مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ 34-جالپى وتىرىسىندا «ەلىمىز تابيعي ۋران وندىرۋدە الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. يادرولىق وتىن كومپونەنتتەرىنىڭ وزىندىك ءوندىرىسى جانە ۋراندى بايىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىگى بار. قازىرگى ساتتە اەس ورنالاساتىن ورىندى ايقىندادىق جانە الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەردىڭ تەحنولوگياسىن زەردەلەپ جاتىرمىز», دەگەن ەدى. راسىندا دا, ەنەرگەتيكا ماسەلەسى جايىندا ءسوز قوزعالا قالسا, الدىمەن اۋىزعا ورالاتىنى – وسى اەس جايى.
راسىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جالپى ادامزات بالاسى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە پايدالى تۇستارى جەتەرلىك. بىراق قاۋىپى بار ەكەندىگىن دە جوققا شىعارا المايمىز. ۇنەمى باقىلاۋدا بولاتىن قاۋىپتەن قورقىپ, تۇتاس ەلدىڭ وركەنيەتتەن كەنجەلەتىپ, جىلدام دامۋدان تەجەۋ قانشالىقتى دۇرىس؟
نەگىزى اەس قۇرىلىسىنا قارسى ەل ازاماتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سالىنۋىنا ەمەس, ونى كىمگە سەنىپ تاپسىراتىنىنا نارازىلىق تانىتىپ جۇرگەن سياقتى. اشىعىن ايتقاندا, عاسىرلار بويى كەيبىر ەلدەردەن كورەسىنى كورىپ كەلە جاتقان حالقىمىز تاعدىرلى قۇرىلىستى سول ەلدەردىڭ ماماندارىنا سەنىپ تاپسىرعىسى كەلمەيدى. ال جاپونيا نەمەسە فرانتسيا سىندى مەملەكەتتەرگە ءۇمىت ارتىلسا, حالقىمىز بالكىم تونىن تەرىس اينالدىرا قويماس پا ەدى؟
ەندى اەس تۇرعىزىلعان كۇندە ەلىمىز ودان قانداي پايدا كورەتىنىنە وي كوزىن سالىپ كورەيىك. الەمدە العاش اەس سالىنىپ, ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتە باستاعانىنا 70 جىلدان اسىپتى. قۇداي-اۋ, 70 جىلدان بەرى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى ءارى زالالسىز الۋ بويىنشا بۇل سالا دامۋدىڭ نەشە كەزەڭىنەن ءوتىپ ۇلگەردى. ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ وسى سالاسىن يگەرگەن ەلدەر قارىشتاپ دامىپ, ىلگەرى كەتكەنىن كوز كورىپ وتىر. ويتكەنى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ارزان بولسا, ەلدەگى وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك قۇنى تومەن بولادى. سونداي-اق كورشى ەلدەرگە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىك, ەل قاۋىپسىزدىگىنە ۇنەمى قاتەر ءتوندىرىپ تۇرۋى ىقتيمال. ونى دا ەستە تۇتقان ءجون.
قازىرگى دامىعان جانە دامۋشى ەلدەرگە قاراساڭ, بارىندە دەرلىك اەس بار. ول ەلدەردىڭ سانى قازىر 50-گە جەتىپ قالدى. وسى 50 ەلدە 500-گە جۋىق ۇلكەندى-كىشىلى اەس بار ەكەن. سولاردىڭ ءبىرلى-جارىمى بولماسا, قالعاندارى اەس-ءتىڭ ارقاسىندا ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىققا ۇرىنباي, ەكولوگياسىن دا جاقسارتىپ, باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ۋران كەنىشتەرى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىندا تۇرعان ەلىمىز, ونى بايىتۋ مەن تۇتىنۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى يگىلىگىن يگەرىپ, ءوز حالقىمىز بەن الىس-جاقىن بەيبىت ەلدەردىڭ پايداسىنا جۇمساماسا بولمايدى.
وسى كەزدە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋى سولتۇستىك ايماقتارعا قاراعاندا جىلدام. ناتيجەسىندە, ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستا ءسات سايىن ارتىپ جاتىر. سولتۇستىك جاقتا ءوندىرىپ جاتقان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءبىر بولىگىن رەسەيگە ەكسپورت جاساپ وتىرمىز. ال وڭتۇستىكتە كە-رىسىنشە يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ ءجۇرمىز. ەلەكتر قۋاتىنىڭ مۇنداي تەڭسىز تارالۋى ونىڭ وزىندىك قۇنىن قىمباتتاتىپ جىبەرۋدە. ەنەرگيا باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى – تاۋار ءوندىرىسىنىڭ قىمباتتاۋى. بۇل جاعداي وتاندىق ءونىمدى باسەكەلەستىك قۋاتتان ايىراتىنى ءسوزسىز.
ءبىزدىڭ ەل مۇنايعا, كومىرگە, تەمىرگە جانە باسقا قازبا بايلىقتارعا قات بولماعانىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن سۋ ەنەرگياسىنا ۇنەمى مۇقتاج. ول – ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جاعىنداعى ءالسىز جەرىمىز. ويتكەنى بىزدەگى وزەندەردىڭ باستاۋىنىڭ كوبى كورشى ەلدەردە. دەمەك, بۇل وزەندەردى ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋ ەمەس, سونىمەن اۋىز سۋ ماسەلەسى مەن ەگىس القاپتارىن سۋلاندىرا الساق, سونىڭ ءوزى مول تابىس.
ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا بولىپ تابىلاتىن جەل جانە كۇن ەنەرگياسىن پايدالانىپ ەلەكتر ەنەرگەتيكا سۇرانىسى مەن قاۋىپسىزدىگىن تولىق شەشۋ الداعى 10-15 جىلدا مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ونى وسى ماسەلەمەن ونداعان جىل بويى شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمدار ايتىپ وتىر.
ەندى ونىڭ كەيبىر سەبەبىن ايتايىق. ءبىرىنشى, جەل مەن كۇن تازا جاسىل ەنەرگيا بولعانىمەن, ونىڭ وزىندىك قۇنى سۋ جانە كومىر, گازبەن وندىرىلەتىن ەلەكتردەن الدەقايدا جوعارى. ەكىنشى, تازا جاسىل ەنەرگيانىڭ ەلىمىزدە زور مولشەردە وندىرىلۋىنە جانە اۋماقتىق قامتۋ كولەمىن شەكسىز ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى جوقتىڭ قاسى. ءۇشىنشى, جەل ەنەرگياسى مەن كۇن ەنەرگياسى جىلۋ ەنەرگياسى مەن اتوم ەنەرگياسىنا قاراعاندا تۇراقسىز.
سول سەبەپتەن جەل مەن كۇننەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسى بۇگىندە جىلۋدان, سۋدان, اتومنان وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ ورنىن الماستىرا المايدى. ول تەك بىرتىندەپ داميتىن ەنەرگيا كوزى ەكەنىن ەلدىڭ تۇسىنەتىن كەزى كەلدى.
ال كومىر جاعىپ, جىلۋ ەنەرگياسىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ, ونىڭ ەكولوگيانى بۇلدىرەتىن, ەنەرگيا كوزىن بارىنشا سارپ ەتەتىن ەرەكشەلىگىن ەسكەرسەك, ول وتكەن شاقتىڭ ەنشىسىندە قالادى-اۋ. ەندەشە الەمدەگى ەڭ جويقىن ەنەرگيا كوزى – اتوم ەنەرگياسى عانا ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرا الادى. مۇنىمەن بىرگە ول – ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگىن تۇبەگەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر ەلەكتر ەنەرگيا كوزى. وسىنى ءار قازاق ازاماتى تەرەڭ تۇسىنەتىن كەز كەلدى.
«ايتسە دە, ۇكىمەت حالىقتىڭ الاڭ كوڭىلىن تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن ەل قالاۋىن ەسكەرىپ, اەس قۇرىلىسىن قىمباتتاۋ بولعان كۇننىڭ وزىندە دە كۇدىك پەن كۇمان تۋدىرمايتىن جاقسى ەلگە تاپسىرعانى ابزال. نە دەسەك تە, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى قاۋىپسىزدىگىن شەشۋ – ۇكىمەتتىڭ الدىندا كەزەك كۇتتىرمەيتىن وتە كۇردەلى پروبلەما. ەگەر بۇل ماسەلە دۇرىس شەشىمىن تاپپاسا, ەلىمىزدىڭ الداعى 10-15 جىلداعى سەرپىندى دامۋى تۋرالى ايتۋ وتە قيىن. وسى كۇنگە دەيىن اەس سالۋ نەمەسە سالماۋ تۋرالى وي-پىكىرلەردى سارالاپ قاراساق, بىزگە اتوم ەلەكتر ستانساسى كەرەك, دەگەن ءپاتۋا ەل الدىنا شىعىپ تۇر», دەدى ەكونوميست الپامىس سەگىزباي ۇلى.
ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن ساۋىقتىرىپ, ساپاسىن ارتتىرىپ الماي العا قاراي دامۋ جوق ەكەنىن ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر ۇكىمەتكە ارنايى تاپسىرما بەردى. تاپسىرماسى شەڭبەرىندە 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 2023 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن KPMG باستاعان حالىقارالىق ساراپشىلار توبى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ ەلەكتر ستانسالارىنا اۋقىمدى تەحنيكالىق اۋديت جۇرگىزۋ بويىنشا جۇمىس باستاعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, ەل بويىنشا بارلىعى 55 ەلەكتر ستانساسى زەرتتەلىپ ۇلگەردى. وندا جىلۋ ستانسالارىنىڭ نەگىزگى جانە قوسالقى جابدىقتارىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنە جانە ونى پايدالانۋ شارتتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.
اتقارىلعان جۇمىس بارىسىندا بارلىق ستانسالار جابدىقتىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنە, پايدالانۋ مەرزىمدەرىنە, وتىننىڭ ۇلەستىك شىعىنىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە, اۆارياعا بەيىمدىلىگىنە, پەرسونالمەن قامتىلۋعا جانە جوندەۋ جۇمىستارىن ورىنداۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر ساناتتارعا بولىنگەن.
ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ورتالىقتاندىرىلعان ساتىپ الۋ جانە ساتۋ مودەلىن ەنگىزۋ, ەنەرگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دەرەۋ رەتتەۋدى تالاپ ەتەتىن جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن رەفورمالاۋعا كوزدەلگەن بىرقاتار اعىمداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
ەنەرگيالىق قۋات كوزىن بىرىڭعاي ساتىپ الۋشى سالاداعى قالىپتاسقان جاعدايدى, ياعني جۇيەدەگى جوسپارلى تەڭسىزدىكتى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بولجامدى تاپشىلىعىن, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ ءارتۇرلى تاريفتەرىنە بايلانىستى باسەكەلەستىكتىڭ تەڭ ەمەس جاعدايلارىن جانە گەنەراتسيالاۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن, ونىڭ ىشىندە جەك سالۋ جونىندەگى جوسپارلاردى ەسكەرە وتىرىپ ەنگىزگەن.
اتالعان جۇمىس توبىنىڭ انىقتاۋىنا قاراعاندا, بىرىڭعاي ساتىپ الۋشىنىڭ ۇسىنىلعان مودەلى – ەلەكتر ەنەرگياسىن ورتالىقتاندىرىلعان ساتىپ الۋ جانە ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلەدى.
بىرىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ جانە ساتۋ كەزىندە الىپساتارلىق وپەراتسيالاردى بولدىرماۋ ءلازىم. ەكىنشىدەن, ءونىمسىز دەلدالداردى قىسقارتۋ قاجەت. سونداي-اق ۇشىنشىدەن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ گرافيكتەرىن قالىپتاستىرىپ, شەكاراداعى ەلەكتر ەنەرگياسى اعىندارىنىڭ مەملەكەتارالىق سالدوسىنىڭ اۋىتقۋىن كەمىتكەن ابزال.
جاڭادان ىسكە قوسىلاتىن گەنەراتسيالاۋ كوزدەرىنىڭ جوعارى تاريفتەرىن جانە تاپشىلىق كەزىندە يمپورتتىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعالارىن, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسالاردىڭ بيىلعى تاريفتەرىن تەڭەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سونداي-اق بولاشاقتا وڭىرلەر اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاريفتەرىن تەڭەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك بولىپ وتىر.
تومەندە ايتىلىپ, اتقارىلىپ جاتقان ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ قىرۋار جۇمىسىنىڭ ءبارى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ, تۇتىنۋ شاراسىندا ەل جاعدايىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە مۇلدە قاۋقارسىز. بۇلارعا تەك كوسمەتيكالىق وڭداۋلار رەتىندە عانا قاراعان دۇرىس سياقتى. سوندىقتان وركەنيەتكە وكپەلەپ تەرىس اينالماي, تاعدىردىڭ سىيىن قۇشاققا سىيدىرىپ, اەس قۇرىلىسىن جىلدامداتقان ابزال. اتالعان فورۋمدا وسى ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ, شەشىمى مىقتاپ شەگەلەنسە قۇبا-قۇپ.
