سوكرات ايتتى دەيتىن مىناداي ءسوز بار: «كۇردەلى كەزەڭدەر قايراتتى ادامداردى ومىرگە اكەلەدى. قايراتتى ادامدار بەيبىت زامانداردى ورناتادى. بەيبىت زاماندار ءالسىز ادامداردى دۇنيەگە كەلتىرەدى. ءالسىز ادامدار قيىن ۋاقىتتارعا دۋشار ەتەدى». ءومىر جولى وسىلاي الما-كەزەك اۋىسىپ وتىرادى. ەندەشە ءبىز قازىر وسى اينالىمنىڭ قاي تۇسىندامىز؟ جەر-جاھاندا بولىپ جاتقان جاعدايلارعا قاراساق, ادامزات بالاسى بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن بىلمەي, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان جايماشۋاق زاماندى ۋىستان شىعارىپ العانعا ۇقسايدى. قۋاتتى ەلدەر اراسىنداعى قىرعيقاباق سوعىس, جەر-انا يگىلىكتەرىنىڭ ءجون-جوسىقسىز پايدالانىلۋى, الەمدىك ساياساتتاعى جۇيەلى قاتەلىكتەر, مەملەكەتتەر مەن حالىقتار اراسىندا تولەرانتتىلىقتىڭ جوعالىپ, ونىڭ ورنىن ءوزارا سەنىمسىزدىكتىڭ باسۋى الەمنىڭ ءار جەرىندە سوعىس ءورتى تۇتانىپ, ساياسي شيەلەنىستەردىڭ ورىن الۋىنا اكەلىپ سوقتى.
وعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى, جەر سىلكىنىستەرى, كليماتتىڭ وزگەرۋى سەكىلدى تابيعي اپاتتار قوسىلىپ, ادامزاتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بارىنشا تىعىرىققا تىرەپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى, جوعارىداعى سوكراتتىڭ پايىمىنا سالساق, ءبىزدىڭ كۇردەلى كەزەڭگە تاپ كەلگەنىمىزدى كورسەتسە كەرەك.
بۇگىندە الەم مەملەكەتتەرى وسى قالىپتاسقان داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن جان-جاقتى جانتالاسىپ, تال قارمانىپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, پاندەميا مەن قاقتىعىستار ءتىپتى اقش پەن قىتايداي الپاۋىت ەكونوميكالاردىڭ ءوزىن شايقالتىپ جىبەردى. «تۇيەنى جەل قوزعاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەندەي, الىپ ەلدەردى تيتىقتاتقان كۇيزەلىس كەيبىر شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن تىپتەن تومەندەتىپ, قازىناسىن جۇتاتىپ تاستادى. بىرقاتار ەل اشتىقتىڭ الدىندا تۇر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 77-سەسسياسىنىڭ جالپى دەباتىندا سويلەگەن سوزىندە بۇگىندە قالىپتاسقان جاعدايعا جان-جاقتى باعا بەرە كەلە, مۇنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە ەكى ۇرپاقتان كەيىن تاعى دا يادرولىق قارۋ قولدانۋ قاتەرىن ءتوندىرىپ وتىرعانىن ايتتى.
ء«تارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن ءارى بۇرىن قالىپتاسقان حالىقارالىق جۇيەنىڭ ورنىن حاوس پەن بولجاۋعا كەلمەيتىن جاعداي باستى. تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىكتىڭ جاھاندىق جۇيەسى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالا المادى. قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى كەلمەسكە كەتىپ بارادى. الەمدىك الپاۋىتتار اراسىنداعى ءوزارا سەنىمسىزدىك جىلدام ارتا ءتۇستى. الەم جاڭا اسكەري قاقتىعىس وشاقتارىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. ءبىز ەكى بۋىننان كەيىن العاش رەت يادرولىق قارۋدىڭ قولدانىلۋ قاۋپىمەن بەتپە-بەت كەلدىك. تەكەتىرەستەر جاساندى كەدەرگىلەر مەن ەكونوميكالىق وقشاۋلانۋعا اكەلەدى. ەكونوميكالىق جانە ساياسي سانكتسيالار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تىزبەگىن جويىپ, ميلليونداعان ادامدارعا, اسىرەسە قوعامنىڭ وسال توپتارىنا قاۋىپ توندىرەتىن «جاڭا نورماعا» اينالدى», دەدى پرەزيدەنت.
جاھاندى جايلاعان قاقتىعىستاردان, جەر قايىستىرعان داعدارىستان قالاي قۇتىلامىز؟ الەمدى قاۋىپسىز ءارى قولايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنا اينالدىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل تۇرعىدا بۇۇ نەگىزىندە قالىپتاسقان ىرگەلى قاعيداتتارعا قايتا ورالۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن.
ء«بىز مەملەكەتتەر ەگەمەندىگىنىڭ تەڭدىگى, مەملەكەتتەردىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى, مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى سەكىلدى باستاپقى ءۇش قاعيدات اراسىنداعى بايلانىستى قايتا زەردەلەۋىمىز قاجەت. بۇل ءۇش قاعيدات ءوزارا ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى. وسى قاعيداتتاردىڭ ءبىرىن ساقتاۋ قالعان ەكەۋىن ۇستانۋدى بىلدىرەدى. ال ولاردىڭ ءبىرىن بۇزۋ, باسقا ەكەۋىن بۇزعان بولىپ سانالادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت ايتقانداي, مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ولاردىڭ باسىن قوسىپ, پىكىر الماساتىن, بىرىندە بار تاجىريبەنى ەكىنشىسىمەن ءبولىسىپ, قوردالانعان پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋگە اتسالىساتىن ارنايى ورتا كەرەك ەكەنى حاق. مىنە, سونداي جيىنداردىڭ ءبىرى – ەلىمىز تاراپىنان قولعا الىنعان استانا حالىقارالىق فورۋمى. پاندەمياعا دەيىن جىل سايىن ءوتىپ وتىرعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جەتىستىكتەرى نەگىزىندە پايدا بولعان جاڭا فورماتتاعى بۇل جيىن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ ماقساتىندا شەتەل ۇكىمەتتەرىنىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, بيزنەس پەن عىلىمي ورتانىڭ جوعارى لاۋازىمدى دەلەگاتتارىنىڭ ديالوگىنە ارنالعان الاڭ بولماق.
«استانا حالىقارالىق فورۋمى الەمدىك جۇيەنىڭ نەگىزگى پوستۋلاتى رەتىندە ىنتىماقتاستىققا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قۇرىلدى. شىعىس پەن باتىس اراسىن بايلانىستىرۋشى كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ سىندارلى حالىقارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ بويىنشا تەرەڭ تاريحى بار. بۇل ساياسات 2022 جىلى ەلەۋلى سىناقتان وتكەنىمەن, ءوزىنىڭ ورنىقتىلىعىن دالەلدەدى. ءبىز ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇندىلىعىن كورسەتە بىلدىك. استانا حالىقارالىق فورۋمى ارقىلى جاڭا ديپلوماتيالىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي جولداردى ايقىنداي وتىرىپ, الدىمىزدا تۇرعان ورتاق سىن-قاتەرلەردى بىرلەسە جەڭۋ ءۇشىن جاڭا قاتىناس كوپىرلەرىن ورناتىپ, بايلانىستاردى نىعايتامىز دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قازاق ەلىنىڭ گەوساياسي جانە جاعرافيالىق ورنالاسۋ جاعدايىنا قاراي باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرۋشى كوپىر رەتىندەگى ءرولىن اتاپ ءوتىپ وتىر. راسىندا حح عاسىردا قىرعيقاباق تەكەتىرەس نەگىزىنەن كسرو مەن اقش اراسىندا وتسە, جاڭا عاسىردا عالامدىق «تارتىلىس» ورتالىقتارىنىڭ ورىندارى اۋىسقانى بەلگىلى. قازىر اقش پەن قىتاي ءوزارا اقپاراتتىق, ساۋدا-ساتتىق, سانكتسيالىق, ت.ب. گيبريدتى سوعىس جۇرگىزىپ جاتىر. ونىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا اسەرىن ءبارىمىز سەزىنىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى دە ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى ءتۇرلى قاقتىعىس پەن كيكىلجىڭدى ءتيىمدى جولمەن شەشۋ ماقساتىندا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا سان الۋان تاقىرىپ پەن سالا بويىنشا قولعا الىنعان فورۋمدار مەن باسقوسۋلار, ماسەلەن, 2008 جىلدان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, سيريا جانجالىن توقتاتۋعا ارنالعان استانا ۇدەرىسى, بۇرىن ءبىر-ءبىرىنىڭ قولىن الىپ كورمەگەن ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىن ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرعىزعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى, وزگە دە ءىس-شارالار ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرىپ كەلەدى.
بۇدان بولەك, ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ ارقىلى ازەربايجان مەن ارمەنيا قاقتىعىسىن, سيريا, اۋعانستان پروبلەمالارىن شەشۋگە اتسالىستى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەي مەن ۋكرايناعا ارااعايىندىق جاساپ, ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردى قازاقستاندا وتكىزۋگە ۇسىنىس بەرگەنى بەلگىلى. مىنە, سول ۇردىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ ءوتۋى تالاي جىل قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ توڭىن ءجىبىتىپ, مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستارعا جاڭا سەرپىلىس بەرەدى دەگەن ويدامىز. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىق, ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ وزىق ۇلگىسىن الەمدىك قاۋىمداستىققا تانىستىرۋدىڭ تاعى ءبىر كەرەمەت مۇمكىندىگى بولماق.
كەشە فورۋمعا قاتىسۋعا كەلگەن ەقىۇ باس حاتشىسى حەلگا شميد تە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەسۋدە 2010 جىلى استانادا وتكەن ۇيىم سامميتىنەن كەيىن مۇنداي ۇلكەن جيىن وتپەگەنىن جانە قازاقستاننىڭ بەلسەندى ءرولىن اتاپ ءوتتى. «قيىندىقتارعا قاراماستان, ەقىۇ بىرەگەي ديالوگ الاڭى رەتىندە قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى بەلسەندى ءرولىن وڭ باعالايمىن. استانا دەكلاراتسياسى, شىن مانىندە, ۇيىمنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى. قازىر مامىلەگە كەلۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ پىكىرىمىزگە قۇلاق اسۋ وتە ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. ەقىۇ-نىڭ نەگىزى مىندەتى دە وسى», دەدى ول.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت, ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقانداي, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس بارىسىندا يادرولىق قارۋدىڭ پايدالانىلۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى بولىپ تۇر. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ مىندەتتەمەلەرىن تاعى ءبىر پىسىقتاي تۇسكەن ماڭىزدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «يادرولىق قارۋسىزدانۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قىرىنا اينالدى. ءبىز يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جولىنداعى كۇرەسىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل سالاداعى كەيبىر جەتىستىكتەرگە قاراماستان, وكىنىشكە قاراي, جالپى احۋال جاقسى ەمەس. يادرولىق دەرجاۆالار اراسىندا كۇشەيىپ كەلە جاتقان باسەكە مەن تەكەتىرەس ءبىزدى الاڭداتادى. سونداي-اق ءبىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ جالپى كونفەرەنتسياسى اياسىندا ىلگەرىلەۋ جوق ەكەنىنە الاڭدايمىز. الدىمىزدا قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى جاڭا مەحانيزمدەردى ازىرلەۋ جونىندە اسا كۇردەلى مىندەت تۇر», دەگەن بولاتىن.
استانا حالىقارالىق فورۋمىندا كەلەشەككە قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان يادرولىق قارۋ قاۋپى دە كەڭىنەن تالقىعا سالىناتىنىنا ءشۇبا جوق. ەڭ باستىسى, تورتكىل دۇنيە باس قوسقان جەردە التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتىپ, تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەتىنىن ءدۇيىم كوپتىڭ سانالارىنا جەتكىزۋ. قازاق ەلىنىڭ بۇل تۇرعىداعى مول تاجىريبەسى ويعا العان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالاتىنىنا كەپىل بولسا كەرەك.
