مەرەكەنىڭ ماقساتى – ەكوجۇيەنىڭ پروبلەمالارىنا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتۋ, ادامزاتتىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن جاناشىرلىعىن وياتۋ. اتالعان كۇن اياسىندا ادامداردىڭ تازا جانە قاۋىپسىز ورتادا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەڭىنەن ناسيحاتتالادى.
وسىناۋ ايتۋلى كۇن ەلىمىزدە دە تۇراقتى اتالىپ كەلەدى. وسىعان وراي ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا جۇرتشىلىقتى دۇنيەجۇزىلىك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ەل ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ەكولوگيالىق ۇيىمدار, ەكوبەلسەندىلەر, وسى سالاعا قاتىستى بارشا ازاماتقا العىس بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.
– بۇگىنگى تاڭدا تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى باسقارۋ – مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى. جانە ەكوجۇيەنىڭ بيوارتۇرلىلىگىنە, ەڭ باستىسى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان ەلىمىزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – باسىم ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بارلىق ەلدەردىڭ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى عانا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتىپ, قيىندىقتاردى تۇراقتى دامۋ مۇمكىندىكتەرىنە اينالدىرا الاتىنىن جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى مينيستر.
بۇۇ ءوز جۇيەسىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر مەن ۇيىمداردى جىل سايىن وسى كۇنى ولاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جانە ونى جاقسارتۋعا دەگەن ۇمتىلىستارىن كورسەتەتىن ءتۇرلى ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە شاقىرادى. سونداي-اق باس اسسامبلەيانىڭ 27-ءشى سەسسياسىندا بۇۇ جۇيەسى اۋماعىندا جاڭا ۇيىم قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ اتاۋى – بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى ۇيىمى (يۋنەپ). دۇنيەجۇزىلىك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنى جىل سايىن وسى ۇيىمنىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن اتاپ وتىلەدى.
قازىر الەمدىك ەكوجۇيە جەردىڭ عالامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەرى – اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى, ءتىرى اعزالاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىنىڭ جويىلۋى, اۋانىڭ, سۋدىڭ جانە جەردىڭ لاستانۋى بولىپ وتىر. وسىعان وراي بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى باعدارلاماسى اياسىندا: «جەر عالامشارىن, ياعني بيوسفەرانى جانە ونىڭ ەڭ قۇندى كومپونەنتتەرىن ساقتاي وتىرىپ, ءسىز وزىڭىزگە قامقورلىق جاسايسىز. اۋا قاجەت بولسا, اعاشتاردى ساقتاڭىز. اۋىز سۋ قاجەت بولسا, سۋ باسسەيندەرىن تازا ۇستاڭىز. ەسىڭىزدە بولسىن, جەردەگى يگىلىكتەردى ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. تابيعاتتى ايالاڭىز, قورشاعان ورتانى ب ۇلىنۋدەن ساقتاڭىز!» دەگەن ۇران كوتەردى.
دۇرىس-اق, مۇنى قولداپ-قۋاتتاماۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى قازىر وسى ءبىر جالىندى سوزدەر ءبىزدىڭ ەلدە جيىرەك ايتىلسا دەيسىڭ. قازىر تابيعاتتىڭ توزىپ بارا جاتقانىنا ەشكىم سەلت ەتپەيتىندەي بولعانىن بايقايمىز. ەكولوگتاردىڭ زەرتتەۋىنشە, الەمدە بولىپ جاتقانداي, ەلىمىزدە دە, اسىرەسە ۇلكەن قالالارداعى ەڭ ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەما – قوقىس, اعاشتاردىڭ كەسىلۋى, اۋانىڭ, وزەندەردىڭ لاستانۋى ەكەن. اسىرەسە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى استانا, اقتاۋ, اتىراۋ, وسكەمەن, قوستاناي, قىزىلوردا, شىمكەنتتە بايقالعان. سەمەي, تەمىرتاۋ, جەزقازعان, وسكەمەن سەكىلدى وندىرىستىك قالالاردىڭ ەكولوگياسى تۋرالى ايتپاسا دا بەلگىلى.
قازاقcتان كونcتيتۋتسياcىنىڭ 31-بابىندا: «مەملەكەت ادامنىڭ ءومiر ءcۇرۋi مەن دەنcاۋلىعىنا كولايلى اينالاداعى ورتانى قورعاۋدى ماقcات ەتiپ قويادى» دەپ جازىلعان. باعدارلاعان جانعا – وتە گۋمانيستىك ۇستانىم. ويتكەنى سونىڭ ناتيجەciندە ەلدەگى ادام ءومiرi مەن دەنcاۋلىعى ءۇشiن قولايلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەملەكەتتiڭ مiندەتi رەتiندە بەكiتiلەدى. سونىمەن بىرگە, قورشاعان ورتانى قورعاۋ زاڭىنىڭ نەگiزگi پرينتسيپتەرi – ادامنىڭ ءومiرi مەن دەنcاۋلىعىن قورعاۋ, ەڭبەگi مەن دەمالىcى ءۇشiن قورشاعان ورتانىڭ قولايلى بولۋىن cاقتاۋ جانە قالپىنا كەلتiرۋ جايى ايتىلادى. الايدا بۇل زاڭ تالاپتارى قانشالىقتى پارمەندى ەكەنى كەي جاعدايلاردا كوڭىلگە كۇمان ۇيالاتادى. ويتكەنى اۋا مەن سۋدى لاستاپ وتىرعان وندىرىستىك قالدىقتار ماسەلەسى ءالى دە كەس-كەستەپ الدىمىزدى وراعىتىپ ءجۇر.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ەڭ لاس قالالار مەن ەكولوگيالىق اپاتتى ايماقتار كوشىن الماتى مەن وسكەمەن شاھارلارى باستاپ تۇر. كەيىنگى جىلداردا قورشاعان ورتانى زياندى زاتتارمەن, تەحنوگەندى قالدىقتارمەن لاستايتىن كاسىپورىنداردىڭ «قارا ءتىزىمى» دە جاسالدى. ماسەلەن, باتىس قازاقستانداعى مۇناي-گاز, كوندەنسات كەن ورىندارى, وسكەمەن قالاسىنداعى قورعاسىن-مىرىش كومبيناتى مەن تيتان-ماگني كومبيناتى, لەنينوگور پوليمەتالل كومبيناتى, زىريانوۆسك پوليمەتالل كومبيناتى, جامبىل وبلىسىنداعى سۋپەرفوسفات جانە جامبىل فوسفور زاۋىتتارى, بالقاش تاۋ-كەن كومبيناتى, جەزقازعان تاۋ-كەن كومبيناتى, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى, اقتوبە حروم قوسىلىستارى مەن حيميا زاۋىتى, ەكىباستۇز ەنەرگەتيكالىق كەشەنى, قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتى, «فوسفور» شىمكەنت وندىرىستىك بىرلەستىگى جانە شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتى ەكولوگياعا زالال كەلتىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ قازىرگى تابيعاتقا تيگىزىپ وتىرعان زالالدارى وراسان زور. الايدا ەگەر ونىڭ ەكولوگياعا كەلتىرەتىن زالالىن ازايتۋعا ق ۇلىقتى بولسا, جاقسارتۋعا بولادى جانە وسىناۋ ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ەسەبىنەن ەكولوگيانى ساقتاۋعا ارنايى مىندەتتەمەلەر جۇكتەلۋى ءتيىس, دەيدى.
كليماتتىڭ وزگەرۋى
ەلىمىزدە ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ تىم ءماز ەمەس ەكەنى ايدان-انىق. جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە قاتىستى زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇعاناسى ءالى بەكي قويعان جوق. ونىڭ دا سولقىلداقتاۋ تۇستارى بارشىلىق. اقبوكەندەردىڭ اينالاسىنداعى الا-شاپقىن ايقاي-شۋ, قىزعالداق گ ۇلى مەن ميا تامىرىنا قاتىستى داۋ-داماي دا – وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ال بۇدان كەيىن تىرشىلىكتىڭ كوزى – سۋ تاپشىلىعى, قۇرعاقشىلىق, ءورت قاۋىپسىزدىگى, تەڭىزدەردىڭ تارتىلۋى, كولدەردىڭ سارقىلۋى, اۋانىڭ لاستانۋى, رادياتسيالىق لاcتانۋ, قورشاعان ورتانى بىلعاپ جاتقان قوقىستار بار. تىزە بەرسەك, «توپان سۋ» تىزەدەن اسىپ بارادى. الايدا ءبىز بۇگىنگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنىنە وراي ماڭىزدى ەكى ماسەلەگە ايرىقشا توقتالماقپىز. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى – كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەسى.
بيىل 26 ساۋىردە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ءبىزدىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى تۇجىرىمداماسى تانىستىرىلعان ەدى. سوندا Notre Dame-Global Adaptation (ND-GAIN) يندەكسىنىڭ باعالاۋىنا سايكەس, 2019 جىلى ەلىمىزدەگى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ تيىمدىلىگى بويىنشا 177 ەلدىڭ ىشىنەن 40-شى ورىندى يەلەنگەنى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە 2021 جىلى جالپى ۇلتتىق پارنيكتىك گاز قالدىقتارى, جەردى پايدالانۋدىڭ وزگەرۋى مەن ورمان شارۋاشىلىعى سەكتورىن ەسكەرە وتىرىپ, 340 837,32 توننا سو2 (338 123,36 توننا سو2 ەسەپتەمەگەندە) قۇراعان. ال بازالىق 1990 جىلعا قاراعاندا تيىسىنشە 10,35% جانە 12,56%-عا تومەندەگەن كورىنەدى.
كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قازاقستان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر قابىلداپ, بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىن جانە پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالادى. بيىل 2060 جىلعا قاراي كومىرتەك بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسى, سونداي-اق 2030 جىلعا دەيىن ۇلتتىق دەڭگەيدە ايقىندالاتىن جاڭارتىلعان سالىم قابىلداندى.
تۇجىرىمدامادا كليماتتىڭ وزگەرۋى – ەكونوميكاعا تاۋەلدى سەكتورلارىنا اسەرى, ەلدەگى گاز قالدىقتارىن ازايتۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان ساياسي قادامدار تۋرالى بارلىق دەرەكتەر قامتىلىپ, جۇيەلەنگەن ەكەن.
– سەگىزىنشى تۇجىرىمدامانى دايىنداۋ بويىنشا كليماتقا قاتىستى دەرەكتەردى جيناۋ, ەلدىڭ ساراپتامالىق الەۋەتىن قولداۋ جانە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ماڭىزدى قادام بولدى, – دەيدى قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە قورشاعان ورتا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قۇمار قىلىشەۆ.
قۇجاتتى قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ كليماتتىق ساياسات جانە جاسىل تەحنولوگيالار دەپارتامەنتىنىڭ, «جاسىل دامۋ» اق, «قازگيدرومەت» رمك, «استانا» عىلىمي ورتالىعىنىڭ, Nazarbayev University, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساراپشىلارى, سونداي-اق تاۋەلسىز ساراپشىلار دايىنداپ شىققان.
بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى 1994 جىلعى 21 ناۋرىزدا كۇشىنە ەنگەنىن ايتا كەتەيىك. بۇگىندە ول – ءوزىنىڭ قامتۋى بويىنشا ءىس جۇزىندە امبەباپ حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇرال. ونى راتيفيكاتسيالاعان 197 ەلدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كونۆەنتسيا تاراپتارى دەپ اتالادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – جەردىڭ كليماتتىق جۇيەسىنە قاۋىپتى انتروپوگەندىك اسەردىڭ الدىن الۋ بولىپ وتىر.
– ۇلتتىق دەڭگەيدە ايقىندالاتىن سالىمدار بويىنشا جۇمىس باستالدى. 2030 جىلعا قاراي قالدىقتاردى 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 15%-عا جانە قوسىمشا حالىقارالىق قولداۋمەن 25%-عا قىسقارتۋدى كوزدەيدى. جاڭارتىلعان دەڭگەيدە ايقىندالعان سالىمدار پارنيكتىك گاز قالدىقتارىن ازايتۋ ماقساتىندا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋدىڭ وتە ماڭىزدى ماسەلەلەرىن قامتيدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسى شەڭبەرىندە ءبىز كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ پروتسەسىن ەڭ وسال ءتورت سەكتوردا – سۋ رەسۋرستارى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ورمان شارۋاشىلىعى جانە اپاتتار قاۋپىن ازايتۋ سەكتورلارىندا ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك, – دەدى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى دوسبول بەكماعامبەتوۆ.
مينيسترلىكتىڭ سوزىنە سەنسەك «كىرىستىك» دەپ وتىر. الايدا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ «شىرىلى» – باسقا شىرىل.
– كليماتتىڭ جىلدام وزگەرۋى قاۋىپتى جاعدايدى الدىن الۋعا مۇمكىندىكتەردى ازايتىپ وتىر. بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە «ۇلكەن جيىرمالىق» ەلدەرىنە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەك, دەپ باس حاتشى جاھانعا جاريا سالدى.
بۇۇ سايتىنىڭ جازۋىنشا, ادامداردىڭ اماندىعى تابيعات قورلارىنا, سۋعا جانە قۇنارلى جەرلەرگە بايلانىستى كەزدە كليماتتىق وزگەرىستەر سالدارىنان بۇل قورلاردىڭ ازايۋى شيەلەنىسكە اكەلۋى مۇمكىن. مىسالى, سوماليدە قۇرعاقشىلىق پەن سۋ تاسقىنى سالدارىنان ادامدار ەگىنسىز قالىپ وتىر. بۇل جاعداي ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن باسەكەلەستىكتىڭ تۋىنا اكەلدى. وسىعان بايلانىستى باس حاتشى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىن تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ قالۋعا شاقىردى.
عالامدىق كليماتتى قالاي ساقتاپ قالامىز, تابيعات تەپە-تەڭدىگىن قالاي ۇستاپ تۇرۋعا بولادى دەپ جالعىز باس حاتشى باس قاتىراتىن جۇمىس ەمەس. ءبىزدىڭ ەكومينيسترلىك تاراپىنان دا تابىستى جۇمىستار جالعاسىن تاپسا يگى ەدى...
تىرشىلىكتىڭ تىرەگى
ەكولوگياعا قاتىستى ەندى ءبىر اۋقىمدى پروبلەما – ارال تاعدىرى. تىرشىلىكتىڭ ءبىر تىرەگى – سۋ ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اريستوتەل بولۋدىڭ قاجەتى جوق. تارتىلعان تەڭىزدەردىڭ مىسالىن الىستان ىزدەمەي-اق, كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە ءامۋداريا مەن سىرداريا سۋلارىن قالاي بولسا سولاي ورىنسىز پايدالانىپ, ىسىراپ ەتكەنىنىڭ سالدارىنان تارتىلا باستاعان ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. كەزىندە بۇل جاعداي كەرى اسەرىن تيگىزگەنى ەلدىڭ ەسىندە. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ جانە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازار اۋدارىپ, تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كەشەندى شارالارىن جۇرگىزە باستاعاننان كەيىن كىشى ارال پايدا بولدى. وندا بالىق ءوسىرىلىپ, توڭىرەگىندەگى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى دە تۇزەلە باستاعانى قۋانتتى. جىل وتكەن سايىن تەڭىز كولەمى دە ۇلعايىپ, ەكولوگيالىق جاعدايى قالىپقا كەلىپ جاتىر دەپ ەستيمىز.
– ادامعا قاجەتتى اۋا مەن سۋدىڭ تازالىعى تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىنە, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى. نەگىزىنەن قورشاعان ورتادا تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى. زەر سالىپ قاراساق, تابيعاتتاعى ءاربىر تىرشىلىك يەسىنىڭ تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋدا الاتىن وزىندىك ورنى بار. وزەن مەن كول, تەڭىز دە سولاي. ءبىزدىڭ تابيعات اياسىنداعى اڭدار مەن قۇستاردى, تەڭىزدەگى بالىقتاردى قورعاۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى, مىنە, وسىندا. ايتالىق, قۇستار جويىلىپ كەتەتىن بولسا, وندا ورمان, توعايدى ۇساق زيانكەستەر مەن قۇرت-قۇمىرىسقا باسىپ كەتىپ, ورمانعا ۇلكەن زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى وزەن, كول ورىنسىز پايدالانۋدىڭ اسەرىنەن تارتىلىپ, تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. سونىڭ سالدارىنان توڭىرەگىندە قۇرعاقشىلىق پايدا بولادى, دەيدى ەكولوگ مامان قانات قالمىرزاەۆ.
تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قالىپتى ساقتاۋعا قاتىستى ءسوز بولعاندا, كاسپي تەڭىزىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. كاسپي – باعا جەتپەس بايلىعىمىزدىڭ ءبىرى. ونىڭ تابانىنان مۇناي-گاز ءوندىرىلىپ جاتىر. الايدا تەڭىز سۋ جولى ارقىلى ەرسىلى-قارسىلى جۇك كەمەلەرى قاتىناپ, نەبىر تاۋاردىڭ ءتۇرىن تاسيدى. ولاردىڭ جانار-جاعار ماي مەن مۇناي, وندىرىستىك قالدىقتاردى تەڭىزگە توكپەۋىن كىم قاداعالايدى؟ ويتكەنى تەڭىزدە دە تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇرعان تىرشىلىك يەلەرى كوپ. ولاردى ادام قولىمەن جاسالاتىن ءارتۇرلى وسپادار ارەكەتتىڭ سالدارىنان ورىنسىز قىرىلىپ قالۋىنا جول بەرمەۋدى قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت-اق. ويتكەنى وندا اسا باعالى بالىقتار مەن تەڭىز مارجاندارى تىرشىلىك ەتەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزباي ساقتاساق, ەكولوگيالىق جاعدايدى قالىپتا ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بولادى. قالىپتى ەكولوگيالىق جاعداي دەگەنىمىز اۋانىڭ لاستانباۋى, سۋدىڭ تازالىعى, قورشاعان ورتانىڭ ءومىر سۇرۋگە قولايلى بولۋى, سونىڭ ىشىندە تابيعات بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋ. ەڭ ماڭىزدىسى – تابيعي رەسۋرستارىمىزدى رەتىمەن پايدالانىپ, ساقتاي ءبىلۋ.
