جاھانشانىڭ ديپلومدىق جۇمىسى

مەن ءۇشىن 2022 جىل جەمىستى بولىپ, حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەنديا­سىن يەلەندىم. اۋىلدان شىققان ءاربىر قازاق بالاسى سەكىلدى وزگە مەملەكەتتە ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋگە بەرىلگەن مۇم­كىن­دىككە ەرەكشە قۋاندىم. مۇنى قازىرگى تاڭدا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارىپ جۇر­گەن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حا­لىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى دا ايرىقشا باعالادى. بارار جەرىم – ىرگەدەگى رەسەي. دالىرەك ايتساق, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. تاريحشى قاۋىم ءۇشىن ورىس جەرى تاريحتىڭ قاينار كوزى ەكەنى راس. ول جاقتا قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماعان نەبىر اسىلدار مەن زيالىلار وقىعان. سول كەزەڭنىڭ كومەسكى ەستەلىكتەرى مەن حالىق تاعدىرىنىڭ اقتاڭداق جىلدارىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ىزىنە ءتۇسۋ ۇلتجاندى تاريحشىلاردىڭ اسقاق ارمانى دەسەم ارتىق ايتپايمىن. مەن دە ءدال سول ارماننىڭ جەتەگىندە ماسكەۋگە اتتاندىم.

ءتۇرلى ويلاردىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ جاڭا قىر­لارى مەن قالدىرعان مۇراسىنىڭ ىز­دەرىن مۇراعاتتان ىزدەپ, كۇندەرىم جىل­جي بەردى. ماسكەۋ ارحيۆتەرىندەگى ىزدە­نىستىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان قۇجات­تاردىڭ اراسىنداعى اسا قۇندى دەپ با­عا­­لاناتىن, تاريحشى رەتىندە ەڭبەك جو­­لىمداعى جەتىستىكتەردىڭ بىرەگەيى سانا­­لاتىن وتە ماڭىزدى قۇجاتقا تاپ بول­­دىم. ول – قازاقتىڭ زيالى ازاماتى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتىڭ 1910 جىلى جازعان «قازاقتىڭ ادەت زاڭى­نىڭ نە­گىزگى ۇيعارىمدارى جانە ولاردى جۇزە­گە اسىرۋشى ورگان رەتىندەگى حالىق سوتى»­ تاقىرىبىندا جازعان ديپلومدىق جۇمىسى.

قازاق حالقىنىڭ حح عاسىر باسىن­دا­عى تاريحى اسا كۇردەلى قوعامدىق-سايا­سي جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەر مەن قاي­شىلىقتارعا تولى. سونىمەن قاتار بۇل كەزەڭ ۇلت-ازاتتىق جانە حالىقتىق اعار­تۋشىلىق يدەيالاردى ارقاۋ ەتكەن ۇلت­تىڭ ماڭدايالدى زيالىلارىنىڭ ەل بىر­لىگى, تاۋەلسىزدىگى, وركەنيەتتى ەلدەردەن قا­لىس­پاي قاتارىندا ءجۇرۋى سىندى ۇندەۋى­مەن دە ەرەكشەلەنەدى. ۇلت زيالىلارى قازاق حالقىن قالىڭ ۇيقىدان وياتىپ, وقۋ, ونەر-ءبىلىم الۋعا ۇگىتتەي ءجۇرىپ, ەڭ باس­تى­سى دەربەس مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جو­لىندا ايانباي كۇرەس جۇرگىزە ءبىلدى. سون­­دىق­تان عاسىر باسىنداعى ۇلت قايرات­كەر­لەرىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى قازىر دە ماڭىزدى.

جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ – وتان تاريحىندا ءوز ورنىن الا الماي كەلىپ, ەگەمەن ەل بولىپ تاريحىمىزدى تۇگەندەي تۇسكەندە حالقىمەن قايتا قاۋىشقان تۇلعا. ونىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى, شى­عارماشىلىعى, ۇلت بولاشاعىنا جول كورسەتىپ, حالقىنىڭ وركەنيەتتى ەل بولۋىنا ارنالعان. ۇلتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتىپ, سول جولدا قۇربان بولسا دا, ۇزاق جىل بويى ۇلتىنا بەيمالىم بولىپ كەلگەن تۇلعانىڭ ءومىرى مەن قوعام­دىق-ساياسي قىزمەتىن تاريحي تۇرعىدان زەرت­تەي ءتۇسۋ – بۇگىنگى قوعام قاجەت ەتىپ وتىر­عان تاقىرىپ. سونداي-اق تۇلعانىڭ حالقى­نا دەگەن وتانسۇيگىشتىك قاسيەتىن دارىپ­تەي ءتۇسۋ تاريحي-تانىمدىق ماڭىزىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇگىنگە دەيىن ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى­نە قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي ماقالا جا­ريالاندى, ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىل­دى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ارحيۆتەگى قۇپيا قورلاردىڭ اشىلماۋى­نا بايلانىستى وعان قاتىستى ءارتۇرلى تاري­حي دەرەكتەر نەگىزسىز كورسەتىلىپ كەلدى.

جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ 1887 جىلى قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىندا (ورال ۋەزى, جىمپيتى) دۇنيەگە كەلگەن. ول الدىمەن ورال اسكەري رەالدىق ۋچيليششەسىن­دە وقىعان. كەيىن ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتى­نە ءتۇسىپ, 1910 جىلى زاڭگەر ماماندى­عىن الىپ شىعادى. 1914 جىلى توم وكرۋگ­تىك سوتىندا پروكۋروردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان. جاھانشا 1917-1919 جىلدارداعى ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتا­سىندا ءجۇرىپ, ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. بۇكىل­رەسەيلىك مۇسىلماندار كەڭەسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۋاقىتشا ۇكى­مەتتىڭ بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسى تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىندايتىن مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى بولعان. وبلىستىق جانە جالپى قازاق سەزدەرىنە قاتىسقان. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا سايلانعان. 1918 جىلدىڭ كوكتەمىندە قۇرىلىپ, كۇزىندە تاراتىلعان «ۋاقىتشا ويىل ءۋالاياتىن» جانە ونىڭ ورنىنا قۇرىلعان الاش اۆتونومياسىنىڭ باتىس بولىمشەسىن باسقارعان. بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمدەرى ۆ.لەنينمەن جانە ي.ستالينمەن قازاق اۆتونومياسى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن. سونداي-اق رەسەيدىڭ «قىل­مىستىق كودەكسىن» «جاۋىزدىق نيزام­ناماسى» دەپ قازاقشاعا اۋدارعان. ول 1000 دانامەن تارالعان. كەڭەستىك بيلىك­تىڭ العاشقى جىلدارىندا تاشكەنت, قىزىلوردا, الماتى قالالارىندا ءارتۇرلى قىزمەت اتقارعان. 1930 جىلى ماسكەۋگە اۋىسادى. سول جىلدان باستاپ وعان ءتۇرلى ساياسي ايىپتار تاعىلادى. 1932 جىلى ۆورونەجگە 5 جىلعا جەر اۋدارىلادى, سودان سوڭ قايتا تۇتقىندالىپ, 1938 جىل­­دىڭ 3 تامىزىندا اتىلعان. تەك 1958 جىل­دىڭ 28 اق­پانىندا اقتالادى.

ج.دوسمۇحامەدوۆ ورال اسكەري رەال­دىق ۋششيليششەسىن بىتىرگەن تاريحي كەزەڭدە «...وتارشىل اكىمشىلىك رەسەيلىك وقۋ ورىندارىنان ءبىرلى-جارىم ورىندى قازاق جاستارىنا دا بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. مۇن­داي شاراعا ولار جىل وتكەن سايىن وسە تۇس­كەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق كادرلار­عا مۇق­تاجىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بار­دى. وسى ماقساتتا گەنەرال-گۋبەرناتورلىق كەڭسەسى جانىنان قازاق ستۋدەنتتەرىنە ­جى­لىنا 3-4 ستيپەنديا بەلگىلەنىپ وتىر­دى. مىنە, وسى بەلگىلەنگەن قارجىعا سۇيە­نىپ, قازاق جاستارى ماسكەۋ, پەتەربۋرگ, قازان, ورىنبور, ومبى, ۆارشاۆا سياق­تى قالالاردا ءتۇرلى ماماندىقتار بويىن­شا ءبىلىم الدى» (م.قويگەلديەۆ, «الاش قوزعالىسى»). وسىنداي ستيپەنديا نەگى­زىندە ماسكەۋ اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا تەلى جامانمۇرىنوۆ, مۇسا سەي­دالين, ساتىلعان ساباتاەۆ, ماسكەۋ كوممەرتسيالىق ينستيتۋتىندا ءنازىر تورەقۇلوۆ, حاسەن بەكەنتاەۆ, لازارەۆ شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىندا نۇح-عا­لىم رامازانوۆ, يمپەراتورلىق ماسكەۋ ۋني­ۆەرسيتەتىندە – قازىرگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىن­داعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆ, جا­ھانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل عابباسوۆ, مۇقىش بوشتاەۆ (كەيىننەن پەتەربۋرگ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا اۋىسقان), ماسكەۋ جوعارى قىزدار كۋرسىندا قازاق­تىڭ تۇڭعىش دارىگەر قىزدارىنىڭ ءبىرى اققاعاز دوسجانوۆانىڭ وقىعاندىعى ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە انىقتالدى. سونىمەن قاتار ساتىلعان ساباتاەۆ پەن تەلى جامانمۇرىنوۆ بۇعان دەيىن ماس­كەۋدەگى لازارەۆ شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىن بىتىرگەن. تۇلعا دارەجەسىنە كوتەرىل­گەن بۇل ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ساياسي قىزمەتتەرمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى, تاريحى, ادەبيەتى, عىلىمى ءۇشىن جاساعان ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزى وسى ۋنيۆەرسيتەتتە باستالادى.

ج.دوسمۇحامەدوۆ 1910 جىلى يمپە­را­تورلىق ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاك­ۋل­­تەتىن بىتىرەر كەزىندە «قازاقتىڭ ادەت زا­ڭىنىڭ نەگىزگى ۇيعارىمدارى جانە ولار­دى جۇزەگە اسىرۋشى ورگان رەتىن­دەگى حالىق سوتى» (كانديداتسكايا رابوتا ستۋدەنتا يۋريديچەسكوگو فاكۋلتەتا يمپەراتورسكوگو موسكوۆسكوگو ۋني­ۆەر­سيتەتا دجانشي دوسمۋحامەدوۆيچا دوس­مۋحامەدوۆا. «وسنوۆنىە پوستانوۆ­لەنيە كيرگيز-كازاحسكوگو وبىچنوگو پرا­ۆا ي نارودنىي سۋد, كاك ورگان يح پري­مە­نەنيا») دەپ اتالاتىن ستۋدەنتتىڭ كان­دي­داتتىق عىلىمي جۇمىسىن جازادى. مۇن­داي جۇمىستى جازۋ سول كەزەڭدەگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس تەك وقۋ ۇلگەرىمى جوعارى جانە ەمتيحان ناتيجەلەرىن ۇزدىك اياقتاعان ستۋدەنتتەرگە عانا رۇقسات ەتىلەتىن بولعان.

عىلىمي جۇمىستىڭ جازىلۋى بويىنشا ج.دوسمۇحامەدوۆ اتالعان ەڭبەكتىڭ كىرىسپەسىندە «اقمولا, تورعاي جانە ورال وبلىستارىنداعى قىرعىز شارۋاشىلى­عىن زەرتتەۋ بويىنشا كوشى-قون باسقار­ماسى (پەرەسەلەندىك) ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا ستاتيست رەتىندە ءۇش جىل قىز­مەت ەتە ءجۇرىپ, قازىنالىق جۇمىستان بوس ۋاقىتىمدى قىرعىزداردىڭ (قازاقتار­­دىڭ) قۇقىقتىق بولمىسىن زەرتتەۋگە ارنا­دىم جانە جەتكىلىكتى ماتەريالدار جيناقتا­عان سوڭ بارلىعىن بىرىكتىرىپ قازاقتار­دىڭ كۇندەلىكتى قۇقىقتارىنىڭ جينا­عىن شىعارۋدى ويلادىم» دەپ جازادى. سونداي-اق ەكسپەديتسيا جۇمىستارى­نان تىس ۋاقىتتا جوعارىدا اتالعان وبلىس قازاقتارى اراسىنداعى اقساقالداردان اۋىزشا سۇحباتتاسۋ ارقىلى قازاقتىڭ قۇقىقتىق ادەت-عۇرىپتارىن, زاڭدىق نورمالارى مەن ەرجەلەرىن جيناقتايدى. كانديداتتىق جۇمىستا قاراستىرىلعان ماسەلەنىڭ ج.دوسمۇحامەدوۆ ءومىر سۇرگەن كەزەڭ ءۇشىن عانا ەمەس, اۆتوردىڭ ءوز تىلى­مەن ايتقاندا «جالپى قۇقىقتىق دامۋ» ءۇشىن دە قۇندىلىعى جوعارى. سونى­مەن قاتار زەرتتەۋ جۇمىسىندا پات­شا­لىق ساياسات ىقپالىنداعى قازاق حالقى ءۇشىن ۇستانىپ وتىرعان قۇقىقتىق ەرە­جە­لەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن سىني تۇرعى­دان قاراستىرىپ, قازاق قۇقىقتىق ەرە­جە­لەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ اشىپ كورسەتەدى.

ج.دوسمۇحامەدوۆ ءوزىنىڭ زەرتتەۋىن­دە قازاق حالقىنىڭ «قاراپايىم قۇقىق­تارى تۋرالى جەكە جيناق شىعارۋعا ماتەريالدارىم جەتكىلىكسىز, سوندىقتان وسى كىشكەنتاي ديپلومدىق جۇمىسىمدا قىرعىز-قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتىق كوز­قاراس نەگىزدەرىن جانە قاراپايىم قۇقىق­تاردى قولدانۋشى ورگان رەتىندە حالىق­تىق سوتتىڭ سيپاتتاماسىن بايانداۋمەن شەكتەلەمىن. قاراپايىم قۇقىقتار­دىڭ جيناعىن قۇراستىرۋ – مەنىڭ ارمانىم, بولاشاقتا وقۋدى ءبىتىرىپ, حالقىما جا­قىن جۇرگەنىمدە جيناق شىعارۋدى جۇزەگە اسىرامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن» دەگەن جولدار ارقىلى ديپلومدىق جۇمىستى جازۋ ماقساتىنىڭ ءبىرىن اشىپ كورسەتەدى.

حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسى­نان قالىپ بارا جاتقان ادەت زاڭدارىن, قۇقىقتىق ەرەجەلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن وياتىپ جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ج.دوسمۇحامەدوۆ ماسكەۋدەگى وقۋىن اياقتاعان سوڭ, 1911 جىلى ورال قالاسىندا ستاتيست قىزمە­تىن اتقارا ءجۇرىپ, ديپلومدىق جۇمىسى­نىڭ العاشقى 13 بەتىن وڭدەي وتىرىپ, جەرگىلىكتى «ۋرالسكي ليستوك» گازەتىنىڭ 1911 جىلعى 10, 13, 20 قاڭتارداعى №9, 14, 20 ساندارىندا «قىرعىز قاراپا­يىم قۇقىقتارى مەن حالىق سوتى تۋرالى بىرەر ءسوز» («نەسكولكو سلوۆ و كيرگيزسكوم پراۆە ي نارودنوم سۋدە») دەگەن اتاۋمەن باستىرىپ شىعارادى. بۇل رەتتە ج.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ورال قالاسىنان قۋعىندالۋى دا وسى ماقالاعا بايلانىستى بولعانىن ەلىمىزدەگى تاريحشىلار ناقتى دالەلدەرمەن كەلتىرىپ جازىپ جۇرگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. «ۋرالسكي ليستوك» گازەتىندە شىققان اتالعان ديپلومدىق جۇمىستان الىنعان ماقالاسى بويىنشا زەرتتەۋشى عالىم د.سۇلەيمەنوۆا «ج.دوسمۇحامەدوۆ قازاق حالقىنىڭ وت­كەن تاريحىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بولعان, ونىڭ دالەلى تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دەگەن پىكىردە بولدى» دەپ كور­سەتۋ ارقىلى ما­قالانىڭ قۇندىلىعىن ايرىقشا باعا­لايدى.

«قازاقتىڭ ادەت زاڭىنىڭ نەگىزگى ۇيعا­رىمدارى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ­شى ورگان رەتىندەگى حالىق سوتى» تا­قى­­رىبىندا جازىلعان ديپلومدىق جۇمىس بۇگىنگى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا جۇمى­سىنىڭ سالماعىمەن پارا-پار دەۋگە بولادى. سونىمەن قاتار جاڭادان تابىل­عان ديپلومدىق جۇمىس بۇرىن ەش جەردە ­جا­ريالانباعان جانە قازاق مەملەكەت­تى­لىگى مەن ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى, ادەت-عۇر­­پى تۇرعىسىنان تاريحي قۇندى دەرەك­كوز دەۋگە بولادى. ديپلومدىق جۇمىس­تىڭ سىرت­­قى مۇقاباسىنا ج.دوسمۇحامەدوۆ­تىڭ عى­لى­مي جەتەكشىسى «قۇقىقتانۋ پروفەس­­­سو­رى ا.د. (تەگى وقىلۋعا كەل­مەي­دى)» «تو­لىق قاناعاتتانارلىق» دەپ باعا­لاپ, تۇ­سى­نا قالاممەن قول قويعان. جالپى ال­عان­دا 35 بەتتىك عىلىمي جۇمىس ­مىنا­­­داي بولىمدەردەن تۇرادى: ءى. كۇندەلىكتى ­قۇ­قىق­تاردىڭ ءمانى جانە ءىشىنارا جات حا­لىقتاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى; ءىى. قىر­عىز-قازاق كۇندەلىكتى قۇقىقتارى­نىڭ سي­پات­تاماسى, قىرعىزداردىڭ قۇقىق­­تىق دا­مۋىنا ءارتۇرلى سىرتقى ىقپالدار; ء­ىىى. حا­لىقتىق كريميناليستيكا جانە ­ازا­ماتتىق قۇقىقتىق قاتىناستار ­سالاسىنداعى قىرعىز كۇندەلىكتى قۇقىق­تا­رىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى; IV. تاريحتاعى حالىقتىق سوت; V. «دالالىق ەرەجە» بو­يىنشا حالىقتىق سوتتى ۇيىم­داستىرۋ. قورىتىندى». قورىتىندى ءبولىمى مۇمكىن­دىگىنشە حالىقتىق سوتتى ساقتاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان.

ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ كانديداتتىق جۇمىسىندا قاراستىرىلعان قازاقتار اراسىنداعى قۇقىقتىق ەرەجەلەر مەن بيلەر سوتى ماسەلەسى ءدال وسى كەزەڭدە ورىس زەرتتەۋشىلەرى اسا قىزىعۋشىلىق تانىت­قان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەدى. عىلىمي جۇمىس­تا قازاقتاردىڭ كۇندەلىكتى قۇقىقتىق ما­سەلەسى بويىنشا جازىلعان كرافت­تىڭ («سۋدەبنايا چاست ۆ تۋركەستانسكوم كراە»), دوبرومىسلوۆتىڭ («سۋد ۋ كيرگيز تۋركەستانسكوي وبلاستي ۆ XVIII ي XIX ۆەكاح»), سلوۆوحوتوۆتىڭ («نارودنىي سۋد وبىچنوگو پراۆا كيرگيز مالوي وردى») كولەمدى تاريحي ەڭبەكتەرى مەن جۋر­نالداردا جاريالانعان ءحارۋزين­نىڭ, ن.ماكسوموۆتىڭ, دينگەلشتەد­تىڭ, ا.زۋەۆتىڭ, تاعى دا باسقالاردىڭ ماقا­لالارى, سونداي-اق د.ساموكۆاسوۆتىڭ «سبورنيك وبىچنوگو پراۆا سيبيرسكيح ينورودتسەۆ», گۋرلياندتىڭ «ستەپنوە زاكونوداتەلستۆو س درەۆنيح ۆرەمەن پو XVII ستولەتيا» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ ەڭ­بەكتەرىن ناقتى اتاپ كورسەتەدى. دەگەن­مەن, ج.دوسمۇحامەدوۆ اتالعان زەرت­تەۋلەردىڭ «كوپشىلىگى العاشقى تاڭ قالۋ ناتيجەسىندە جازىلعان, باعالاۋ بارىسىندا سۋبەكتيۆتىلىككە كوبىرەك ورىن بەرگەن, بۇل جاعداي ولارعا ماڭىزدى عىلىمي جۇمىس سيپاتىنان قاراعاندا اۆانتيۋريزم سيپاتىن بەرەدى, سوندىقتان بۇل جۇمىستارداعى نەنىڭ قارا ەكەندىگىن ناعىز قازاق تۇرمىس تىرشىلىگىن بىلەتىن عالىمدار عانا جازا الادى» دەگەن تۇجى­رىم جاسايدى. ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ پاتشالىق بيلىكتىڭ قازاق حالقى ساياسي سانا-سەزىمىنىڭ قالىپتاسىپ, ونىڭ ساياسي كۇرەسكە ۇلاسۋىنا بارىنشا كەدەر­گى كەلتىرىپ وتىرعانىن وسى ستۋدەنتتىك جىل­­دارىندا تۇسىنگەنىن اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان ول ءوز ەڭبەگىندە قۇقىق ماسەلەسى بويىنشا تەرەڭىرەك زەرتتەپ, عىلىمي جانە كوپشىلىك قاۋىم ءۇشىن قازاقتار اراسىنداعى قاراپايىم قۇقىق­تىق قاتىناستاردىڭ گۋماندىلىعىن, تىكە­لەي ادام مارتەبەسىن جوعارى ۇستاۋىن جانە كەلىسىمدىلىككە باعىتتالعانىن شىنايى كورسەتۋمەن قاتار, قازاق مەملە­كەت­تىلىگىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بولعانىن, مادەنيەتىنىڭ جوعارىلىعىن, سول كەزەڭ­دەگى حالىق اراسىنداعى ورىس ساياساتى­نىڭ وزبىرلىقتارىن, ەرەجەلەرىندەگى كەم­شىلىكتەرىن كورسەتۋگە تالپىنىس جاسادى.

سونداي-اق ەڭبەكتە مۇحامەدجان تى­­نىش­باەۆتىڭ ء«ولىم نەمەسە ءومىر...» («سمەرت يلي جيزن...») دەپ اتالا­تىن ماقا­­لاسىنا سىلتەمە بەرەدى. م.تىنىش­باەۆتىڭ بۇل ماقالاسى سانكت-پەتەربۋرگ قالا­سىندا شىعاتىن «راسسۆەت» گازەتىندە جا­ريا­لانعان. وسى سىلتەمەدە بەرىلگەن م.تىنىشباەۆتىڭ ماقالاسى جاھانشا سەيداليننىڭ «تۇزەمدىك» لاقاپ اتىمەن «پەتەربۋرگسكيە ۆەدوموستي», «راسسۆەت», «مۋسۋلمانسكايا گازەتا», «رۋس», تاعى دا باسقا باسىلىم بەتتەرىندە قالىڭ قازاقتىڭ سول كەزەڭدەگى وزەكتى ماسەلەلەرى, تەرەڭ تاريحى مەن باي مادەنيەتى تۋرالى جاريالاعان ماقالالارىمەن تىعىز بايلانىستا جازىلعان. بۇل باسىلىم بەتتەرىندە جازىلعان قازاق تاريحى بويىنشا قۇندى مالىمەتتەر بەرەتىن ماقالالار كەڭىنەن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

قايراتكەردىڭ كەڭەس قۋعىنداۋى كە­زىن­دە تاعىلعان ايىپتارىنىڭ ءبىرى دە وسى الاش قايراتكەرى م.تىنىشباەۆ­پەن ­باي­لانىستى ەدى. بۇل ج.دوسمۇحامەدوۆ­تىڭ «1932 جىلى 20 ساۋىردە قازاقستان وگپۋ ۇشتىگىنىڭ «1921 ج. تاشكەنتتە م.تىنىشباەۆپەن بىرگە استىرتىن ۇيىم قۇردى جانە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قيمىل جاسادى» دەپ ايىپ تاققان قاۋلىسىمەن ۆورونەج قالاسىنا بەس جىل مەرزىمگە جەر اۋدارىلۋى» (تىلەشوۆ ە, قامزابەك ۇلى د, «الاش قوزعالىسى») ستۋدەنتتىك جىلدار­دا باستالعان پاتشالىق رەسەي سايا­ساتىنا قارسىلىعىنىڭ اتى وزگەرگەن كەڭەس­تىك بيلىگى ساياساتىنا دا قارسى يدەيا­لاس قايراتكەرمەن بىرگە بولعانىن ناق­تىلاي تۇسەدى.

سونىمەن قاتار ج.دوسمۇحامەدوۆ­تىڭ ستۋدەنتتىك كانديداتتىق جۇمىس تاقى­رىبىن «قازاقتىڭ ادەت زاڭىنىڭ نەگىزگى ۇيعارىمدارى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋشى ورگان رەتىندەگى حالىق سوتى» دەپ تاڭ­داپ الۋىندا الاش وردا ۇكىمەتى مۇشە­لەرى­نىڭ ءبىرى, قوعام قايراتكەرى س.ساباتاەۆ­تىڭ ىقپالى بولعان سەكىلدى. س.سابا­تاەۆ­تىڭ ماسكەۋ اۋىلشارۋاشىلىق ينس­­تيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزەڭى مەن ج.دوس­مۇحامەدوۆتىڭ يمپەراتورلىق ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋى تۇسپا-تۇس كەلەدى. بۇل ولاردىڭ اراسىندا تىعىز قا­رىم-قاتىناس بولعانىن دالەلدەي تۇسەدى. سونىمەن قاتار مۇنداي پىكىر بىلدىرۋىمىز­گە تاعى ءبىر سەبەپ – ونىڭ ستۋدەنتتىك كىتاپ­شاسىنىڭ سوڭىندا «دوسمۋحامەدوۆ, ۋل. كار.-سادوۆايا 218, 11» دەگەن قالاممەن جا­زىلعان ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ مەكەن-جايى تۋرالى مالىمەت بار. ولار ءوزارا باي­لانىستا بولىپ, ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ اتالعان تاقىرىپتا زەرتتەۋ جاساۋىنا كەڭەس بەردى دەپ تۇجىرىم جاساۋىمىز­عا نەگىز بولدى. ويتكەنى, 1899 جىلى س.ساباتاەۆ دالالىق وبلىستاردى زەرتتەۋ­گە باعىتتالعان ف.ششەربينا ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا (اقمولا, سەمەي, تورعاي) تىركەۋشى رەتىندە قىزمەت اتقارىپ, وسى ەكسپەديتسيا قۇرامىندا قازاق حالقىنىڭ «تورعاي وبلىسىنىڭ كەيبىر ۋەزدەرى مەن باسقا دا دالالىق وبلىس ايماقتارىندا قولدانىلاتىن اقساقالدار سوتى مەن ۇش­تىك سوتى» تۋرالى جيناقتاعان ماتەريال­دارى نەگىزىندە زەرتتەۋ ماقالاسىن جازادى. زەرتتەۋ ماقالاسى «تورعاي وبلىسى قوستاناي ۋەزى قىرعىزدارىنداعى اق­سا­قالدار سوتى جانە ۇشتىك سوت» دەپ اتالادى. ماقالا 1900 جىلى يمپەراتورلىق ماس­كەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇرىلعان جارا­تىلىستانۋ, انتروپولوگيا جانە ەت­نو­گرافيا اۋەسقويلارىنىڭ يمپەراتور­لىق قوعامى ۇيىمداستىرۋىمەن جاريا­لاناتىن «ەتنوگرافيالىق شولۋ» («ەتنو­گرافيچەسكوە وبوزرەنيە») جۋرنالىندا شىعادى. س.ساباتاەۆ وسى قوعامنىڭ مۇ­شەسى بولعان. ويتكەنى بۇل جۋرنالعا تەك وسى قوعام مۇشەلەرىنىڭ عانا ماقالالارى جاريالانىپ وتىرعان.

س.ساباتاەۆ پەن ج.دوسمۇحامەدوۆ ەڭ­بەك­تەرىنىڭ تاقىرىپتىق ۇقساستىقتارى, زەرتتەۋ جۇمىسىندا قاراستىرعان ماسە­لەلەرىنىڭ, جاساعان تۇجىرىمدارىنىڭ ۇندەستىگى بايقالادى. دەگەنمەن, ەكىن­شىسىنىڭ عىلىمي نەگىزدە مامان تۇرعىسى­نان كەڭىنەن زەرتتەلىپ جازىلعانى انىق كورىنەدى. ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ قازاق­تار اراسىنداعى قاراپايىم قۇقىقتىق قاتىناستارعا ارنالعان ەڭبەگىندە بۇرىن كەزدەسپەيتىن جانە حالىقتىڭ ادەت-عۇر­پىنا ەنگەن قۇقىقتىق ەرەجەلەر مەن نور­مالار شىنايى, اقيقي نەگىزدە سيپاتتالىپ جازىلادى. بۇل ەڭبەك وسى تاقىرىپ بويىنشا جازىلعان العاشقى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرى جانە وزىنەن كەيىنگى وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەرگە جول اشىپ بەرگەن عىلىمي جۇمىس بولۋىمەن قۇندى.

سونىمەن قاتار ج.دوسمۇحامەد ۇلى اتال­عان عىلىمي جۇمىسىندا ءحىح عا­سىردا قازاقتار اراسىنداعى پاتشالىق سايا­­ساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇرالىنا ارنالعان زاڭدىق ەرەجەلەردىڭ قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەي الماعانىن سا­لىستىرمالى تۇردە اشىپ كورسەتەدى. بۇل تۋرالى «قىرعىزدارداعى قازىرگى سوت ءادىل سوت تورەلىگىنىڭ قاراپايىم ەلەمەنتتەرىن قامتاماسىز ەتە الماۋدا, مۇندا ءتىپتى سوت تا جوق دەۋگە بولادى, مۇندا تەك سوت شە­شىمىن ساتاتىن ساۋدا عانا بار» دەپ ورىس وتارلاۋىمەن بىرگە كەلىپ, ەل اراسىنا كەڭىنەن تارالعان جەمقورلىقتى سىنايدى. جەمقورلىقتان قۇتىلۋدىڭ جولى قازاقتىڭ ەسكى قۇقىقتىق جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ عانا ەمەس, حالىقتىق سوت ينستيتۋتىن زامانعا ساي قايتا جاڭعىرتۋ دەپ ۇسىنىس بىلدىرەدى.

زەرتتەۋ ەڭبەك كەلەشەكتە قازاق تاري­حىنىڭ بەيمالىم تۇستارىن تولىقتىرا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز. قايراتكەر تۇلعا­نىڭ ديپلومدىق جۇمىسىندا قاراستىرىپ جازعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى دە وزەكتى, تاريحي قۇندى قۇجات عانا ەمەس, ارداقتى قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ەلىن, جەرىن, مادە­نيە­تىن, ۇلتىن جۇرەكپەن سەزىنىپ, جانىن بەرە ەتكەن قىزمەتىنىڭ كوزىندەي. اتالعان تاريحي قۇجاتپەن تانىسا وتىرىپ الاش ازاماتتارى قۇندى مۇراسىنىڭ قاتپارلارى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.

مۇحتار يساەۆ,

قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى

حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD