ونەركاسىپ پەن ەكولوگيا قالاي ۇيلەسەدى؟

ونەركاسىپ نىساندارىنىڭ اينالاعا اسەرىن ازايتۋ ‒ باس­قا­رۋشى كومپانيالاردىڭ موي­نىنداعى ماڭىزدى مىندەت. اسى­رەسە مۇنايلى ولكە اتى­راۋ ماڭىندا قوردالانعان ەكو­لو­گيالىق پروبلەمالار جۇرت­شى­لىق كوكەيىندە كوپتەن كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان كومپانيالار تۋىنداعان بارلىق وزەكتى ماسەلەنى كوپشىلىكپەن اشىق تالقىلاۋعا, ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن تابۋعا ءتيىس. اتىراۋ قالا­سىن­دا دۇنيەجۇزىلىك قورشاعان ورتا­نى قورعاۋ كۇنىنە وراي ەكو­لوگيا جانە ونەركاسىپ تاقى­رى­بىنا ارنالىپ وتكەن كونفەرەنتسيادا وڭىردەگى قمگ اكتيۆ­تەرىندە قورشاعان ورتاعا بولىنەتىن زاتتاردى ازايتۋ ءىس-شارالارى تالقىلاندى. ءىس-شارادا قوعام وكىلدەرى, ەكو-بەلسەندىلەر مەن ۆولونتەرلەر, ەكولوگ عا­لىم­­دار قمگ جانە ونىڭ وڭىردەگى ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ باسشىلىعىنا ء(اموز, KPI زاۋىتى, «ەمبىمۇنايگاز» اق), وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆكە, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجى­لىسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا جانە كەزدەسۋدىڭ باسقا دا قاتىسۋ­شى­لا­رىنا وزدەرىن تولعاندىرعان سۇ­راق­تاردى قويۋعا مۇمكىندىك الدى.

قاتىسۋشىلارعا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وتىن-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى تۇتىنۋدى قىسقارتۋ جوسپارى ۇسىنىلدى. مىسالى, كەشەندى ءىس-شارالار جۇرگىزىپ, پەشتەردى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ مەن قوندىرعىلارداعى ەسكىرگەن وت­تىقتاردى اۋىستىرۋدىڭ ناتي­­جەسىندە كاسىپورىن شىعا­رىن­دى­لارى 2023-2027 جىلدارى 327,8 مىڭ تونناعا ازاياتىن بولا­دى. سونداي-اق زاۋىتتا 2025 جىل­عا دەيىن رەزەرۆۋارلاردان­ كومىرسۋتەك بۋلارىنىڭ اتموسفەرادا بۋلا­­نۋىن ازايتۋ ءۇشىن پونتوندار ورناتۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جوبا كومىرسۋتەكتەردىڭ بۋلانۋىن ءار رەزەرۆۋاردان 80%-عا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءاموز باسشىلىعى سونداي-اق ءتورت تەحنولوگيالىق قوندىرعىدا (زاۋىتتاعى لاستاۋشى زاتتار شى­عارىندىلارىنىڭ نەگىزگى كوزدەرى) اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزۋ جايىنان حاباردار ەتتى. مونيتورينگ جۇيەسى پەشتەر مەن قازاندىقتاردان ءتۇتىن گازدارىنىڭ قۇرامىنداعى كۇكىرت انگيدريدى, كۇيە, مەتان, ازوت وكسيدتەرى, كومىرتەگى وكسيدى بويىنشا تالداۋ ناتيجەلەرىن اۆتوماتتى رەجىمدە باقىلاۋشى ورگاندارعا جىبەرىپ وتىرادى. بۇل جۇيە كاسىپورىننىڭ ەكولوگيا سالاسىندا اشىقتىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاسالعان.

سونىمەن قاتار زاۋىت سۋ رەسۋرستارىن ۇقىپتى پايدالانۋعا دا جاۋاپتى. ول ءۇشىن الداعى بەس جىلدا اعىندى سۋلاردى تازارتۋ قوندىرعىسى سالىنباق. جوبا جايىق وزەنىنەن سۋ تۇتىنۋ كولەمىن 57%-عا ازايتۋعا, سونداي-اق تازارتىلعان اعىندى سۋدى وندىرىستە قايتا قولدانۋ ارقىلى زاۋىتتىڭ سارقىندى سۋدى اعى­زۋ­ كولەمىن 70%-عا دەيىن تو­مەن­­­دەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتي­­جەسىندە, 2028 جىلعا قاراي وزەننەن الىناتىن سۋ كولەمى جىلىنا 7 ملن توننادان (2022 ج.) 3,9 ملن تونناعا دەيىن تومەندەيدى.

سول سەكىلدى قمگ «ەمبى­مۇ­نايگاز» اق جابدىقتارى ءۇشىن قازاندىق-پەش وتىنىن قو­ل­دانۋ كولەمىن تومەندەتۋ ار­قى­لى ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ­ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. قازىر دە دايىندىق كەزەڭى اياق­تال­عان. بۇدان بولەك, الداعى جىل­دارى «ەمبىمۇنايگاز» جوس­پا­رىندا مەتاننىڭ اعىپ كەتۋىن انىق­تاۋ جانە جويۋ تەحنولوگياسىن (LDAR) ەنگىزۋ دە بار.

ەلىمىزدەگى پوليپروپيلەن ون­دى­رەتىن بىرىكتىرىلگەن گاز-حي­ميا­لىق كەشەن 2022 جىلى جۇ­مى­سىن­ باستادى. KPI Inc. زاۋىتى ‒ پوليپروپيلەننىڭ جەتەكشى وندى­رۋ­شىلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل تەڭىز كەنى­شىندەگى شيكىزاتتى وڭدەۋدى باس­تا­عان العاشقى كاسىپورىن. زاۋىت تە­ڭىزدەن پروپاننىڭ ءبىرىنشى پار­تياسىن 2021 جىلى الدى. جوسپار بويىنشا جىلىنا 500 مىڭ توننا جوعارى ساپالى پولي­پروپيلەن شىعارۋ ەسەپتەلگەن. بۇل رەتتە كاسىپورىن ءونىم ساپاسىن ارتتىرىپ, قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن ازايتاتىن جاڭا تەحنو­لوگيالاردى ەنگىزۋمەن بەلسەندى اينالىسىپ كەلەدى. زاۋىت ىسكە قوسىلعان كۇننەن باستاپ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتىپ, ونىمدەرىن بىرقاتار شەت مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدا. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا كاسىپورىن جوعارى ساپالى ونىممەن قامتا­ما­سىز ەتىپ قانا قويماي, قورشا­عان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باعىت­تالع­ان مىندەتتەرىن ۇقىپتى ورىن­داۋدا. پوليپروپيلەن ءوندىرى­سى­نىڭ بارلىق كەزەڭىندە زاۋىت­قا تۇسەتىن شيكىزاتتىڭ, تۇتى­نى­لا­تىن جانە اعىندى سۋلاردىڭ سا­پاسى, پايدالانۋ كەزىندەگى شىعارىندىلار سوڭعى ونىمگە قويىلعان تالاپتاردىڭ سايكەستىگى راستالعانشا ۇنەمى باقىلاۋدا بولادى. جەتكىزىلەتىن شيكىزاتتىڭ, ەنەر­­­گيا رەسۋرستارىنىڭ جانە دايىن ءونىمنىڭ ساپاسىن باقى­لاۋ­ ءۇشىن زاۋىتتا الەم­دە­گى جەتەكشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ­ تا­بى­لاتىن شۆەيتساريالىق كومپانيا شىعارعان SGS سىناق زەرت­حاناسى جۇمىس ىستەيدى. جۇ­مىس­تىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زەرتحاناعا 143 بىر­لىك ساراپتامالىق جابدىق ور­نا­تىل­عان. وندا جىل سايىن 260 مىڭنان اسا سىناق جۇرگىزىلەدى. زاۋىتتا پاي­دالانىلاتىن بارلىق سۋدان سى­ناما الىنادى. ەكولوگيالىق اسپەك­تىلەردى باقىلاۋ ماقساتىندا الاۋ گازىنا, پايدالانىلعان گازدارعا, ءتۇتىن گازدارىنا جانە گاز تۋربيناسىنا زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.

بيىكتىگى 100 مەتر بولاتىن جو­عارى جانە تومەن قىسىمدى ەكى الاۋ جۇيەسى ءار كەز باقىلاۋدا جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تا­لاپتارىنا تولىق سايكەس كە­لە­دى. ولار ىسكە قوسۋ, ءوشىرۋ جانە تو­تەن­شە جاعدايلار كەزىندە توگىلگەن ءونىم­نىڭ تولىق جانۋى ءۇشىن قاجەت. كە­شەندى الاۋ 100% تازالىقپەن پروپاندى (كومىرقىشقىل گازى مەن سۋدى تۇزە وتىرىپ) جانادى, الاۋ جۇيەسىنەن شىعارىلاتىن شىعارىندىلار قورشاعان ورتاعا زيانسىز. زاۋىتتا تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر ءۇشىن اينالمالى­ سۋ قۇ­بىرى قولدانىلادى. ياعني اعىن­دى سۋلار (جاڭبىر, حيميالىق لاس­تانعان جانە تۇرمىستىق) قارا­با­تان­ قالاسىنىڭ كوممۋنالدىق نىساندارىنا جىبەرىلىپ, تازارتىلىپ, زاۋىتقا قايتارىلادى. الداعى ۋاقىتتا كاسىپورىن ەلەكتر قۋاتىن بۇدان دا كوپ ۇنەمدەپ, نەبارى 35 مۆت/ساع تۇتىنۋدى جوسپارلاپ وتىر. KPI زاۋىتىندا ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ باستالعان. باستاپقىدا ساعاتىنا 62 مۆت ەلەكتر ەنەرگيا­سىن تۇتىنۋ جوسپارلانعان بولا­تىن, بىراق زاماناۋي ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شەشىمدەر ەلەكتر ەنەرگياسىن ساعاتىنا 43 مۆت-عا دەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەستى. سونىمەن قاتار «جاسىل بەلدەۋ» قۇرۋ ماقساتىندا زاۋىت اۋماعىندا 2500-دەن اسا اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانعان.

جيىن اياسىندا «قاز­مۇ­ناي­گاز» اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىم­دىگىمەن مەموراندۋمعا قول قوي­دى­. قۇجات بويىنشا ءۇش جىل ىشىندە اتىراۋ اۋماعىندا 10 مىڭعا دەيىن اعاش وتىرعىزۋ كوزدەلدى. ۇلتتىق كومپانيا اتموسفەراعا بولىنەتىن زاتتاردى باسقارۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردان بولەك, شيكى گازدى الاۋ ەتىپ جاعۋدى ازايتادى. سۋ رەسۋرستارىن قايتا پايدالانۋ, سونداي-اق رەكۋلتيۆاتسيا جۇمىستارى قولعا الىندى. كومپانيا 2030 جىلعا قاراي تۇراقتى الاۋ جاعۋ كولەمىن نولگە دەيىن جەتكىزۋگە مىندەتتەمە الدى. قازىردىڭ وزىندە 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا شيكى گازدى الاۋدا جاعۋ كولەمى 89%-عا­­ تومەندەدى. بۇل كورسەتكىشكە نە­گى­زىنەن «ەمبىمۇنايگازدا» گاز وڭدەۋ قوندىرعىسىن پايدالانۋعا بەرۋ ارقىلى قول جەتكىزدى. «قاز­مۇنايگاز» ءوندىرۋشى كوم­پا­نيالاردىڭ كەن ورىندارىندا بۇرىننان جينالعان مۇنايمەن لاستانعان جەرلەردى تازارتۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىس اتقاردى. سوڭعى ەكى جىلدىڭ وزىندە كومپانيالار توبى بويىن­شا بارلىعى 1,2 ملن توننادان اسا جىلدار بويى جينالعان مۇناي قالدىقتارى كادەگە جاراتىلىپ, 192 گەكتار جەر قالپىنا كەلتىرىلگەن.