الداعى ۋاقىتتا جۇمىس بەرۋشى ەڭبەككەردى ۇجىمنىڭ كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ شەشىمىنسىز جۇمىستان شىعارا المايدى. ءاربىر ەڭبەك ۇجىمىندا قۇرىلاتىن كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى مۇشەلەرى جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. ولاي ەتپەگەن جاعدايدا كومپانيا باسشىسىنىڭ باسى داۋعا قالادى. بۇل جونىندە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى توراعاسى ساتىبالدى داۋلەتاليننىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى بىرنەشە وندىرىستىك ۇيىمنىڭ كاسىپوداق مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋىندە ايتىلدى.
« ۇلى قابىرعا» قازاقستان-قىتاي بۇرعىلاۋ كومپانياسى» جشس عيماراتىندا وتكەن كەزدەسۋدە وڭىردەگى ەڭبەك نارىعىندا قالىپتاسقان احۋال ءسوز بولدى. وسى مەكەمەنىڭ باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى – وڭىردەگى تاۋ-كەن جانە مۇناي كومپانيالارى اراسىنداعى جۇمىسكەر مۇددەسىن تاباندىلىقپەن قورعاپ كەلە جاتقان ەڭ ۇزدىك قۇرىلىم. ۇيىم توراعاسى بەكبولات وماروۆ وزدەرى ۇسىنعان جاڭا ۇجىمدىق ەڭبەك شارتىنا جشس باسشىلىعى قول قويماي جاتقانىن مالىمدەدى.
ء«بىزدىڭ باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى ازىرلەگەن ۇجىمدىق شارتتا ەڭبەك كودەكسىنىڭ 156-بابىنا سايكەس ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ بارلىق ەڭبەكاقى ءتاريفى مەن ونى تولەۋ شارتى, قالىپتى ەڭبەك جاعدايىندا جانە زياندى جۇمىستار بويىنشا تولەمدەر كوەففيتسيەنتى كورسەتىلگەن. الايدا باس ديرەكتور جاڭا ەڭبەك شارتىن قابىلداعىسى كەلمەيدى», دەيدى ۇزدىك كاسىپوداق جەتەكشىسى.
سونداي-اق ب.وماروۆ الەۋمەتتىك ارىپتەستىك پەن ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان وڭىرلىك ۇشجاقتى كوميسسيا وتىرىسىنا ءوزىن قاتىستىرماي جۇرگەنىنە نارازى. ادەتتە الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن قۇرىلاتىن وسى كوميسسيا قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى, كاسىپوداق ۇيىمى جانە جۇمىس بەرۋشى تاراپ كىرەدى.
500 ادام ەڭبەك ەتەتىن « ۇلى قابىرعا» قازاقستان-قىتاي بۇرعىلاۋ كومپانياسى» جشس باس اكتسيونەر – «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-دان مۇناي ۇڭعىلارىن بۇرعىلاۋعا تاپسىرىستار الادى. 23 جىلدان بەرى وسى سەرىكتەستىك 800 ۇڭعى بۇرعىلاۋ قىزمەتىن كورسەتكەن. كومپانيانىڭ سوڭعى جىلدىق تابىسى 5 ملرد تەڭگە بولعان. قازىرگى ۋاقىتتا تاپسىرىس كولەمى ەكى ەسە قىسقارعاندىقتان, جۇمىس كولەمى دە ەكى ەسە ازايدى. ويتكەنى بۇرىن جىلىنا 10 ۇڭعى بۇرعىلايتىن سەرىكتەستىككە بيىل 4 ۇڭعى بۇرعىلاۋعا عانا تاپسىرىس تۇسكەن. ال سەرۆيستىك كومپانيانىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە 18 ۇڭعى كەرەك. بىراق بۇل قازىرگى ۋاقىتتا مۇمكىن ەمەس. جۇمىس كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەكاقىنى كوتەرۋى مەن باسقا دا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋى قيىندادى. دەگەنمەن جۇمىس كولەمى ازايسا دا, كاسىپورىن باسشىلىعى ەڭبەككەرلەردى قىسقارتۋعا جىبەرمەي وتىر. وسى مەكەمەنىڭ قابىلدانباي جاتقان جاڭا ۇجىمدىق شارتىندا ەڭبەكاقىنى يندەكستەۋ, جۇمىسشىلاردى تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىنە وقىتۋ, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس كولەمىن ەسەپكە الا وتىرىپ, زياندى وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىندەرگە تولەنەتىن وتەماقى كوەففيتسيەنتىن ەكى ەسە ءوسىرۋ قاراستىرىلعان. الايدا زياندى وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن 1-ساناتتاعى جۇمىسشىعا تولەنەتىن وتەماقىعا قاتىستى كومپانيا باسشىلىعى مەن كاسىپوداق اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندادى.
وسى جىلى ەلىمىزدەگى ءىرى كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى ساقتاۋ بويىنشا كوپتەگەن ايماقتىق كەلىسىم اياقتالىپ, ورنىنا جاڭا كەلىسىمدەر جاسالادى. الايدا وڭىرلىك ۇشجاقتى كوميسسيا وتىرىستارىنا ەڭبەككەرلەردىڭ تالابىن قويا بىلەتىن بەلسەندى كاسىپوداق جەتەكشىلەرى قاتىستىرىلماي ءجۇر. ساتىبالدى داۋلەتالين: «بىلتىر ايماقتىق كەلىسىمدەردى جۇرگىزۋ بويىنشا تياناقتى جۇمىس جۇرگىزدىك. ارينە, بۇل جەردە سۇراق وتە كوپ. ءبىز الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك تۋرالى ايماقتىق كەلىسىمدەردىڭ ۇشجاقتى كوميسسيا شەڭبەرىندە ازىرلەنگەنىن قالايمىز. وسى ماسەلەگە بايلانىستى اۋماقتىق كاسىپوداق ورتالىعى بەلسەندىلىك تانىتقانى دۇرىس. وكىنىشكە قاراي, تابىستى ارتتىرۋعا دەگەن كەز كەلگەن باستاما جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان قاتتى قارسىلىققا ۇشىرايدى. وسى جىلى ەل ۇكىمەتى, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق بىرلەستىكتەرى جانە كاسىپوداقتاردىڭ رەسپۋبليكالىق بىرلەستىكتەرى اراسىندا, ياعني الەۋمەتتىك ارىپتەستەر اراسىندا 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان باس كەلىسىمنىڭ مەرزىمى اياقتالادى. باس كەلىسىم رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ىسكە اسىرىلاتىن نەگىزگى شارالاردى قامتىسا, سالالىق كەلىسىم باس كەلىسىمدە قامتىلعان ماسەلەلەردى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋى قاجەت. وسى جەردە باس كەلىسىم مەن سالالىق كەلىسىم نورمالارى باسشىلىققا الىنعان ۇجىمدىق شارتتى بەكىتۋ وڭايىراق بولاتىنىن ايتىپ كەتكىم كەلەدى. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى بارلىق ۇجىمدىق شارتتا بىردەي كورسەتىلۋگە ءتيىس نەگىزگى نورمالاردى دايىنداپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارى وسى نورمالاردى نازارعا الادى», دەدى.
كەزدەسۋدە كاسىپوداق ۇيىمدارى توڭىرەگىندە قالىپتاسقان جاعىمسىز احۋالدار دا تالقىلاندى. ماسەلەن, ەڭبەككەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن تاۋەلسىز ۇيىم – كاسىپوداقتار قىزمەتىنە ەشكىم ارالاسپاۋعا ءتيىس بولسا دا, جۇمىس بەرۋشىنىڭ وزىنە قارسى شىققان كاسىپوداق ۇيىمى توراعاسىن الىپ تاستاپ, ورنىنا ءوز ادامىن قويۋى نەمەسە ۇيىمدى تاراتىپ, باسقا قۇراممەن جاساقتاۋى ءجيى ورىن الىپ ءجۇر. وتاندىق جانە شەتەلدىك ماماندار اراسىنداعى ەڭبەكاقى ايىرماشىلىعى – كۇردەلى سۇراقتاردىڭ ءبىرى. الايدا ەڭبەك نارىعى جىلدام وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە ماماندار كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا دامىعان ەلدەردە ماماننىڭ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەنى تۋرالى ديپلومىنا قاراعاندا, ونىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن ەڭبەك داعدىسى ەرەكشە باعالانادى. سوندىقتان كاسىپوداقتار قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ەلىمىزدىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنداعى توپ-مەنەدجمەنت پەن قاراپايىم جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى ايىرماشىلىعى دا الەۋمەتتىك نارازىلىققا سەبەپ بولىپ جاتىر. وسى ماسەلەگە بايلانىستى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ەڭ تومەنگى جالاقى الاتىندار مەن توپ-مەنەدجمەنت اراسىنداعى ەڭبەكاقى ايىرماشىلىعىن ون ەسەدەن ارتىق ۇلعايتپاۋ جونىندە ەڭبەك كودەكسىنە وزگەرىستەر ۇسىنباقشى. سەبەبى مۇنداي شەشىمدەر حالىقارالىق تاجىريبەدە ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, جاپونيادا كاسىپورىننىڭ جاعدايى قيىنداسا, ەڭ الدىمەن باسشىلىقتىڭ جالاقىسى قىسقارتىلادى.
جۇمىس كولەمىنە بايلانىستى سۇراقتار ءجيى-ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ازايعان قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس كولەمىن كوبەيتۋدى قايتا-قايتا تالاپ ەتۋشىلەر جيىلەدى. وكىنىشتىسى, مۇناي سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمىنەن قاعىلعان كەيبىر جۇمىس بەرۋشىلەر كاسىپوداق پەن ەڭبەككەرلەردى جەكە مۇددەسى ءۇشىن پايدالانۋدى ادەتكە اينالدىردى. كاسىپوداق فەدەراتسياسى توراعاسىنىڭ پايىمداۋىنشا, تاساداعى ويىنشىلار ەڭبەكاقى ماسەلەسىمەن ەرەۋىلگە شىققان جۇمىسشىلارعا ءوز ماسەلەلەرىن ايتقىزادى. سول سەبەپتى ەڭبەك ادامىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوزارا ويىندارىنا ارالاستىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى ەڭبەككەردىڭ اۋەل باستاعى تالابى ەڭبەك قاتىناستارىنا عانا نەگىزدەلگەن بولاتىن. وسى رەتتە كاسىپوداق ۇيىمى جالاقى كولەمى, ەڭبەك جاعدايى جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى توڭىرەگىندەگى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن قۇزىرەتتى ورگاندارمەن بىرگە ىزدەۋى قاجەت. كاسىپوداقتاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – جۇمىسكەردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ جانە تۋىنداعان الەۋمەتتىك قايشىلىقتى شەشۋ جولىن كورسەتۋ. وسى جاعىنان العاندا ەڭبەككەر مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ اراسىندا كاسىبي ەڭبەك قاتىناستارى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جاعدايىندا عانا مۇمكىن بولادى. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ەكونوميكاسى جوعارى مەملەكەتتەر مەن تمد ەلدەرىندەگى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن زەرتتەپ, وسى كورسەتكىشتى 40-45%-عا دەيىن ۇلعايتۋدى كوتەرىپ وتىر.
اقتوبە وبلىسى
