالپى العاندا, رەسپۋبليكانىڭ وڭ ساۋدا بالانسى 6,6 ملرد دوللاردى قۇرادى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ اتاپ وتكەندەي, بەس اي ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 8 ترلن تەڭگەدەن اسا كىرىس تۇسكەن. ءسويتىپ, جوسپار 103% ورىندالىپتى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 5,4 ترلن تەڭگەگە (93,8%), جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر – 2,6 ترلن تەڭگەگە (128,9%) تولىقتىرىلدى. بارلىق وڭىردە دەرلىك تابىس جوسپارلارى ويداعىداي قورىتىندىلاندى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى 98,5%-عا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 98,8%-عا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارى 98,9%-عا ورىندالدى.
پرەمەر-مينيستر بەس ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ ونەركاسىبى سالالارى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە نەگىزگى ۇلەستى قوسىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. وندا ماشينا جاساۋدا – 32%, ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل جاساۋدا – 41%, سونداي-اق جەڭىل ونەركاسىپتە 31% ءوسۋ ديناميكاسى تىركەلدى.
قۇرىلىس سالاسى 12,1%-عا, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى 4,9%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 3,5%-عا ءوستى. دايىن مەتالل بۇيىمدارىنىڭ ءوندىرىسى – 11%-عا, پلاستماسسا بۇيىمدارى – 7,7%-عا, تاماق ونىمدەرىن شىعارۋ – 6,5%-عا, مينەرالدى ءونىم شىعارۋ 4,1%-عا ارتتى.
جالپى ەسەپتى كەزەڭدە بارلىق نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەردىڭ ءوسىمى اباي, اقمولا, باتىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, ۇلىتاۋ وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا تىركەلدى. ەڭ تومەن كورسەتكىشتەر اتىراۋ جانە الماتى وبلىستارىندا ەكەن.
ۇكىمەت باسشىسى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ بولجامدارىن 2 ەسەگە جۋىق ازايتقانىن ايتتى.
«الايدا سىرتقى فاكتورلارعا قاراماستان, ءبىز ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قانا قويماي, ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بازالىق سالالاردى ساپالى دامىتۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ, ەڭبەك كىرىستەرىنىڭ ءوسۋى, ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ەسەبىنەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جونىندە بەلسەندى ءىس-شارالار قابىلدانۋعا ءتيىس», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
بۇل رەتتە پرەمەر-مينيستر قارجىلىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى باعدارلامالاردىڭ بىرقاتار اكىمشىلەرى بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرمەگەن. وسىعان بايلانىستى ەڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بيۋدجەت پارامەترلەرىنىڭ ساقتالۋىن, قاراجاتتىڭ ءتيىمدى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا جوسپارلانعان ينۆەستيتسيالىق ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋى ەرەكشە باقىلاۋدا بولۋعا ءتيىس. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارلىق جوسپارلانعان كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋ كەرەك», دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن ءاليحان سمايىلوۆ.
مال كوبەيسە – ەل ريزىعى
ەلىمىز مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىرقاتار ءونىمى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ايتارلىقتاي تومەندەتتى. بۇل جونىندە ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ ايتتى. سالا باسشىسى قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكانىڭ اوك جالپى ءونىمىنىڭ شامامەن 40%-ى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەنىن باياندادى. تالداۋ ناتيجەلەرى سالانىڭ تۇراقتى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتىپ وتىر. مالدىڭ بارلىق ءتۇرى تۇراقتى وسۋدە. 2022 جىلدىڭ وزىندە ءىرى قارا مال سانى – 4,2%-عا, قوي – 4,8%-عا, جىلقى – 10,5%-عا, تۇيە – 6,5%-عا, قۇس سانى 4%-عا ءوستى.
سونىمەن بىرگە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرى دە وسۋدە. اتاپ ايتقاندا, ساۋىلعان ءسۇت مولشەرى 4,7%-عا, سونداي-اق سويىلعان قوي سالماعى 8,6%-عا, تاۋىقتاردىڭ جۇمىرتقا اكەلۋ كورسەتكىشى 17,2%-عا ءوستى. جالپى, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 0,9%-عا, ال وسى جىلدىڭ 5 ايىندا 3,6%-عا ۇلعايدى.
قازىرگى مەملەكەتتىك قولداۋ ءىس-شارالارى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وتكەن جىلى ينۆەستيتسيا كولەمى 67%-عا ارتىپ, 117,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بارلىعى 102 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ينۆەستيتسيالاردىڭ ەڭ كوپ كولەمى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ قۇرىلىسىنا سالىنعان. ماسەلەن, 2022 جىلى قۋاتى 52,4 مىڭ توننانى قۇرايتىن 36 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار جالپى قۋاتى جىلىنا 41,9 مىڭ توننا قۇس ەتىن قۇرايتىن 7 قۇس فابريكاسى پايدالانۋعا بەرىلدى.
بيىل سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ناتيجەسىندە, وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 373 مىڭ توننا ءسۇتتى قۇرايتىن 65 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر, بۇل رەسپۋبليكانىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن 39%-دان 11%-عا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى اياسىندا مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ تەتىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. باقىلاۋشى ورگانداردىڭ ەسكەرتۋلەرى نازارعا الىنىپ, سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنان سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى بار نورمالار الىپ تاستالدى. سونىمەن قاتار ۆەتەريناريا جۇيەسىن رەفورمالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
وڭىرلەردە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ بايانداما جاسادى.
پرەمەر-مينيستر مال شارۋاشىلىعى ەلىمىز ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى جانە ءداستۇرلى سالالارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان سالاعا ەلەۋلى تۇردە قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, مال باسىن جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن بيىل 108 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.
«بۇل ءىس-شارالار مال باسى مەن قۇس سانىنىڭ وسۋىنە, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وندىرىسىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسى سالاعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 67%-عا ءوستى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار بىرقاتار ءونىمى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىك ايتارلىقتاي تومەندەدى. ماسەلەن, يمپورت ءسۇت ءوندىرىسى بويىنشا 45%-دان 39%-عا دەيىن, قۇس ەتىنىڭ ءوندىرىسى بويىنشا 51%-دان 32%-عا دەيىن تومەندەدى.
وعان قوسا مال شارۋاشىلىعى ونىمىندەگى وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرقاتار پروبلەمالىق ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. مىسالى, جەمشوپ ءوندىرىسى بويىنشا.
اۋىسپالى ەگىستەگى, ءبىرىنشى كەزەكتە سۋارمالى جەرلەردەگى جەمشوپ داقىلدارىنىڭ ۇلەسىن كەڭەيتۋ جۇمىسى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەي وتىر. سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دەنساۋلىعى ۇيىمىنىڭ جەلىسى بويىنشا قازاقستان ۇزاق ۋاقىت بويى اۋسىلدان تازا مارتەبەسىن الا الماي ءجۇر ەكەن. ۇكىمەت باسشىسى وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالدى.
«بۇل جۇمىستى بيىلعى مامىر ايىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان بولاتىن. بىراق ول ۋاقتىلى جۇرگىزىلمەدى. سوندىقتان حالىقارالىق ۇيىمنان ماقۇلداۋ الىنعان جوق. بۇل وتاندىق مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەتكىزۋ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە, ونى ءوندىرۋدى ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇل – ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ ءالسىز جۇمىسىنىڭ دالەلى. حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ قىزمەتىن قايتا قاراۋ قاجەت», دەپ نىعىزدادى ءسوزىن ءاليحان سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سالا كورسەتكىشتەرىن قالىپتاستىرۋ ادىستەمەسى بويىنشا دا ماسەلە تۋىنداعان. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا رەسمي دەرەككوزدەردەگى مالىمەتتەردە ورتا ەسەپپەن 20%-عا الشاقتىق بار. ء«دال وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعى جۇرگىزىلۋى كەرەك», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ودان بولەك, قازاقستاندا ءجۇن مەن بىلعارى وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي الەۋەت بار, سول ءۇشىن جوعارى قايتا وڭدەلگەن ونىمدەردى شىعارۋدى كەڭەيتۋ كەرەكتىگىنە دە نازار اۋدارتتى.
قورىتىندىلاي كەلە, ۇكىمەت باسشىسى اۋىسپالى ەگىستەگى جەمشوپ داقىلدارىنىڭ ۇلەسىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, حالىقارالىق تاجىريبەنى جانە تسيفرلاندىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ۆەتەريناريا جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋدى, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىن جۇرگىزۋ جونىندەگى جول كارتاسىن دايىنداۋدى تاپسىردى.
وعان قوسا ءاليحان سمايىلوۆ وتاندىق مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كەشەنىن جانە الگوريتمدى ازىرلەۋ, سونداي-اق وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۋسىلدان تازا مارتەبەسىن الۋ قاجەتتىگىن تاعى قايتالاپ ايتتى.
