ەلىمىزدە ماشينا جاساۋدى جەدەل دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستىق-شيكىزاتتىق بازا, تەحنيكالىق جانە وندىرىستىك قۇزىرەتتەر, ءىرى وتكىزۋ نارىقتارى (قحر, ەاەو), ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپورىندار بار. ماشينا جاساۋ سالاسىن تابىستى دامىتۋدىڭ جانە كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى دا قاجەتتى شارتى ‒ سالا كاسىپورىندارىن قارجىلاندىرۋ, الەمدىك قۇن قۇرۋ جانە جەتكىزۋ تىزبەگىنە ينتەگراتسيالاۋمەن حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن نىعايتۋ, سونداي-اق سالاداعى عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتى ودان ءارى دامىتۋ.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى شيكىزات پەن قۇرامداس بولىكتەردەن باستالىپ, دايىن بۇيىممەن اياقتالاتىن تولىق تىزبەگى, سونداي-اق ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى وقشاۋلى قۇراستىرۋ ءوندىرىسى بار كاسىپورىندارمەن ۇسىنىلعان. 2021 جىلى ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر قىزمەتكەرگە 25,7 مىڭ دوللاردان كەلدى. سالانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا 65 ميلليارد تەڭگەدەن اسا (150 ميلليون دوللار) قاراجات سالىندى, 245 ميلليون دوللاردان اسا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ەلدىڭ ءىجو قۇرىلىمىنداعى ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ۇلەسى 1,5%-عا, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 11%-عا دەيىن ءوستى. بىراق وتاندىق ماشينا جاساۋ ونىمدەرى الەمدىك نارىقتا جەتكىلىكتى تۇردە ۇسىنىلماي وتىر (نەبارى 0,02%). بۇعان قوسا ماشينا جاساۋ ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جىل سايىنعى جالپى ءوسۋى اياسىندا يمپورتقا ايتارلىقتاي تاۋەلدىلىك ساقتالۋدا. ۇلتتىق ستاتيستيكا دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدىڭ بارلىق يمپورتىنىڭ شامامەن 40%-ىن ماشينا جاساۋ ونىمدەرى قۇرايدى (2021 جىلى 41,4 ملرد دوللاردىڭ 16,4-ءى). ماشينا جاساۋدىڭ ىشكى نارىعى وتاندىق وندىرىسپەن نەبارى 20% قامتاماسىز ەتىلەدى. ماكرووڭىر دەڭگەيىندە ماشينا جاساۋ ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ ەلەۋلى الەۋەتى بار. الايدا قازىرگى جاعداي نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسىمىز رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالارمەن, جاھاندىق جانە وڭىرلىك تاۋار جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋىمەن, جوعارى ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەرمەن كۇردەلەنە تۇسكەن. سول سەكىلدى سالاداعى نەگىزگى وندىرىستىك قورلار جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر دە جابدىقتار 37-40% دارەجەسىندە توزعان, ياعني نەگىزگى قورلاردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى كۇشەيتىلگەن باقىلاۋدى جانە جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. الايدا بۇل بانكتىك نەسيە بەرۋدىڭ جوعارى مولشەرلەمەلەرىنە, كاسىپورىنداردىڭ قايتا نەسيەلەنۋىنە, كەپىل بازاسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قيىندىق كەلتىرۋدە. ماشينالار مەن تەحنولوگيالىق جابدىقتاردىڭ فيزيكالىق توزۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى تەحنيكالىق الەۋەتتى تەجەيدى. ەسكى جانە توزعان تەحنيكانى جۇمىس كۇيىندە ۇستاۋ شىعىنداردى كوبەيتەدى, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن باسەڭدەتەدى, دايىن ءونىمنىڭ بىرلىگىنە وزىندىك قۇنىن ارتتىرىپ, ناتيجەسىندە وتاندىق ءونىمنىڭ نارىققا قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى. بۇدان بولەك, كاسىپورىندار اراسىنداعى جانە سالاارالىق كووپەراتسيانىڭ ناشارلىعى, ۇزاق مەرزىمدى وفتەيك-شارتتار مەحانيزمىنىڭ جەتكىلىكسىز ءبولىنۋى, بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تاعى باسقا كوپتەگەن فاكتوردىڭ تەرىس اسەرى بار.
سالانى دامىتۋدىڭ قالىپتاسقان ءوزارا بايلانىستى ماسەلەلەرىن كەشىكتىرمەي جانە كەشەندى تۇردە شەشۋ ماڭىزدى. ويتكەنى ولار تەحنولوگيالىق, تەحنيكالىق, زاڭنامالىق, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق, قارجىلىق-ەكونوميكالىق, ءبىلىم بەرۋ, كادرلىق جانە باسقا سالالارداعى ماسەلەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن قوزعايدى. وتاندىق ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىنىڭ ودان ءارى تابىستى جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سالانىڭ الەۋەتىن تولىق كولەمدە ىسكە اسىرۋدىڭ جۇيەلى ءتاسىلى قاجەت. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن, تەحنولوگيالىق ۇدەرىسىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتىن نىعايتاتىن كەشەندى جوسپاردى تابىستى ىسكە اسىرۋ سالا دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرىپ, ەلىمىزدىڭ تۇراقتى يندۋستريالىق وسۋىنە زور ۇلەس قوسادى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى 2024-2028 جىلدارعا ارناپ ازىرلەگەن قۇجات ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا تاۋاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرۋ مەن قولدانىستاعى تۇرلەرىن كەڭەيتۋ ارقىلى سالانىڭ تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتپەك. جوسپار وندىرىسكە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى, اۆتوماتتاندىرۋدى, روبوت تەحنيكاسىن جانە ونەركاسىپتىك باعدارلامالاۋدى ەنگىزۋ ەسەبىنەن ارتاراپتاندىرىلعان جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان ەكونوميكانى قۇرۋ بويىنشا يندۋستريالىق ساياساتتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان.
وسى باعىتتا مەملەكەت ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ جيىنتىعىن ۇلعايتۋعا جانە قوسىلعان قۇنىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جەكە سەكتوردىڭ, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىنا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. ءوسۋ الەۋەتى بار شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە باسىمدىقتى قولداۋ كورسەتۋ, سونداي-اق شوب سۋبەكتىلەرىن مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋلارمەن قامتۋدى ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. ولار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى باعدارلامالار مەن مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋلاردى كەڭەيتۋ جانە نەعۇرلىم ماقساتتى باعىتتاۋ, سونداي-اق اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ مۇمكىندىگىمەن نەمەسە سوماعا شەكتەۋسىز ينۆەستيتسيالىق ماقساتتار ءۇشىن ارزان قاراجاتتى قامتاماسىز ەتۋ ەسەبىنەن ۇلعايتىلادى. وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن ولاردىڭ ونىمدەرىن ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جالعاسادى. سونداي-اق سالا مەن كاسىپورىنداردى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق, ينفراقۇرىلىمدىق, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا تۇرلەرى ودان ءارى جەتىلدىرىلەدى.
وتاندىق ماشينا جاساۋدى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىزدەستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن سالالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالارمەن جۇرگىزىلەتىن بولادى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋلاردى الۋ ءۇشىن جوبالاردى اشىق تا ايقىن نەگىزدە ىرىكتەۋ كوزدەلەدى. مەملەكەت رەسپۋبليكالىق, وڭىرلىك دەڭگەيدە كووپەراتسيا ينستيتۋتتارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى جۇيەلى نەگىزدە جەكە سەكتورمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ ءىس-شارالارىن قابىلدايدى. قۇجاتتا اتاپ وتىلگەندەي, وتاندىق سالا وندىرۋشىلەرىن ىنتالاندىرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن دامۋ ينستيتۋتتارى قىزمەتىندە بارىنشا اشىقتىق ساياساتى, اقپارات ەركىندىگى, مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋلارعا, جۇمىس جاعدايلارى, قۇرىلىمى جانە الەۋەتتى دامۋى ءارتۇرلى سالا سەكتورلارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قاجەتتى جانە جەتكىلىكتى قۇرالدارعا ماقساتتى قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى. سونىمەن بىرگە سالانى دامىتۋ بويىنشا بارلىق نەگىزگى شەشىم مەن ءىس-شارا جوسپارلارىن مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمى نەگىزىندە ۇجىمدىق تۇردە قابىلداۋ ماقسات ەتىلەدى.
كەشەندى جوسپار 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى جالپى قوسىلعان قۇندى 4,5 ەسەگە ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن. باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىندارعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن سالانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىن جاقسارتۋ, وتاندىق ءونىمدى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا جىلجىتۋ, سالانىڭ باسىم سەكتورلارىن دامىتۋ سىندى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋ قاجەت. 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان ماشينا جاساۋ سالاسىن بازالىق قارجىلاندىرۋ جانە ىنتالاندىرۋ قۇنى 2,3 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى دەپ بولجانۋدا. بۇل قاراجات ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, تەك ماشينا جاساۋدى دامىتۋعا جانە تەك شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بولىنەدى. بۇل رەتتە ءىرى كاپيتالدى قاجەت ەتەتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن باسقا كوزدەردەن تۇسەتىن قاراجات ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. بۇل قاراجات باسىمدىق رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان وتاندىق وندىرىستەردى دامىتۋ مەن جاڭادان قۇرۋدى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى.
كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەسى ‒ 2028 جىلعا قاراي سالاداعى ءونىمنىڭ ناقتى كولەم يندەكسىنىڭ 217,8%-عا ءوسۋى, ەكسپورتتىڭ 5,7 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايۋى, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ 191,7%-عا ارتۋى, سالانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيانىڭ ناقتى كولەم يندەكسىنىڭ 153,5%-عا ءوسۋى بولماق.
